Naučno objašnjenje društveno - ekonomskih prilika u Crnoj Gori iziskuje svestranije proučavanje uloge crkve i crkvene organizacije. Ova činjenica je od značaja i za potpunije shvatanje naglašene savremene ateističke orijentacije Crnogoraca. Međutim, o tom pitanju je do sada nedovoljno, i to najčešće površino i fragmentarno pisano, premda je pribrana prilična faktografska građa.(1) Pojedini pisci, pa i sam kodifikator crnogorskog imovinskog prava V. Bogišić, neopravdano su potcijenili uticaj crkve i kanonskog prava na sveukupni društveni i pravni život Crne Gore.(1) Zanemaren je jedan od važnih činilaca koji je određujuće uticao na društveno-pravne ustanove, što je imalo za posljedicu pojednostavljenu predstavu o tim ustanovama.

*

Zaostala crnogorska sredina i spori, gotovo stagnantni društveno-ekonomski razvitak rađali su primitivne i "nedozrele" ustanove, koje su međusobno povezane do te mjere da se jedna može govoriti o jednoj a da se ne spomenu druge.(2) Povezani su i međusobno se prožimaju pravo, religija, moral, folklor. Neizdefinisano crnogorsko društvo stvaralo je neizdiferencirane društvene i društveno-pravne ustanove koje se, dejstvom konzervatizma društvene svijesti, održavaju i onda kada je njihova osnovica prevaziđena. Kao oblik te svijesti, i religija Crnogoraca javlja se u grubom, primitivnom i "nedozrelom" obliku. Korijene njenog održavanja treba tražiti u uslovima života u Crnoj Gori, poslije sloma srpske srednjo-vjekovne države, kada je srpski elemenat, povlačeći se u goli, neprohodni krš, pred turskom invazijom, zaokupljen svojim neznanjem, nemoćan i dezorijentisan pred prirodom čija je vlast gotovo sveobuhvatna, odgovor na bitna pitanja svoje egzistencije tražio je u religiji.(3) Regenerisano "pleme" i povratak na stare oblike života, poslije propsati feudalne Zete, uslovili su i odgovarajućinivo religioznih saznanja.

(1) V. Bogišić, Metod I sistem kodifikacije imovinskog prava u Crnoj Gori, Beograd 1967. 42.

(2) V. Bogišić, Slavizirani Cigani u Crnoj Gori (Arhiv Istorijskog instituta Titograd (u daljem tekstu: AII), Ispisi iz Bogišićevog arhiva u Cavtatu (dalje: BAC) f.242).

(3) Vjera u predestinaciju ljudske egzistencije, u "sudbinu", pratila je svaki postupak. Sve što se desi neminovno je, jer je tako "Bog htio". (V. Bogišić Zbornik pravnih običaja u Južnih Slovena, Zagreb, 1874, 92).

(4) V.Nedeljković, Kanuni Leke Dukađina, Anali Pravnog fakulteta u Beogradu, okt.-dec. 1958, 440, 442.

sljedbenika nemanjićke državno-pravne tradicije(5). Ova tradicija bila je moralni osnov u oslobodilačkoj borbi protiv Turske.

Za vrijeme "preddržavnog" stanja crkva je bila jedna od najvažnijih sila koja je povezivala crnogorsko društvo. U društvu razjedanom plemenskim separatizmom religiozne sankcije (prijetnja prokletstvom kaznama na "onom" svijetu) održavale su neki red. Crkva je onda najmoćnija, najsintetičnija organizacija. U uslovima "plemena", ona je pored političke i religiozne vršila prosvjetnu, karitativnu i, kao za prilike onoga doba najmoćniji posjednik, ekonomsku funkciju. Njena djelatnost u oblasti društvene svijesti je sveobuhvatna. Društvene ustanove ("pravne", moralne etičke), iako su ispunjene "plemenskom" sadržinom, nose grubo religiozno ruho. U okviru crkve je izvor i utoka svih, istina primitivnih, oblika znanja: sve do konačnog učvršćivanja državne organizacije, sredinom XIX vijeka, popovi drže monopol vaspitanja. Povezanost običaja i religije, pridavanje božanskog porijekla normama običajnog prava podržavalo je njihovu nepromjenljivost i činilo ih konzervativnom silom. Crkva je nosilac i sljedbenik državno-pravne tradicije Zete.

Crkva je stoga imala moralni, politički i ekonomski osnov da bude nosilac državno-pravnih tendencija i organizator oslobodilačke borbe Crnogoraca protiv Turske. Prvi organi javne vlasti u procesu stvaranja nacionalne države krajem XVIII i na početku XIX vijeka nastali su pod ideološkim ruhom cetinjske mitropolije. Krajnji izvor svoje vlasti ovi organi vide u božanskom pravu kojim se konsakrira neposredno narodno pravo. Prvi zakonodavni akt crnogorske države Opšti zakonik crnogorski i brdski od 1798. sa dopunama od 1803. godine donosi se: "Vo imja Gospoda Spasa Našego Isusa Hrista", uz prizivanje: "... Gospoda Boga izdržitelja u pomoć našu..." (čl. 1 Stege). Izabrani suci "...valja da se spomenu, što oni glasom naroda po volji Božijoj za sudce i upravitelje postavljeni jesu..." (čl. 22. Zakonika). I sam tvorac crnogorske države vladika Petar istupao je "...po sili zakona crkovnijeh, vlasiju mi od Boga danoju..."(6) I Njegoš je po božjoj milosti "...pravoslavni episkop i vladika Crnogorski i Brdski".(7) Svijest plemenskog čovjeka koja je produkt starih običaja o plemenskoj "jednakosti" lakše se priklanjala autoritetu božanske volje nego neposrednoj vlasti svojih savremenika i doskorašnjih "plemenika" čiju vlast božanksa volja posredno utvrđuje. Stoga su kazne u Zakoniku arhaične, neodređene, najteži prestupi zaprijećeni su sankcijama religioznog karaktera - anatemom i prokletstvom (član 1. Zakonika). Iza ovih sankcija naziru se, međutim, interesi organa državne vlasti u fazi njihovog nastajanja, kada ovi organi nijesu bili dovoljno jaki da bi organizovanim i efikasnim aparatom prinude obezbijedili interes državotvornih snaga. Stanje je bitno drugačije kod Danilovog zakonika od 1855. godine. Ovaj zakonik izrazio je prevagu privatno-svojinskih odnosa i odlučnu pobjedu državne organizacija koja sada raspolaže čvrsto organizovanim aparatom prinude. Kazne su u njemu "osavremenjene", određene i konkretne. Nedostaju sankcije religioznog karaktera. Zakonik je napustio religiozno ruho, i umjesto božanske volje, kao izvor i utoku vrhovne vlasti deklarisao volju knjaza - vladaoca koji je "U soglasiju sa glavarima i starješinama od sve Crne Gore i Brda...". Čim su odnijele konačnu pobjedu i osamostalile se, snage zainteresovane za državu izvršile su podjelu svjetovne i duhovne vlasti, napustile teokratski oblik vladavine i nastupile veoma radikalno čak i protiv crkve i običaja.(8)

(5) Koliko je tendencija za nastavljanjem srednjovjekovne državnosti bila živa, koliko je pothranjivana od strane crnogorskih vladika vidi se iz Njegoševog pisma patrijarhu Rajačiću u Karlovce od 12. septembra 1832. godine, kojim ističe da je Cetinjska mitropolija "udova" I moli karlovačkog patrijarha, kao sljedbenika pećkih patrijarha, da mu zapopi nekog popa (P.P.Njegoš Pisma I, Beograd, 1951., 159)

(6) Petar I, Poslanice, Cetinje, 1935, 45.

(7) P.P.Njegoš, Pisma II, Beograd, 1951, 433.

(8) Izvještavjući o prilikama u doba knjaza Danila, Vuk Popović piše iz Kotora da Crnogorci "…već ne smiju slaviti ni krsna imena, ni kad koumre činiti trpeze, ni krvna kola, ni za mrtvima žene strići kosu i grebati obraze. I tako vele da ih je (knjaz Danilo - P.S.) stegao i uplašio sad da ne smiju ni s. Petra spominjati, ni s njim se više kleti!" (V.Popović Kotorska pisma, Beograd, 1964,124)

Crnogorska crkva identifikovala je svoj interes sa interesima oslobodilačke borbe protiv Turske. Vjeroispovijest je izjednačena sa nacionalnošću. Borba za nacionalno oslobođenje primila je vjerski izgled ("...za krst časni i slobodu zlatnu".). Sukob sa protivnikom, takođe zaodjenutim u vjersko ruho islama, vođen je u ime osnovnih načela crkve. Crkva je u red vrhovnih prestupa istakla izdajstvo zemlje i za njega zaprijetila najtežom religioznom kaznom - prokletstvom i anatemom (čl. 1 Petrovog Zakonika). Mjerilo vrijednosti sveštenih lica je vojna vještina i junaštvo u borbi protiv Turaka, a ne pobožnost i naklonost ka vršenju crkvenih obreda. Služba turskom neprijatelju najteži je zločin koji se kazni odlučanjem od crkve i zabranom vršenja vjerskih obreda kako počiniocu zločina tako i njegovoj domaćoj čeljadi.(9).

*

Na čelo crkve u Crnoj Gori stajala je Cetinjska mitropolija. Ona je, sve do 1776. godine, kada je Pećka patrijaršija ukinuta i Srpska crkva podvrgnuta Vaseljenskoj patrijaršiji u Carigradu, priznavala vlast pećkih patrijarha.(10) Od tada je Cetinjska mitropolija autokefalna (samostalna). Ona je jedina eparhija Pećke patrijaršije u kojoj nije ustanovljena vlast Grka-fanariota.(11) Poslije ukidanja Pećke patrijaršije cetinjske vladike nijesu više dopuštali miješanje sa strane u svoje unutranje crkvene poslove. Autokefalnost crnogorske crkve priznala je prećutno i Carigradska patrijaršija.(12) Ipak, crnogorska crkva nije se distancirala od organizacija pravoslavne crkve u turskim krajevima, već je, naprotiv, izražavala pretenzije da kao jedina nezavisna i slobodna nacionalna eparhija istupa u zaštitu drugih porobljenih djelova Pećke patrijaršije(13) i da održava duhovnu vezu sa njima. Kao objedinjavajuća snaga u borbi protiv Turaka,(14) ona je pothranjivala tradiciju Pećke patrijaršije. Do vladike Rada crnogorski mitropoliti su hirotonisani od sljedbenika pećkih patrijarha,(15) a od onda u Rusiji.

(9) Petar I, Poslanice, 1935, 71

(10) Ovo I pored toga što su pećki patrijajsi, vjerovatno pod pritiskom Turaka, ponekad zabranjivali hrišćanima iz pograničnih krajeva da se obraćaju crnogorskom vladici Danilu (pismo peškog patrijarha Šakabente podgoričkim hrišćanima od 7.12.1796. godine, Zapisi, (1/1939, 37). Zanimljivo je da su se Crnogorci obraćali pećkom patrijajhu da im sudi u imovinskim stvarima. Tako je pećki patrijarh Atanasije u ljeto 1748. godine, prilikom boravka u Crnoj Gori, potvrdio sentenciju - presudu - u sporu oko baštine I meteha Jasikovica mešu Cucima I Ćeklićima (Crnogorske isprave XVI-XIX vijeka Cetinje 1964, br. 55).

(11) Lj. Durković-Jakšić, Udeo Cetinjske mitropolije u borbi za uspostavljanje redovnog stanja u Srpskoj pravoslavnoj crkvi (v.Srpska pravoslavna crkva 1219-1969, Beograd 1969, 241).

(12) N.Milaš, Pravoslavno crkveno pravo, Mostar 1902, 139.

(13) U pismu moskovkom mitropolitu Platonuod 26.2.1776. godine crnogorski mitropolit Sava u ime samokovskog, štipskog, skopskog novopazarskog, niškog, užičkog, beogradskog, bosanskog i hercegovačkog arhijereja, saopštava da je carigradski patrijarhprotjerao iz srpskih eparhija episkope Srbe i doveo Grke, pa traži pomoć da se ponovo podigne prijesto Srpske crkve I da ona bude pod Ruskim sinodom. Zahtjev mitropolita Save temelji se na činjenici da je Turska, poslije rata 1768-1774. godine, prizinala Rusiji pravo da istupa kao pokrovitelj hriščana u Turskoj (Lj. Durković, k.d. 251,252). Neki autori, kao Đ.Vukićević, smatraju da je Cetinjska mitropolija jedina pružila uspješan otpor nasilju Grka u Pećkoj patrijaršiji I time se legitimisala kao njen jedini nasljednik (Lj. Durković, n.d. 263).

(14) U poslanici Crnogorcima I Brđanima od 16. februara 1822. godine, vladika Petar preporučuje jeromonaha pećkog manastira za milostinju koja se kupi za pećki manastir, odnosno "za srpsku crkvu svega slaveno-srpskoga naroda I mati svijeh srpskijeh crkovah u koju su patrijari naši pojali I koju su cari naši ogradili…" (Poslanice, Cetinje 1935, 151).

(15)Zapisi, Cetinje, oktobar 1939, 215.

selima i nurijama..."(16). Boka je do 1809. godine, kada je u duhovnom pogledu otcijepljena od Crne Gore i uključena u posebni episkopat za Dalmaciju, bila podložna u crkvenim poslovima Cetinjskoj mitropoliji.(17) U ovim krajevima vladike iz Cetinja rukopolagali su sveštenike, vršili nadzor i uopšte obavljali poslove iz više crkvene nadležnosti.(18) Njihova ovlašćenja bila su nekad i šira. Njihova aktivnost obuhvatila je, naprimjer, i suzbijanje štetnih običaja oko vjerskih obreda, svadbi, pogreba, što je samo pojačavalo njihov uticaj u tim krajevima.(19) Ipak, titula cetinjskih mitropolita, ukoliko se odnosila na krajeve izvan Crne Gore, nije bila svagda efikasna. Koliko će ta titula biti efikasna zavisilo je od stava tamošnjih vlasti i držanja pećkih patrijarha.(20)

Imajući u vidu stanje u Crnoj Gori u prvoj polovini XIX vijeka, M. Medaković piše da u manjem mjestu i kod manjeg naroda ne može biti više crkava nego što ih ima Crna Gora.(21) Izgradnja i obnova crkava bila je intenzivna tokom čitavog XIX vijeka, a pojačana je u drugoj polovini toga vijeka, za doba vladavine knjaza Nikole. U vremenu od 1860. do 1910. godine na području Crne Gore izgrađeni su 163 crkve i 2 manastira, a obnovljeno je 112 crkava i 12 manastira.(22)

Prema V.Karadžiću, u Crnoj Gori četrdesetih godina prošlog vijeka bilo je 200 popova. "A nema nikakva ograničenja koliko ih može biti".(23) U Crmnici je, u to doba, svaki pop imao jedva po 50 duša u parohiji, dok se u poznijim decenijama XIX vijeka taj broj popeo na 150-200 duša.(24) Zabačenija Brda imaju manje popova: na 500 kuća nije bilo do 2 popa.(25) U nekim selima, tvrdi Medaković, ima po toliko sveštenika da ih ne može dopasti red da služe u crkvi, iz jedne kuće ih je 3-4.(26) Za razliku od Crnogoraca, u susjednih Malisora crkve su rijetke i sveštenstvo je malobrojno,(27), čemu je jedan od uzroka kompaktnije plemensko-bratstveničko ustrojstvo kod Arbanasa.

Sveštenstvo je polupismeno i prosto. Ima ih malo "...koji razumiju pravilo crkovno..."(28) Obrazovanje popova je na najnižem stupnju, crkveni obredi su im gotovo nepoznati i nijesu skloni ka njihovom vršenju.(29) "Trebnik" je jedina knjiga koju pop treba da ima.(30)

(16) Titograd, ispisi iz BAC (Vuk - praviteljstvo XVI - 83).

(17) Isto.

(18) Izvještavajući providura Valerija Antelmija 28. oktobra 1751. godine da je došao u kanoničku vizitaciju Boke, vladika Vasilije piše: "…kako je stari običaj… potvrđen dekretom prevedroga principa na 1718. goda… ješte ot starih vremenah imamo pisma ot pape rimskoga od Lava Četvrtago da Mitropolit skenderiski I primorski mest najstariji u Srbiji, I Bosni I Bolgariji… bili su slobodni biskupi ot Cetinja vizite činiti, crkve I sveštenike posveštavati.." (J.Milović, Zbornik isrpava…, Cetinje 1956, 224, 225, 349).

(19) U pismu "delegata od Budve" konta Zenovića, upućenom vladici Petru 10/22. aprila 1808 godine, traži se vladičina intervencija u Budvi protiv trpeza, prilikom sahrana, koje "rovinaju" narod. U pismu se apelujena mitropolita da utiče na parohijane u Budvi: "… budući se to tiče Vašu arhijerejsku vlast, nego li moju mirsku.." (Zapisi, juli 1940, 34).

(20) I.Ruvarac, Montenegrina, S.Karlovci 1898, 122, 125,126.

(21) Medaković, Život I običaji Crnogoraca, N.Sad, 1860, 32

(22) Pedeset godina na prestolu Crne Gore, 1860-1910, Cetinje, 105.

(23) V.S.Karadžić, Crna Gora i Boka Kotorska, Beograd, 1853, 105.

(24) AII;Ispisi iz VAC, F. 236 (crkovni odnošaji), 6.

(25) Isto.

(26) Medaković, n.d., 35.

(27) A:Jovićević, Malesije, Beograd, 1923, 83.

(28) Medaković, n.d. 34.

(29) V.Lembal, Izvještaj o Crnoj Gori I Crnogorcima (Glasnik Etn. muzeja Cetinje, IV/1964, 203.). Ni crnogorski vladike ne idu često u crkvu i nerado služe. Po riječima Rovinskog, vladike iz doma Petrović-Njegoš su bili "… više političari nego mitropoliti, a u Petra II vidimo već čisto svjetovnog gospodara u kaluđerskoj manitii… Postavši kaluđer nehotice (piše Rovinski o Njegošu - P.S.) on se nikada nije mogao pomiriti sa tim zvanjem i zato je vazda i u svakom slučaju izbjegavao mantiju i službu u crkvi…" (Rovinski o Njegošu, Cetinje, 1967, 12, 76).

(30) V.Karadžić, n.d., 104.

se podjednako i žive životom ostalih Crnogoraca.(31) Zbog ograničenosti prihoda od bira dolazilo je do otimanja popova o parohije, pa je duhovna vlast u njihove raspre morala jednako da interveniše.(32) Naknada svešteniku - bir - zadržala je, sve do kraja XIX vijeka naturalni oblik.

Iz redova popova regrutovani su glavari (vojvode, knezovi, serdari, vojni činovnici).(33) Iz Bogišićeve ankete o pravnim običajima, izvršene sedamdesetih godina XIX vijeka, vidi se da više od polovine popova bivaju desečari, stotinaši, kapetani, komandiri, serdari i senatori. Ministar crnogorske vojske je pop (Ilija Plamenac). Mitropolit Visarion Ljubiša bio je ujedno ministar prosvjete i crkvenih djela kralja Nikole.(34) Preko popovstva se lakše dolazilo do glavarstva, jer su popovi bili jedini pismeni ljudi, pa je svaka kuća davala zapopiti svoga otresitijeg člana.(35) Muška bastašnost i stepen zalaganja u borbi protiv neprijatelja mjerilo je vrijednosti popova.(36) Oni se u ratu nijesu razlikovali od ostalih Crnogoraca.

(31) Stranci o Crnoj Gori i Crnogorcima, Zapisi, juli 1939, 349.

(32) Petar I, Poslanice, 75: Zemaljski muzej u Nikšiću (dalje: ZMN), arh. J.Nikolića, F.IV, god. 1875, N2 21.Četredesetih godina prošlog vijeka u Đeklićima je bilo šest popova koji su uzimali na ime bira po bagaš (15 kg) žita godišnje, ili po fiorin i po od kuće; za ukop domaćina plaćao se po cekin, a za ostalu čeljad, bez razlike da li je muško ili žensko talijer, tj. dvostruko manje (AII, ispisi iz BAC, f. 238, (razna pisma), 19.

(33) AII, ispisi iz BAC, crkovni odnošaji XVI, 35/42, str. 14.

(34) R. Veselinović, Istoija srpske pravoslavne crkve, Beograd 1966, 167.

(35) AII, ispisi iz BAC, crkveni odnošaji XVI, 35/42,5.

(36) Kada je lord Klarenc, četredesetih godina XIX vijeka, pitao vladiku Rada da li u Crnoj Gori, sem njega, ima još rukopoloženih sveštenika, on je odgovorio: "… 300, to su moji najbolji borci" (Lj. Durković, Englezi o Njegošu i Crnoj Gori, Titograd 1964, 116).

(37) Dvoženstvo, brakovi među bliskim srodnicima, otmice žena i djevojaka, laka i raskidljivost bračne veze, pojave koje su uobičajene u doba "plemena" remetile su opštu sigurnost, dovodile do krvoprolića i pothranjivale krvnu osvetu (P.Stojanović, Međusobni odnosi i međuuticaji zakonskih propisa i običajnog prava u Crnoj Gori, Istorijski zapisi broj 1-2/1972, 222.)

(38) Pismo jeromonaha Mihaila od 21. februara 1828. godine upućeno vladici Petru u vezi s radom popa Ljubodera iz Vlaovića (I.zapisi, Titograd, okt. 1937. 222)

(39) "I preko mojijeh molba i zakletavah … prokleti i bogohulni pop Gavrilo… na prokleto mito… vjnča tuđu ženu za Dragićevićem…" piše vladika Petar i Ceklinjanima 17. jula 1825. godine (Poslanice, Cetinje, 1935, 180). Pop Niko Dorović je odlučen od "sveštenodejstvija" jer je svoga sina, pored žive zakonite žene, ponovo oženio (Petar I, Poslanice, Cetinje 1935, 124).

(40) "Poznato e (da) je u Crnu Goru i Brdima naš pravoslavni hristijanski zakon teško e upanuo, da narod ne ide u crkvu… niti da se Bogu moli… ovome su u svemu zlu uzrok popovi..:", rečeno je u Zakonima otačastva od 1883. godine koji, premda su ostali na nivou zakonskog projekta, svjedoče o konkretnim potrebama onov vremena.

ali s djevojkom ugrabljenom na silu, ili s drugom koju zakon nedopuštaje vjenčati..." zaprijećeno je lišenjem čina sveštenstva i progonstvom iz zemlje - onda najtežom kaznom. Biće lišen sveštenoga čina i pop koji ne ide u crkvu svake nedjelje, koji crkvu čisto ne drži, pravila crkve tačno ne izvršava i vjeru u narodu ne utvrđuje (čl. 66. Danilovog zakonika).

Ni poslije prelaska Crne Gore na svjetovni oblik vladavine u drugoj polovini XIX vijeka poroci među sveštenstvom nijesu iskorijenjeni.(41) Po svome držanju pojedini popovi bili su na zlu glasu.(42) Njihova primarna briga je lična udobnost i materijalni interes.(43) Manastirska bratija razvaliča je imovinu manastira.(44) Religiozni uticaj takvog sveštenstva na stanovništvo morao je biti veoma slab.

Vuk S. Karadžić je zapazio da Crnogorci nijesu pobožni.(45) Tu činjenicu uočili su i stranci pišući o prilikama u Crnoj Gori s kraja XVIII i u prvoj polovini XIX vijeka.(46) Pobožnošću se nije odlikovalo ni sveštenstvo, od nižeg do najvišeg.(47) Vjersko učenje nadomjestile su razne praznovjerice. Zemlja je bila puna "samozvanaca" i lažnih svetinjaka(48) koji su unosili smutnju u narod. Progoni, mučenja i topljenja vještica još tridesetih godina XIX vijeka nijesu bili rijetka pojava.(49) Proroci i vračare držali su monopol u medicini.(50)

Snagom svoga ogromnog autoriteta vladika Petar I borio se za iskorjenjavanje praznovjerica i vradžbina među Crnogorcima.(51) Koliko je ta borba i poslije njega bila naporna i dugoročna i koliko su praznovjerice bile ukorijenjene kod naroda svjedoči podataka da je Senat specijalnom naredbom od avgusta 1873. godine naložio kapetanima da u svojim kapetanijama iskorijene vračare i vještice.(52)

*

(42) O nekim istaknutim sveštenicima izrečena je ni malo laskava ocjena u Memoarima kralja Nikole: pop Joko Špadijer "… od popa nije imao ništa osim imena…", a mitropolit Nikanor je "…pravi raskoljnik i bezzakonik…" I htio je "…da ima za metresu jednu dosta lijepu djevojku…" (Memoari, kralja NIkole, Zapisi, Cetinje, juli 1833, 377-338.)

(43) Simo Matavulj pište za mitropolita Ilariona Roganovića da je suviše ponešen za zemaljskim uživanjima, što mu smeta da bude dobar crkveni starješina i prije vremena ga je "survalo u grob" (S.Matavulj, Bilješke jednog pisca, 117, navedeno po: N.Ražnatovića, Položaj i uloga crkve u Crnoj Gori, Istorijski zapisi, Titograd 4/1941, str. 592).

(44) Od silnog manastirskog blaga koje se raznosilo na "…bijele hatove" i " lake karoce" korist su imali jedino starješine manastira i njihov rod. Poklonici mansatira treba da ođu "punih šaka", a "crna braća" vraćaju posjetu ne da što donesu nego da ponesu, obično brava, runo, sir i drugo, piše "Crnogorac" od 7.8.1871. godine (N.Ražnatović, n.d. 613).

(45) Tu pojavu Vuk jednostrano objašnjava ratničkom orijentacijom crnogorskog društva. Pričest svakom ubici zabranjen za 20 godina, kaže on, a svaki Crnogorac mora svakom prilikom biti gotov na ubistvo "…iako ne namjerno a ono iz odbrane" (Crna Gora I Boka Kotorska, Beograd 1853, 107, 108.)

(46) Lemba o Crnoj Gori i Crnogorcima. lasnik Etnografskog muzeja, Cetinje IV/1964,203. U izvještaju emisara austrijske vlade Paulića iz Crne Gore od 10.VIII 1752. godine kaže se da su Crnogorski pravoslavne vjere ali da su o vjeri slabo obaviješteni i veoma su praznovjerni (D. Vuksen, Petar I Njegoš i njegovo doba, Cetinje 1951, str. 21).

(47) Prilikom pogibije knjaza Danila u Kotoru, sredinom 1860. godine, mitropolit crnogorski Nikanor odvraćao je prisutno sveštenstvo od učešća u ispraćaju knjaževog tijela iz Kotora, govoreći: "Ne mećite ni vi petrahilj niti mu čitajte. Mrtvome čitalik, ne čitali isto čini" (V.Popović, Kotorska pisma, Beograd, 1964, 195).

(48) Petar I Poslanice, 131.

(49) Isto, 250

(50) Do šezdesetih godina XIX vijeka nije bilo nijednog izučenog ljekara (Pedeset godina na prestolu Crne Gore, Cetinje 1910, 23). U 1873. godini čitava zemlja imala je tri ljekara (Popis, državnog uređenja Crne Gore iz godine 1873., Zapisi, maj 1939, 285.).

(51) U poslanici Crmničanima od 9. avgusta 1830. godine on piše: "niđe ne nađoh, niti mi ko kaza da ima vještica i vjedogonjah, nako među slijepim i žalostnim srbskim narodom… zašto više laži vjeruje, negoli jevangelije Hristovo I Hristove nauke i zapovijedi…" (Poslanice, 250).

(52) ZMN, J. Dikolića, F. I, akta CS-a, № 47.

Za prilike svoga doba Cetinjska mitropolija bila je najveći posjednik pokretne i nepokretne imovine. Crkvena imanja nalazila su se u gotovo svim nahijama. U rukama Cetinjskog manastira su najveći ribolovi i veliki broj stoke.(53) Zakupom turskih imanja u Spužu, Ulcinju i pograničnim krajevima Turske, zatim u Primorju, crkva je u XVIII vijeku ostvarivala prilične prihode.(54) Cetinjski manastir primao je i rusku pomoć, koja od 1799. godine, iznosi 1.000 dukata godišnje. Svoje potrebe manastir je pokrivao i prihodom od takse na ribu i ruj, kao i od priloga.(55) Manastirska imovina, naročito u zemlji - onda osnovniom sredstvu za proizvodnju - jednako se uvećavala, tako da su krajem XIX i na početku XX vijeka crkve i manastiri posjedovali velike površine obradivog zemljišta, livade, vigodine, držali su i veliki broj stoke.(56)

Porijeklo velikog dijela crkvene imovine je u nasljeđu od feudalne Zete. Granice ove imovine išle su "... kud hrisovulja Ivan-begova piše...".(57) Na njoj su podržavani feudalni odnosi, odnosno u poznije doba tragovi tih odnosa (manastirska imanja obrađivana su uz rabotu i naturalnu rentu).(58) Međutim, crkva je putem trgovine i zelenašenja, koristeći često nuždu i "velju muku" crnogiorskih žitelja,(59) znatno uvećala svoju imovinu. To vrijedi naročito za manastire na području stare Crne Gore koji su bili na prilazu turskih i austrijskih trgovačkih centara u Primorju, gdje je robno-novčani saobraćaj bio živ. U krilu crkve razvili su se zajam, zaloga, veresija, zakup i druge ustanove(60) koje prate prostu robnu razmjenu.

U izvornim ispravama iz XVII, XVIII i XIX vijeka naizlazi se na podatke o dosta čestim i znatnim testamentalnim raspolaganjima u korist crkve (iako ovi testamenti, naročito oni iz ranijeg doba, nemaju formu testamenta u savremenom pravno-tehničkom smislu, suštinski oni to jesu, jer izražavaju zadnju volju testatora). Po osnovu testamenta crkva je sticala imovinu, pa mu je stoga poklanjala osobitu pažnju. Kao akt posljednje volje testamenat je stekao svoju pravnu fizionomiju pod pokroviteljstvom crkve, koja je sve do kraja crnogorske državnosti nastojala da monopoliše pravo na njegovo uređenje. Pothranjujući kult odanosti i poštovanje volje predaka od strane potomaka, kult inače svojstven plemenskom čovjeku, crkva je od testamenta učinila akt svetinje čije se odredbe imaju bez pogovora izvršiti. Sakralna obilježja testamenta izlaze iz činjenice da se testamenat obično pravi na samrtnoj postelji,(61) uz prizivanje Boga i "... Gospoda Isusa Hrista", pišu ga popovi koji su često i svjedoci testamenta; običaj je da se testator prvo pričesti i ispovijedi, testamnat na kraju sadrži prijetnju prokletstvom svakom ko bi se takao u posljednju volju testatora. Rijetki su testamenti iz starijeg doba, gdje se ponešto i crkvi - "za dušu" - ne ostavi.

(53) G. Stonojević, Crna Gora pred stvaranje države, Beograd 1963, 274.

(54) H. Hadžibegović, Turski dokumenti u državnom muzeju u Cetinju, Istorijsko zapisi 1-2/1955,115.

(55) D. Vuksan, Crnogorske finansije u XVIII I XIX vijeku, Zapisi, Cetinje br. 6/19936.322.

(56) Prema nepotpunim podacima, ukupna površina obradive zemlje u rukama manastira u ovo vrijeme iznosi oko 4000 rala obradive zemlje, 2500 kosa livade, 2000 motike vinograda. Samo 9 manastira imalo je 6.808 stabala raznog voća (Ž. Bulajić, Agrarni odnosi u Crnoj Gori, Titograd 1959, 231,233.).

(57) D. Vuksan, n.d., Zapisi 1/1936,13.

(58) Crnogorske isprave XVI-XIX vijeka, Cetinje 1964, br. 13 I 59.

(59) Imovina je prodavana u bescjenje, nekad za žito i komad stoke (Crn.isprave.., br. 76,79).

(60) Crnogorske isprave … br.54,65,69.

(61) Dok je neko dobroga zdravlja rijetko će sačiniti testamenat (AII, ispisi iz BAC, Nasledstvo XVI, odgovor na pitanje 47, str. 15).

(62) Zapisi, februar 1938, 98, 99.

(63a) Čak i ako se stupa u kaluđere i imovina prilaže manastiru, kćeri će se ponešto od imovine ostaviti (Kaluđerenje Peja Nikčeva, Zapisi, novembar 1937,286,287).

zavještajima crkvi. Postotak samoranika (ljudi i žena bez poroda, čijom se smrću kuća gasi) morao je biti dosta visok, s obzirom na gubitak muškog stanovništva u ratovima protiv Turske. Crkva je, inače, isticala svoje pravo na ovakve zaostavštine pozivajući se na srednjevjekovno shvatanje da "pustoš" ostaje manastiru.(64) Tek je sredinom XIX vijeka, članom 57 Danilovog zakonika, određeno da imovina bez nasljednika ide u "... narodnju kasu...", tj. ostaje državi.

Za doba prevlasti zadužene porodice - kuće - mogućnost testamentalnog raspolaganja bila je ograničena. Imovina nije pripadala pojedincu, već kući kao neličnom imaoniku. Nasljeđivanja u savremenom pravno-tehničkom smislu nije bilo. Smrću pojedinog člana kuće ništa se bitno ne mijenja. Jedino dolazi do sukcesije plodouživalaca zajedničkog imetka. Stoga se kao najraniji testatori nepokretnom imovinom u prilog crkve javljaju samoranci -ljudi i žene bez poroda. Pa i oni će obično stožer (kuću i okućje) ostaviti najbližoj rodbini - bližiki, a baštinu i pokretne stvari će zavještati manastiru.(66) Pojedini samoranci ostavljali su čitavu svoju imovinu manastiru uz uslov da iz manastir izdržava do smrti i pristojno sahrani.(66a) Zadrugari čine zavještaje pokretnom imovinom ili osobinom (svojim ličnim imetkom koji zadrugaru pripadne nasljeđem, poklonom, odnosno bez rada, jer sve što se radom steče to ide kući kao kolektivu), ako je imaju.

Na "pustoš" polagala je pravo i bližika - najbliži rod samoranika. Ona je to svoje pravo izvodila iz činjenice da je imovina koja čini pustoš u doba kompaktnijeg plemenskog ustrojstva bila svojina bratstveničkog kolektiva, kojme poslije smrti samoranika treba i da se vrati. Takve pretenzije roda, koji se opirao svome raspadanju, sukobljavale su se sa zahtjevima crkve da "pustoš" ide njoj. Otuda u izvornoj građi dovoljno podataka o otimačinama manastirskih imanja i sukobima između crkve i bratstvenika umrlog oko njegove zaostavštine. Takvo stanje navelo je vladiku Petra I da u svome testamentu ostavi amanet:"... da crkovno dobro i imuće, gdjegod je kakvo, ne tiče niko nikada..."(67) Klauzula u testamentu: "I tko će ovi prilog cerkvi otnimit, da proklet ot gospoda Boga... i da ga porazi sila, čestnago i životvorjaščago krsta", koja redovno prati zavještanja crkvi, samo je predohrana od mogućeg posezanja bližike za imovinom koja je predmet zavještaja.(68) Do ovakvih sukoba dolazilo je i stoga što su sveštena lica u svojstvu ispovjednika, svjedoka i pisara testament, koristeći bolest testatora, vršila moralni pritisak na njega da imovinu ili njen dio ostavi crkvi ili manastiru.(69) Ovo tim prije što je prilikom kupoprodaje imovine, kad je kupac crkva, bio običaj da se neštoi crkvi -"za dušu" - ostavi, i to bez naknade.(70)

(64) V. Bogišić, Zbornik pravnih običaja u Južnih Slovena, Zagreb, 1874, 356.

(66) AII, ispisi iz BAC, f. 238, XVI, 15 - juridičke isprave, testamenat Dokne Petrove od marta 1754. god).

(66a) Crnogorske isprave … br. 8,19, u obavezi manastira da izdržava zavještaoca od njegove smrti N. Pavković vidi poznatu vizantijsku ustanovu adelafate koja je važila i u srednjovjekovnoj Srbiji. Njen smisao je u tome što su imućniji ljudi ustupali dio svoje imovine manastiru uz uslov da ih manastir izdržava (N. Pavković, Pravo preče kupovine u običajnom pravu Srba I Hrvata, Beograd 1972, 182).

(67) D.D. Vuksan, Petar I, Cetinje 1951, 367.

(68) Crnogorske isprave …, br. 17.

(69) Dešavalo se da pop i kaluđer istjeraju čeljad od bolesnika i sa njim sačine testamenat kojim bi više ostavio crkvi nego rođacima (AII, ispisi iz BAC, Nasledstvo XVI, 27, odgovor na pitanje 57). Slične zloupotrebe od strane sveštenstva u drugoj polovini XIX vijeka navele su Mitropoliju crnogorsku da izda Naredbu o zavještajima i izvršavanju istih od 10.maja 1891. godine, koja konstatuje: "… da je bilo slučajeva da zavještaj bude učinjen ne po volji pokojnikovoj nego po nagovoru sveštenika ili drugih koji bi se pri bolesniku nalazili" (Zbornik sudskih zakona, naredaba I međun. ugovora po sudskoj struci 11, Cetinje, 1912, 195-197.).

(70) Crnogoirske isprave … br. 34.

testamentalnom raspolaganju. U uslovima prevlasti zadruga-kuća imovina je kolektivna i nema šta ili ima veoma malo da se naslijedi. Imovina pripada kolektivu i neotuđena je sve do diobe. Popovi imaju interes za dio zadruga, jer se njihovi prihodi računaju po kućama, kojih je manje u uslovima zadruge, a bir koji mu pripada od vjernika ide kućnom kolektivu čiji je član, jer je kuća za njega radila dok je činodejstvovao.(71) Crkva je tako pospješivala proces diobe zadruga kao središta i čuvara tradicionalnog običajnog prava, podsticala jačanje nasljedno-pravnog subjektiviteta pojedinaca i nastajanje ustanova tipičnih za društvo privatne svojine. Bez obzira na subjektivan opredjeljenja crkve, njen stav je odgovarao potrebama prometa i objektivno je progresivniji od stava bratstveničko-srodničkih struktura koje su težnjom za očuvanjem neotuđivosti imovine i kolektivizma rioda retrogradno djelovale.

Imovina Crnogorske crkve služila je potrebama održavanja crkava i manastira. Zadugo su prihodi od ove imovine, uz rusku pomoć, bili osnovni izvor sredstava za potrebe oslobodilačke borbe (Petar I naziva sva državna novčana sredstva "crkovnim" parama).(72) Danak - porez - ustanovljen je tek Zakonom vladike Petra od 1798. godine. Njegovo pribiranje sve do polovine XIX vijeka bilo je neredovno. Poslije finansijske reforme od 1868. godine prihodi manastira služili su i za potrebe škola i prosvjete.

*

Pogranični krajevi Turske i Primorje prirodno su gravitirali Crnoj Gori. Boka je etnički nastavak Crne Gore. Na početku X IX vijeka dvije trećine stanovnika u Primorju bilo je pravoslavne vjere.(73) U Nikšiću je 1810. godine živjelo 200 domova pravoslavne vjeroispovijesti. Ranije ih je bilo i do 2000, ali su ih Turci rastjerali.(74) Trećinu stanovnika Podgorice činili su u to doba hrišćani. Visok postotak pravoslavnog stanovništva bio je i na području Zete i u okolini Skadra. Ovi krajevi činili su sa Crnom Gorom ekonomsku cjelinu. Stanovništvo Crne Gore bilo je prirodno upućeno na podmirenje svojih potreba na susjednim turskim i austrijskim pazarima, koji su sa svome strane u pogledu sirovina i stočarskih proizvoda, naročito u Primorju, zavisili od svoga crnogorskog zaleđa. Preko primorskih gradova išao je u srednjem vijeku trgovački promet balkanskih zemalja prema Sredozemlju. Sa njima je najuže bila povezana i srednjovjekovna Srbija, koja je Crnoj Gori ostavila dvostranu crkveno-pravnu tradiciju: tradiciju pravoslavlja i tradiciju katoličke crkve. Uticaj katoličke crkve dopirao je do manastira Vranjine, sjedišta stare zetske eparhije, koji je bio isturena tačka pravoslavlja prema području katoličkog jugozapada.(75) Rimska kurija je odvajkada izražavala pretenzije da putem primorskih gradova pridobije Crnu Goru i preko nje prodre do Pećke patrijaršije kao središta pravoslavne crkve u Srbiji.

(71) AII, ispisi iz BAC, crkovni odnođaji, XVI, 35/42, str. 14.

(72) D. Vuksan, Crnogorske finansije…., Zapisi 6/1936,321

(73) Vialla de Sommieres, Petar I, Zapisi, maj 1935, 284.

(74) D. Vuksan, Crna Gora u 1809. I 1910. god., (Zapisi 6/1939, 321, 322).

(75) Gavro Škrivanić, Vlastelinstvo sv. Nikole Vranjinskog, Istor. zapisi, br.3-4/1959, 28.

(76) "… dade Gospodin Ivan beg Černojević vlast I načelstvo mitropolitu cerkve cetinjskije kir Visarionu…", rečeno je u proklamaciji crnogorskih glavara kojom je potvrđena vlast vladike Petra I (Zapisi,jam 1940, 259).

(77)

efikasno miješanje u svjetovne poslove.(78) Sveštenstvo iz ovih krajeva rukopolagano je na Cetinju.(79) Iz turskih gradova dolazili su mladi ljudi da se zapope kod pravoslavnog vladike u Crnoj Gori.(80) To je izazvalo proteste susjednih - fanariotskih eparhija, naročito hercegovačkog mitropolita - Grka, kojima su na taj način uskraćivani prihodi od zapošljavanja i podrivan duhovni i politički uticaj.

Pravoslavno sveštenstvo u turskim krajevima imalo je važnu ulogu oko uređenja privatno-pravnih odnosa svojih vjernika. Rukovođena tolerancijom iz političkih razloga, turska vlast je napustila jurisdikciju "... u sporovima porodičnih i nasljednih odnošaja hrišćana priznavši iskljujčivo nadležnom za to crkovnu, to jest narodnu vlast samih hrišćana".(81) Privatno-pravni odnosi su riznica starih običaja i zbog svoga konzervatizma osobito su osjetljivi i važni za čuvanje nacionalnog duha i žive narodne pravne svijesti. Prilikokm regulisanja svojih odnosa crnogorsko stanovništvo u pograničnim krajevima Turske uporno se držalo ovih običaja čiji je autentični tumač bilo sveštenstvo. Čak se i muslimanski živalj u ovim krajevima, inače većinom slovenskog porijekla, oslanjao na običaje iz doba prije svoga prelaska u islam, i u svojoj tradiciji zadržao je mnoge ustanove iz svoje prošlosti.(82) Stoga je uticaj islama na pravo i običaje u oblastima koje su se graničile sa Crnom Gorom imao organičeno dejstvo.

Trgovački i crkveni centri u Primorju bili su za doba nemanjićke Srbije poprište borbe i međusobnog uticaja katoličke i pravoslavne crkve. Posebna briga srpskih vladara za ove gradove izražena je kroz davanje municipalnih autonomija sa posebnim statutima - kodeksima srednjovjekovnog prava. Živa tradicija toga prava u Boki evidentirana je. Statuti Kotora i Budve nose pečat Dušanovog zakonodavstva. Zadugo poslije propasti srpske države narodni sudovi u Grblju i Paštrovićima sudili su po Dušanovom zakoniku.(83) Ima tragova da je ovaj Zakonik bio na snazi u Perastu i u prvoj četvrti XVII vijeka.(84)

Činjenicu da Paštrovići nijesu imali poseban statut prof. Solovjev objašnjava time da oni nijesu ni imali potrebe za njim, jer su od davnina u svojoj tradiciji zadržali Dušanov zakonik koji su prepisivali, skraćivali i prilagođavali ga svojim potrebama.(85)

Budući duhovno nadređena primorskim krajevima, Cetinjska mitropolija je koristila ovo nasljeđe u političke svrhe, pothranjivala čuvanje starih narodnih ustanova i duh otpora katoličkom zapadu. S druge strane, budući i sama nosilac robno-novčanih odnosa koji su rastakali "plemensko" društvo, Crnogorska crkva je objektivno doprinosila procesu nestajanja ovih ustanova i stvaranja uslova za prodor progresivnijih institucija razvijenog zapada, i to kako u Primorju, tako i u samoj Crnoj Gori. Posebna pažnja koju su cetinjski mitropoliti poklanjali Primorju tumači se time da su imali i neposrednog interesa da to čine. Putem trgovine, zakupa i zavještaja oni su za crkvu ostvarivali znatne prihode. Među najranijim priložnicima imovine Cetinjskom manastiru su vjernici iz Boke, gdje je robno-novčana privreda, daleko prije nego u Crnoj Gori, razbila zadružni kolektivizam i individualisala privatnu svojinu, i gdje je stoga obim dobara koja mogu biti predmet testamentalnog raspolaganja mnogo veći.

(78) Vršeći crkvenu vlas, Petar I prokleo je i odlučio iz crkve Mijata Vladanića iz Luštice (Boka), jer se oženio ženom iza živa muža. Glavarima je ujedno zaprijetio da, pod prijetnjom isključenja iz crkve, Vladanića ne primaju na zbor, niti ga biraju za glavara (G. Stanojević,n.d. 272).

(79) U pismu vladici Radu od 1838. godine, Mehmed aga Mećikukić, kapetan i zabit spuški, žali se da je "… hrišćanima Spuškijema umro pop… i ostali bez popa ka stoka bez pastira". Moli vladiku da mu zapopi i pošalje nekog Toka "… što je kod tebe staja" (Zapisi, novembar 1935, 293).

(80) D. Vuksan, Petar I, Cetinje 1951, 63.

(81) V. Bogetić, Pravni članci i rasprave I, Beograd 1927, 199.

(82) A. Nametak, Neki pravni običaji i lokalne tradicije muslimana u Podgorici, GEM, Cetinje II/1962, 190.

(83) I. Sindik, Dušanovo zakonodavstvo u Grblju i Paštrovićima, Glasnik, SANU, sv. III, Beograd 1949, 350.

(84) P. Šerović, Suđenje Dušanovom zakoniku u XVIII vijeku u Perastu, Istorijski zapisi 4-6/1949, 216.

(85) Dva takva prepisa sačuvana su, jedan u Zagrebu a drugi u Bogišićevoj biblioteci u Cavtatu (A. Solovjev, Paštrovačke isprave XVI - XVII vijeka - cit. po P. Šeroviću, n.d., str. 216).

Uviđajući političku stranu uticaja cetinjske mitropolije u svojim pograničnim krajevima, turske i austrijske vlasti činile su sve da takav uticaj onemoguće. Turci su vršili pogrome i raseljavanja crnogorskog stanovništva, udarajući prvo na crkve kao znamenja otpora i uporišta uticaja crnogorskih vladika.(86) Austrijske vlasti smetale su cetinjskim vladikama da, bez posebnih dozvola iz Beča, vrše kanoničke vizitacije u Boki.(87) Raznim intrigama one su podsticale Bokelje na otcjepljenje od duhovne vlasti Cetinja.(88) Plašeći se političkog uticaja Cetinjske mitropolije, francuske vlasti su 1809. godine osnovale posebni episkopat za Dalmaciju, u koji su uključile Boku i tako je u duhovnom pogledu emancipovale od Crne Gore. No i pored takvih mjera uticaj cetinjskih vladika na stanovništvo u pograničnim krajevima Turske i Austrije ostao je i dalje veoma značajan.(89)

Poslije uvršćivanja državne organizacije i prelaska na svjetovni oblik vladavine sredinom XIX vijeka odlučno se prišlo organizacionom sređivanju stanja u Crnogorskoj crkvi. Odlukom Senata od 21. marta 1852. godine izvršeno je izdvajanje svjetovne od duhovne vlasti i vlast mitropolita je ograničena na crkvene poslove. Mitropolita bira državna vlast oličena u ličnosti knjaza.(90) Preduzete su mjere da se učvrsti disciplina među sveštenstvom. Ono je obavezno da će "... pravila svete crkve tačno izvršavati" (čl. 66 Danilovog zakonika). Ko to ne čini biće lišen svešteničkog čina. Pod prijetnjom smrtne kazne, zajemčena je neprikosnovenost crkvene imovine: "koji bi se lupež uvatio da crkvu krade taj će .... biti na smrt osuđen" (član 81 Zakonika). Visoke novčane kazne predviđene su za počinitelje smutnje i svađe pred crkvom (lan 88 Zakonika). U 1864. godini naređeno je sveštenicima da puste brade. Uređene su parohije sa protopopijatima koji su se teritorijalno poklapali sa nahijom. Uvedene su matične knjige rođenih, vjenčanih i umrlih. Razgraničenje između državnih i crkvenih imanja izvršeno je u 1868. godini. Mitropolitu i manastirskom bratstvu ustanovljene su plate, pa je višak manastirskih prihoda (nakon podmirenja plata) išao za potrebe prosvjete (za tri godine 9 crnogorskih manastira prihodovalo je državi preko 56 hiljada forinti). U 1869. godini otvorena je bogoslovija koja je školovala sveštenike i učitelje i dala prvu inteligenciju. U decembru 1878. godine ustanovljena je Raška eparhija (sa sjedištem u Ostrogu) čija je jurisdikcija obuhvatala brdska plemena, oslobođene krajeve oko Nikšića i Pivu (Pećka eparhija obnovljena je poslije balkanskog rata 1912-1913. godine i prisajedinjenja Crnoj Gori Sandžaka, Metohije, Rožaja, Plava i Gusinja).(91) U 1893. godini popovima je naloženo da narodno odijelo zamijene mantijom. Do 1900. godine parohijalno sveštenstvo je plaćano u naturi - birom (od pojedinog domaćinstva popovi su dobijali po 18 kg žita godišnje i neku novčanu naknadu za vršenje pojedinih vjerskih obreda). Bir je u 1900. godini zamijenjen redovnom platom, koju

(86) Početkom XIX vijeka vojvoda Minja u pismu vladici Petru I žali se na nikšićke Turke; kaže da je sa narodom izbjegao iz Nikšića, pa dodaje: "I sve ovo ćasmo trpjeti, ali ne mogosmo što nam crkve razuriše i nas i našu djecu mučiše, žene naše iza živijeh muževa uzimaše i vjeru našu i zakon psovaše…" (D. Vuksan, Crna Gora I 1809. I 1810. godini, Zapisi 1/1939, 322).

(87) V. Đorđević. Crna Gora I Australija u XVIII vijeku, Beograd 1912, 170.

(88) D. Vuksan, Petar I, Cetinje 1951, 77.

(89) Crnogorski sveštenici vršili su i dalje obrede u graničnim krajevima Austrije i Turske, što je dovodilo do sukoba sa tamošnjim vlastima, pa su cetinjski mmitropoliti morali radi pograničnog mira, da inteervenišu kod svještenstva. U pismu kotorskom poglavaru Ivančiću od 2. II 1843. godine, Njegoš javlja: "Videći iz Vašega mnogopočitajema pisma od 4 dek, prošle godine da je pop Joko s Njeguša neke obrede svršivao u Primorju, zato ću mu i naložiti epitimiju, kojom će se usovjetovati, te unaprijed neće smjeti takiovo što u austrijsku zemlju činiti" (P.P. Njegoš, Pisma III, "Prosvjeta", Beograd 1955, 12).

(90) R. Veselinović, n.d. 161.

(91) Isto, 165, 166, 194.

su sveštenici primali od države.(92) Ustavom pravoslavnih konstitorija u Knjaževini Crnoj Gori koji je sankcionisan Zakonom o konstitoriji od 1. januara 1904. godine konstituisani su duhovni sudovi, dotadašnja inokosna vlast mitroopolita dopunjena je episkopskim savjetom i kolegijalnim organima, uređenje braka (sa izuzetkom građansko-pravnih posljedica razvoda braka, čije je regulisanje ostavljeno redovnim sudovima) prepušteno je isključivoj kompetenciji crkve. Osnov Ustava je krmčija - zvanični zbornik kanonskog prava pravoslavne crkve. Ustav je legislativno dovršio proces ustrojstva Crnogorske crkve u drugoj polovini XIX vijeka i crkvenu organizaciju formalno podigao na nivo državnih potreba.

Odlučujuću riječ usređivanju stanja u crkvi imala je svjetovna - državna vlast, posebno knjaz. Nastupajući veoma radikalno, ta vlast još nije bila strogo izdiferencirana od duhovne vlasti i koristila se prerogativima crkvene vlasti. Savršenstvio je vršilo i civilne poslove, a knjaza je smatralo i duhovnim poglavarom. Od 1852. do proljeća 1858. godine Crna Gora nije imala crkvenog poglavara. Knjaz Danilo je rješavao i crkvene poslove (odredio je obavezni post, popovima utvrdio naknadu -bir. po "tarifi sv. Petra", naredio im da redovno vrše bogosluženje, brinuo se za opravku manastira i školovanje popova).(93) Zbog nedoličnog držanja u slučaju pogibije knjaza Danila knjaz Nikola je jednostavno otpustio i razrijeđio dužnosti cetinjskog mitropolita Nikanora Ivanovića.(94) Crkvena dobra stavljena su pod kontrolu države. Nepokretna imovina pravoslavnih crkava imanastira ne može se prodavati ili ustupiti bez odobrenja državne vlasti (čl. 719 Opšteg imovinskog zakonika). Sljedujući vladičansku tradiciju svoje loze, dinastija Petrovića nije željela da se naprečac liši i duhovne vlasti, a još manje da u ličnosti mitropolita - crkvenog poglavara stekne takmaca u sveukupnoj vlasti.

(92) Pedeset godina na prestolu Crne Gore 1860-1910, Cetinje 1910, 95, 101.

(93) Zbog nedoličnog držanja u slučaju pogibije knjaza Danila knjaz Nikola je jednostavno otpustio i razriješio dužnosti cetinjskog mitropolita Nikanora Ivanovića.

(94) "Čast mi je, monsinjoru, da Vas izvijestim da nijeste više vladika na Cetinje. Vaše odsustvo na pogrebu pokojnoga Knjaza Vašega dobrotvora, uzrok je Vašega otpuštanja", kaže se u pismu knjaza Nikole mitropolitu Nikanoru (V.Đorđević, Crna Gora I Austrija 1814-1984, Beograd 1924,160, v. N. Ražnatović, n.d., 588).

(95) "Raspust muža sa ženom, koji je bio do sad u našoj zemlji uobičajen, nema po danas više nikakva, osim onoga kojeg po nuždi u nedostacima ili pogreškama muža ili žene naša pravoslavna istočna crkva dopušta" (č. 67 Zakona).

(96) N.Milaš; Prpavoslavno ckveno pravo, zadar 1890, 620, 621.

dosljedno u propise Danilovog zakonika.(97) Učenje Starog zavjeta (hrišćanstvo je donijelo prezir prema ženi) da je žena stvar, predmet svojine muža, izjednačena sa poslugom i domaćim životinjama, da je nečista, uzrok grijeha i poroka,(98) idejno prožima odredbe ovoga zakonika.(99) Tako je po čl. 77 Zakonika batinanje kao obeščašćavajuća kazna predviđena za lupeže i žene. Smrtna kazna nad ženom ne može se izvršiti strijeljanjem"... jer je puška i strijeljanje samo za onoga koji pušku nosi i puškom se brani" (čl. 73). Hrišćanstvo je za množenje čovječanstva, ono osuđuje sterilizaciju i pobačaj",(100) što je odgovaralo konkretnim potrebama ratnički orijentisanog crnogorskog društva koje potrebuje mnogo radnika i ratnika. Stoga Danilov zakonik predviđa smrtnu kaznu za djevojku i udovicu koja bi "... za pokriti svoju sramotu" izvršila pobačaj i udavila dijete (član 74). Tjelesne kazne za ženu koje su predviđene članom 77 Zakonika preporučivane su i od strane crkvenih poglavara.(101) Konačno, izdaja zemlje i zavjera protiv državne vlasti najteži su zločin po Danilovom zakoniku (član 16), a po kanonima pravoslavne crkve to čin dovoljan i valjan brakorazvodni uzrok. (102) Prožimanje i kompenetracija kanona pravoslavne crkve i odredaba Danilovog zakonika očigledni su.

Kruti stav Danilovog zakonika i dogmatike pravoslavne crkve sukobljavali su se sa vanredno živom rodovsko-premenskom tradicijom, koja se opirala pozitivizaciji ovoga zakonika. U sudskoj građi iz druge polovine XIX vijeka dosta je podataka o prevazilaženju pojedinih propisa Zakonika odstrane normi običajnog prava. Moralno-etičke ustanove iz doba "plemena" ostavile su iza sebe shvatanje o nepovredivosti ženine ličnosti(103) i osobito poštovanje prema ženi-majci. Uzimalo se za sramotu ubiti ženu, čak i onu koja je zbog zločina osuđena na smrt; pogotovu je grešno ubiti djevojku.(104) Kada se radilo o primjeni kanonskih i zakonskih propisa koji se tiču žene sudska praksa podlijegala je običajima i ublaživala je oštrinu ovih propisa. Premda je tvrdnja P. Miljanića da u doba knjaza Danila i knjaza Nikole ni jedna žena nije osuđena na smrt(105) preuveličana, ipak je po podacima izvorne građe moguće zaključiti da je ova kazna veoma rijetko izricana, a još rjeđe izivršavana. Danilov zakonik je u čl. 67 proklamovao nerazrešivost bračne veze, sem po nuždi, zbog uzroka koje pravoslavna istočna crkva dopušta, Sterilnost - impotentia conciplendi - po Danilovom zakoniku i kanonskim propisima nije uzrok za raspust braka.(106) Pod pritiskom naslijeđenog "plemenskog" načina mišljenja da brak bez poroda nema svrhe i da je sterilnost božja kazna,(107) sudovi su izricali odluke o razvodu neplodnih brakova, katkad tolerisali i dvoženstvo.

(97) N.ružičić, Nomokanon o braku, Beograd 1880, 217

(98) A.Bebel, Žena i socijalizam, Beograd, 1956, 59, 60

(99) Porođaj je vršen u najprimitivnijim uslovima, u mjestima nedostupnim muškarcu, obično u stočnoj izbi, čak i na njivi. Žena se pri porođaju ukrivala od muškaraca. Kad mu rodi žena, Crnogorac će sa izvinjenjem reći: "da oprostiš rodila mi žena".

(100) Religiozni, filozofski i crkveno-pravni pogledi Ž.Perića, Braničk, Beograd, septembar 1939, 512.

(101) U pismu retoru Marku da Riva u Kotoru od 14. juna 1766. godine, vladika Sava piše da je "...svaki čojak dužan svoju ženu bit i karat… ja mislim da je svaki gospodar ot svoje žene" (J.Milović, Zbornik dokumenata… Cetinje 1956, 305, 306).

(102) N.Milaš, Pravoslavno crkveno pravo, Zadar1890, 597.

(103) Kaže se da neku ženu koja je u doba vladike Rada, četredesetih godina XIX vijeka, bila osuđena na smrt niko nije htio ubiti. Za uzvrat što je pristao da ovu ženu ubije kamenovanjem, neki Drago Nikolin oslobođen je tamnice. Nakon toga od sramote nije mogao u narod izaći. Rečeno je: "Junaštvo učinio ženu ubio" (P.Miljanić, Crte iz sudske medicine u Crnoj Gori, Branič, Beograd, komplet 1890, god. 3, str. 238 I 239).

(104) Postoji predanje da se nekom poturčenjaku Živku Karamanu iskrivio nož kad je zaklao djevojku Đura Pešikana (Zapisi, juli-decembar 1928, 97).

(105) P.Miljanić, n.d. 238.

(106) N.Milaš, n.d. 594-599.

(107) P.Rovinski, Černogorija, tom II, čast 1, S.Peterburg, 273, 275.

po opštim izvorima prava.(108) Kao opšti izvor prava Krčmija ("kermči naše")(109) se, naročito u prvoj polovini XIX vijeka, veoma rijetko pominje u postupcima iz čisto crkvene nadležnosti. Crkva se u stvarima iz svoje nadležnosti služila običajnim pravom. Na primjenu Krmčije naići će se češće u drugoj polovini XIX vijeka, kada je mitropolit davao savjet i mišljenje u bračnim sporovima, a nekad i konačno odlučivao, dok je isljednu vlast imao Senat i, kasnije, Veliki sud.(110)

Poslije teritorijalnog proširenja Crne Gore, nakon Berlinskog kongresa, kada je zemlja izbila na more i prisajedinila primorske i "turske" gradove (Bar, Podgoricu, Nikšić) na njenom državnom prostoru našli su se brojni pripadnici katoličke i muslimanske vjeroispovijesti(111) koje su podsticale vjersku isključivost, međusobno i u odnsou na pravoslavnu crkvu.(112) Nalazeći se pred problemom uređenja odnosa između ovih vjeroispovijesti, crnogorska vlada je 1886. godine zaključila Konkordat sa Svetom Stolicom, kojim je za pripadnike katoličke vjeroispovijesti utvrđena jurisdikcija i pravo katoličke crkve.(113) Sređivanje bračnih i porodičnih odnosa muslimana prepušteno je njihovim konfesionalnim sudovima.(114).

No, i pored mjera preduzetih u pravcu organizacionog ustrojstva i njene formalne konsolidacije, za sve vrijeme državno-pravne egzistencije Crne Gore crkva nije stigla da izađe iz "primitivnih" okvira i da se izdiferencira do kraja u posebnu organizaciju, relativno nezavisnu od državnih organa i njihove stroge nadređenosti. Vidljiva je kompenetracija i povezanost državnih organa i organa crkve. Sveštenstvo je vršilo i svjetovne poslove. Pod pritiskom konzervativnog nasljeđa običajnog prava i žive tradicije iz doba "plemena", dogmati kanonskog prava pravoslavne crkve sporo su se korijenili u svijesti Crnogoraca, koji su prema njima uglavnom ostali ravnodušni. Crkva u Crnoj Gori bila je tek na putu formiranja do nivoa potreba razvijenog građanskog društva.

(108) Prema 102. kanonu Trulskog sabora i opštem crkvenom pravu, crkvene vlasti se, u nedostatku crkvenih kanona, služe uobičajnim pravom (N.Milaš, Nullum crimen, nulla poena sine lege u crkvenom kaznenom pravu, Arhiv za pravne nauke 1/1913, 10). "Mi treba da izbjegavamo to što zakon zabranjuje… treba uzeti u rasuđenje ne samo što je dopušteno već i što je prilično…", rečeno je u Vlastarovoj Sintagmi (N.Ružičić, Nomokanon o braku, Beograd 1880, 127).

(109) Državni muzej Cetinje, Petar I,1809, br. 51/1809.

(110) AII; ispisi iz VAC, f. 238 (crkovni odnošaji XVI,15,42).

(111) Po podacima P.Rovisnkog, Crna Gora je u 1686. godini imala 5544 katolika, 12.492 pripadnika muslimanske vjeroispovijesti i 173.420 pravoslavna žitelja (Zapisi, juli 1940, 14).

(112) Crnogorac se neće oženiti makar i sa pokrštenom Turkinjom (S.Rober, Crnogorci, Glasnik Etn. muzeja Cetinje II/1962,1), niti će Crnogorka poći za Turčina. Izuzetno kod Kuča, na granici Turske, bio je dosta živ proces orođavanja putem ženidbe i udaje sa susjednim Arbanasima katoličke i muslimanske vjeroispovijesti. Brak među hrišćanina i nehrišćanina nedopustiv je po Ustavu pravoslavnih konsistorija u Knjaževini Crnoj Gori (čl. 215, tač. 2 Ustava).

(113) Arhiv, 1/1907, 1.

(114) Pedeset godina na prestolu Crne Gore, Cetinje 1910, 110.

Petar Stojanović

CERTAINS PROBLÈMES DE LA POSITION ET DU RÔLE

DE Ľ ÉGLISE AU MOTÉNÉGRO

R é s u m é

A la base de la société monténégrine, pauvre et non différenclée, s'exposaient des institutions qui n'avaient pas "une maturité nécessaire". Lieux entre eux et conditionnés par des autre facteurs, le droit, la réligion et le moral se pénétraient simultanement. La réligion avait des formes rudes et primitives. Bien que les liaisons de lignée et moeurs étaient plus

forts et avaient leur appui dans la conscience sociale que dans la confession, à la quelle les membres des tribus appartenaient, cette forme de la religion étati accoompile par le contenu "tribal". D'autre part, les institutions sociales (juridiques, religiuses, morales) elaient enveloppées dans des robes religieuses.

Au temps précédé à la formation de Él' tat (jusqu'à premièr moltié de XIX e siècle) l'élgise étatit la force cohérante de base qui reunissait les tribus et reprimati leru séparatisme et caprices (les sanctions religieuses dans la société tibale manitenaient un certain ordre). L'église avait la base morale, politique et économique de dévenir porteuse des tendances étatiques et juridiques el l'organisatrice de la lutte libératrice contre les Turcs. Ses interêts concordaient avec ceux de forces qui formaient s'État, objectivement limitées, pour pouvior se présenter comme radicales. Les premièrs organs de pouvori publique se développalent sous les influence de l'Archidiocèse de Cetinje et ils sherchaient les premièrs socrces dans le droit divin.

La juridiction spirituelle de l'Archidiocèse monténégrine franchissait les frontieres du Monténégro. Les territoires frontalières au Laittoral, en turquie, puis le tribus de Berda et Herzégovine, gravitaient au Monténégro en renessant le pouvoir religieux, et après la formation du l'État, le pouvoir temporel de l'évèque de Cetinje. Ce fait avait une grande importance pour le développement de la connaissance nationale de ces teritoires, pour leur incorporation au Monténégro et pour un rapport actif dans le combat libèrateur contre les Turcs.