Pretraživač sajta
Montenegrina
 

Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip







 
 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |

 

 

Dragan Tacović
ORGANIZACIJA CRNOGORSKOG ISELJENIŠTVA
IZMEĐU DVA SVJETSKA RATA


I

CRNOGORCI U ČIKAGU, SAD

 


ORGANIZACIJA CRNOGORSKOG ISELJENIŠTVA
IZMEĐU DVA SVJETSKA RATA

 

 Crnogorsko iseljeništvo, kao i iseljeništvo iz drugih djelova tadašnje Kraljevine SHS, odnosno Kraljevine Jugoslavije, bilo je organizovano po Saveznom i regionalnom principu.
Iseljeništvo je formalno-pravno kategorisano kroz Zakon o iseljavanju od 30. 12. 1921. godine. Zakon je pravno  regulisao gotovo sve važnije segmente iseljeničkih pitanja postajući tako fundamentom institucionalizovanja Iseljeništva.

Iseljeništvo je u pravom smislu institucionalizovano formiranjem Generalnog Iseljeničkog Komesarijata u Zagrebu 25. 11. 1922. godine. Kasnije je formiran i Iseljenički Savjet, (06.02. 1923. godine) koji je kao organ imao i funkciju da poveže  više Ministarstava čiji se rad dotiče iseljeništva kroz svoje predstavnike u Savjetu, kao i Generalni Iseljenički Komesarijat i pojedince iz redova iseljenika-povratnika.Oba tijela funkcionisala su pod okriljem Ministarstva socijalne politike.

Iseljenička pitanja po prirodi posla bila su u kompetenciji i Ministarstva inostranih poslova (kroz rad diplomatsko-konzularnih predstavništava) i Ministarstva unutrašnjih poslova, kroz konkretnu primjenu Zakona u sveri iseljeničkih pitanja kroz svoje kompetencije.

Ministarstvo Socijalne politike imalo je u svom sastavu i Iseljenički Odsjek koji je svoje kompetencije prenio na Generalni Iseljenički Komesarijat po njegovom  formiranju. Osim navedenih institucija, u Zagrebu je formiran i Novinski Obavještajni Ured sa listom ''Novi Iseljenik'', kao i Iseljenička Biblioteka, Iseljenički Muzej, Iseljenički Institut, Organizacija Iseljenika-ORIS i dr.

 Za Crnu Goru naročito je važno djelovanje Saveza ORIS koji je imao ogranak u Crnoj Gori, a koji je relativno samostalno djelovao na prostoru Crne Gore  i koji je u samoj Crnoj Gori formirao svoje ogranke,a koji su osim iseljeničkih – ''statutarnih'' pitanja, rješavali  potpuno nezavisno, probleme lokalnih zajednica u kojima su djelovale i to  kroz konkretne humanitarne, uglavnom komunalne projekte i njihovu realizaciju, a sve u cilju poboljšanja opštih životnih uslova stanovništva.


Savez Iseljenika ORIS za Boku Kotorsku
 
''Dne 20. maja 1936. godine održana je glavna godišnja skupština za Crnu Goru organizacije iseljenika i centra Saveza Iseljenika ORIS za Boku Kotorsku u Kotoru, kojoj je precjedavao kap. Ilija Damjanović, u prostorijama kafane Dojmi. U svome pozdravu je iznio u glavnim crtama rad organizacije , osobito u pogledu veza sa našim naseobinama u Južnoj Americi. Dalje iznosi saradnju sa državnim vlastima, a naročito sa Iseljeničkom službom za zaštitu naših iseljenika i pomoraca, pomažući naše siromašne iseljenike. Ističe zasluge bivšeg ministra Komljenovića i saadašnjeg ministra Cvetkovića, kojima su na srcu iseljeničke potrebe, kojima je veliki prijatelj Dr. Aranicki (-šef  Generalnog Iseljeničkog Komesarijata –prim. priređ.) predlagao mjere za pomoć našim iseljenicima.

Iza toga je sekretar Ivan Zambeljić pročitao izvještaj o tekućem radu, koji je odobren, a isto tako i izvještaj blagajnika. Zatim je dana razrešnica staroj I izabrana nova uprava:

Predsjednik kap. Ilija Damjanović, potpredsjednik Đorđe Petković, sekretar Ivan J. Zambelić, blagajnik Jovo Milović;
odbornici: Marko Dabčević, pom. kad., Jovo Šofran, Vojin D. Nikolić, Nikša Perić, Blažo Lješević, kap. Lazar Damjanović, Vlado Strahinja, Pavao Đurian, Nikola Pasković, Stevo Mikelj, Petar Bastrica, Spasoje Kaluđerović, Gavrilo Vladnić, Marko Zambelić, Ivo Bajković, Jovan Radonić Mojašev iz Njeguša, Špiro Dragičević, Dušan Bogić protojerej, Božo Matković.
Nadzorni odbor: Luka Želalić pom. kap., Đuro M. Petrović, Dušan Doklestić trgovac.
Časni sud Ljubo Ivanišević posj., Lale Zuber brodovlasnik, kap. Teofil Radulović.
Dalje su izabrani kao delegati za Saveznu skupštinu: Ivan Đ. Zambelić, Stevo Mikelj i Ljubo Ivanišević, a kao zamjenici: Dušan Bogić protojerej, Dimitrije Brkan i Dr Nikola Dobrečić.
Skupština je završena sa raspravom o iseljeničkim pitanjima na opšte zadovoljstvo svih prisutnih, da ova naša organizacija ispunjava potpuno važnu ulogu koja joj je namijenjena’’.


Sa Skupštine ORIS-a u Šišićima – Grbalj

Organizacija Iseljenika u Kotoru i Organizacija Iseljenika u Šišićima održala je Skupštinu  5 jula 1936. godine u Šišićima s ciljem da sasluša izvještaje o radu u korist iseljenika povratnika, a naročito za izgradnju vodovoda, za koji je Savez ORIS dao, po odobrenju Ministarstva socijalne politike narodnog zdravlja pomoć. Na tome sastanku je sekretar centra ORIS g. Ivan Zabelić nakon otvorenja skupštine po predsjedniku Jovu Šofranu, koji je pozdravio dolazak predsjednika kapetana Ilije Damjanovića, izvijestio o dosadašnjem radu iseljeničkih organizacija u Boki Kotorskoj u vezi sa radom Iseljeničke Službe i Saveza ORIS. Zatim je govorio kap. Ilija Damjanović koji je pozdravio osnivanje nove organizacije u Grblju i rad na uređenju cistjerna. Iza njega su govorili iseljenici povratnici Marko Andrović, Ivo Bajković, Peranović djelovođa opštine Grbaljske i novinar, bivši iseljenik Stevo Mikelj, koji je predložio da se 9 avgusta održi veliki iseljenički zbor za cijelu Boku Kotorsku. Taj je prijedlog prihvaćen.

Na kraju skupštine je izabran građevinski odbor u svrhu gradnje cistjerne za pitku vodu u selu Kubase: Stevo Mikelj, Marko Andrović, Ivo Bajković, Mitar Bučin, Jovo Šofran i Vaso Peranović. Sa sastanka su poslani pozdravi i izveštaji Iseljeničkoj Službi i Savezu ORIS i g. Mirku Komnenoviću, ministru na raspoloženje i narodnom poslaniku iz Boke Kotorske.

      Literatura:

  1. "Novi Iseljenik", br. 8., Zagreb 1.08.1936.
  2. "Iseljenički Propisi", sv I, Zagreb, 1922.
  3. "Iseljeničke Vijesti", sv II i III, Zagreb, 1923.


CRNOGORCI U ČIKAGU, SAD
(prilog poznavanju istorije crnogorske dijaspore Čikaga, SAD)


Crnogorska dijaspora Čikaga i njena sudbina po mnogo čemu je eklatantan primjer denacifikacije Crnogoraca i istinska paradigma čitave crnogorske dijaspore u SAD krajem XIX i početkom XX vijeka!

Nedefinisanost jasne i ''nedvosmislene'' nacionalne svijesti i etničkog identiteta prve generacije iseljenika krajem XIX i početkom XX vijeka pratila je u SAD i Crnogorce i  Srbe! Ovaj usud je ''po žalosnom pravilu'' ipak znatno više pratio Crnogorce, koji su u toj svekolikoj ''nedefinisanosti'' i u haotičnoj atmosferi, naročito poslije aneksije Crne Gore, izgubili značajan dio svoje kulturne, odnosno nacionalne baštine u dijaspori...!

Krizu nacionalne svijesti imali su gotovo svi narodi južnoslovenskog prostora, o čemu svjedoči i brojna literatura. U nacionalnoj dezorijentaciji našli su se brojni Hrvati iz Dalmacije (naročito), Makedonci, Bošnjaci, ali i Crnogorci i Srbi.

Ovdje ćemo se osvrnuti na ''crnogorsko-srpsko pitanje'' u Čikagu, iz razloga što su te dvije etničke zajednice u Čikagu bile upućene jedna na drugu, što zbog raznih bliskosti, što zbog zajedničkog života u istim gradskim četvrtima.

Oni ''Srbi koji su se iseljavali sa teritorija bivše Austrougarske Monarhije nijesu upotpunosti  imali izgrađenu svijest o nacionalnoj pripadnosti, pa su se često osjećali i u američkim popisima stanovništva i izjašnjavali, po regionalnom principu kao Bosanci, Hercegovci, Krajišnici, Ličani, Banaćani itd. ''(1)  Pored toga oni su često u rubrikama maternji jezik navodili neki (kako M. Pavlović tvrdi) od dijalekata srpskog jezika:bosanski, hercegovački ...

Iseljenici iz Crne Gore, pak, osjećali su se ili kao Srbi ili kao Crnogorci, (1) a kao maternji jezik navodili su vrlo često crnogorski! Srbi iz Srbije osjećali su se i izjašnjavali kao Srbi!

''Diferencijacije u okviru srpske etničke zajednice  na regonalnoj, uže nacionalnoj ili nadnacionalnoj osnovi posebno dolaze do izražaja pri formiranju iseljeničkih organizacija i najbolje se uočavaju u njihovim nazivima’’. (1) Tako je, na primjer u kolonoji u sjevernom Čikagu 1878. godine osnovano prvo (nepravedno često nazivano -prim aut.) srpsko društvo Obilić koje  1881. godine mijenja naziv u  Srpsko - crnogorsko literarno i dobrotvorno društvo''. Nedvosmisleno je jasno, uzimajući sve povijesne okolnosti u obzir,  koji narod baštini tradiciju formiranja najstarijeg iseljeničkog udruženja u Čikagu. Društvo Obilić, formirano 1878. godine, a koje, kako je navedeno (ne slučajno)  1881. godine dobija naziv ''Srpsko-crnogorsko literarno i dobrotvorno društvo''   (koje se inače nepravedno smatra srpskim) stvoreno je kao društvo poštovalaca gusala  i epske poezije iseljenika iz Crne Gore i jednim dijelom  iz Like,  tako što je okupljanje poštovalaca gusala , kao jedini način razonode iseljenika, postao formalni povod za formiranje društva.  Teško je povjerovati   da su osnivači društva  u takvom kulturnom i etničkom ambijentu mogli biti iseljenici Srbi! Dakle, osim imena, insprisanog očito epskom guslarskom pjesmom, ništa što je predstavljalo ovo društvo ne može se smatrati srpskim!
Novo ime je izabrano  ''da se Crnogorci nebi odmetnuli i stvorili svoje posebno udruženje''.(2)

U istoj koloniji postojao je i Prvi srpski bratski dobrotvorni savez koji je popularno nazivan ''Hercegovački'' (3) Srbi - Ličani koji su uglavnom naseljavali koloniju u Južnom Čikagu svojim  organizacijama su, pak, najčešće davali nazive ili po imenima svetaca koje su slavili: sv. Jovan, sv. Đorđe, sv. Nikola ili po teritoriji sa koje su članovi društva poticali: Srpsko potporno društvo ''Lika i Krbava'', SPD ''Balkan'' itd. (4)
Podvojenost između Ličana (Srba) i Crnogoraca u toj koloniji je kulminirala formiranjem posebnih crnogorskih organizacija: Potporno udruženje '' Ljubav Crnogorca'' (1905-1912) i sestrinstvo ''Kneginja Milica'' koje su imale i posebnu podršku vlasti sa Cetinja. (5)
Pored njih nešto kasnije su osnovani Crnogorski prosvjetni klub '' Njegoš'', kao i posebno Kolo srpskih sestara ''Kneginja Zorka''. (6)

Međutim, regionalni nazivi i formiranje posebnih crnogorskih društava često su smatrani štetnim po srpsku slogu i nacionalno jedinstvo (ističe M. Pavlović) . Osim toga, u vrijeme balkanskih i Prvog svjetskog rata (kako se navodi) jača svijest o srpskom zajedništvu, pa se u kolonijama osnivaju nove nacionalne organizacije ( Srpsko jedinstvo, Srpska narodna odbrana, Kralj Petar I Karađorđević ) (1). To je i suštinski razlog što Srpsko-crnogorsko društvo poslije aneksije Crne Gore 1918. godine pod uticajem zvanične politike Beograda mijenja naziv u Srpsko jedinstvo, Povodom ove skandalozne promjene imena Društva u prijedlogu te očigledno politički instrumentalizovane inicijative se ističe da ''prijedhodno ime apostrofira samo postojeće samostalne srpske države dok Srbi žive u različitim državama, pa je novo cjeloshodnije, jer ih ne cijepa na predjelne cjeline, već obuhvata sve Srbe''. (7)

Isto tako su i vjerski nazivi društava karakteristični za Srbe izvan Srbije bili podvrgnuti političkim kritikama, jer ni oni nijesu u atmosferi nacionalne histerije predstavljali jasno nacionalno obilježje. Zato je bivše društvo ''Balkan'' dobilo ime ''Kralj Petar I Karađorđević'' i to je prva organizacija srpskih iseljenika u Čikagu koja uzima nacionalno umjesto vjerskog imena. (4)  U isto vrijeme javljaju se i prve ideje o širem južnoslovenskom zajedništvu, čiji su nosioci bili bliski socijalističkoj ideologiji ( npr. Jugoslovenski socijalistički savez u okviru Socijalističke stranke Amerike).

Epilog ove i sličnih iseljeničkih ''drama'' je podvođenje svih iseljeničkih organizacija pod krov zvanične politike Beograda, kroz stvaranje mreža organizacija koje su ''po pravilu'' imale srpski, hrvatski, slovenački ili jugoslovenski predznak. Istu sudbinu je imala i iseljenička štampa. Crnogorsko ime se u iseljeništvu zabranjuje i crnogorska iseljenička kulturna baština se planski i ortganizovano uništava ili asimilira!

 

L I T E R A T U R A

1. M. Pavlović, Različitosti i zajednički identitet-Srbi u Čikagu, Glasnik Etnografskog instituta SANU, knjiga XLVII
2. P. Slepčević, Srbi u Americi Beleške o njihovom  stanju, radu i nacionalnoj vrednosti, Ženeva 1917, 42.
3. B. Hrabak, Srbi iseljenici u SAD do Prvog svetskog rata, Novi Sad, 1980, 151
4. L. Pejović, Prikaz naših iseljenika, Život i rad američkih Jugoslovena, knj. 4, Čikago 1939, 21-23
5. D. Drljača, Iseljenici iz Crne Gore u Dulutu( Minesota,  SAD) prema crkvenim maticama, rad saopšten na skupu: Tradicionalna narodna kultura u Crnoj Gori, Cetinje, oktobar 1998.
6. Fiftieth Anniversary 1919-1969, St. Archangel Michael SOCh, South Chicago 1969, 234.
7. Spomenica: United Serbian Society, 100th Anniversary, Chicago 1981, 15.