1166. - PODIGNUTA KATEDRALA SV. TRIPUNA


Kotor, osobene istorijske freske, imao je tokom vjekova sudbinu značajnog političko-ekonomskog, vojno-strategijskog i kulturnog središta šire okoline. Mnoštvo kulturno-istorijskih spomenika autentično svjedoči o drevnoj i burnoj istoriji grada, o vaskolikim uticajima raznih epoha. Iako je tokom vjekova mnogo stradao u ratovima, potresima, požarima i zarazama, ipak su sačuvane mnoge njegove vrijednosti stvarane u prošlosti, koje su dio svjetske prirodne i kulturne baštine.

Kotor je postojao još u trećem vijeku prije naše ere, kao grčka kolonija. Pominju ga pisci Livije, Plinije Stariji i Ptolomej kao Acruvium, a u ranom srednjem vijeku imena grada su Decadaron, Decatera, Catarum, Catera, Cathara, od kojih je izvedeno ime Kotor.

Duga i bogata istorija ovog tipično mediteranskog grada ostavila je mnoge materijalne i pisane spomenike. Još tokom XII vijeka postojao je Gradski notarijat, ali su notarske knjige sačuvane tek od 1326. godine. Sačuvanih 300 svezaka su najvjerodostojniji dokumenti i spomenici o životu i radu u Boki i Staroj Crnoj Gori za nekoliko istorijskih perioda.

Reprezentativni spomenik romanske arhitekture na Jadranu predstavlja velelepna kotorska katedrala svetog Tripuna, podignuta u XII vijeku. Prema kazivanju vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita, izgrađena je na ostacima ranijeg hrama s početka IX vijeka (809.), posvećenog istom svetitelju - zaštitniku grada. Kotorska ketedrala je prvo pouzdano identifikovano neimarsko djelo zrele romanike u Zetskom primorju i šire.

"... Osnova te prvobitne građevine je imala oblik upisanog krsta sa tri prislonjene apside i, najvjerovatnije, kupolom nad centralnim dijelom. Njen ktitor je bio kotorski građanin Andrea Saracenis, što potvrđuje i sarkofag s pomenom njegovog imena pronađen do današnje crkve.


Katedrala sv. Tripuna

Katedrala se gradila više decenija. Konačno je bila završena i osvećena 1166. godine, o čemu je sačuvano i pisano svjedočanstvo. U osnovi je trobrodna bazilika čiji centralni brod je duplo širi od dva bočna, između kojih su naizmjenično postavljeni snažni stupci i stubovi s korintskim kapitelima, od kojih su neki, antičkog porijekla, ovdje sekundarno upotrijebljeni. Brodovi se završavaju polukružnim apsidama. Nad centralnim travejom uzdizala se kupola, uklonjena poslije razornih zemljotresa u 16. vijeku.

Uz zapadnu fasadu prislonjena su dva zvonika povezana polukružno zasvedenim trijemom s dekorativnim rubnim reljefima. Svoj današnji izgled su dobili krajem 17. vijeka, nakon zemljotresa 1667. godine, u kome je katedrala pretrpjela velika oštećenja. Od skulpturalno-dekorativnih elemenata ističu se barokno profilisani otvori zvonika i niz stilizovanih glava oko njihovih kruništa, velika rozeta na pročelju, spratne trifore srednjeg broda, friz slijepih arkada duž krovnog vijenca, rekonstruisani južni portal i, posebno, trifora glavne apside sa skladno ukomponovanim romanogotičkim motivima, u današnjem izgledu iz 14. vijeka.

Katedrala posjeduje vrijedne primjerke mobilijara i umjetničkih djela, kako u samoj crkvi, tako i u riznici - relikvijariju. Poseban raritet je jedna strana ciborijuma iz prvobitne crkve iz 9. vijeka sa preromaničkim pleterom i lavovima. Novi visoki ciborijum potiče iz druge polovine 14. vijeka, a najvjerovatnije je djelo učenika fra Vita Kotoranina. U bočnim apsidama smještene su gotičke skulpture - kamena Pieta nordijskog porijekla, kao i drveni obojeni kip Vinka Fererskog, dubrovački rad iz 15. vijeka. Četiri mermerna oltara su rađena u Veneciji u 18. vijeku. Reljef Bogorodice sa Hristom i svetiteljima izradio je Deziderio Kotoranin u baroknom maniru. Tu je i remek-djelo kotorskog srednjovjekovnog zlatarstva - srebrna pozlaćena pala.

Od fresaka, kojima su u prvoj polovini 14. vijeka čitavu unutrašnjost crkve ukrasili tzv. pictores graeci, sačuvani su samo manji fragmenti - Raspeće i Skidanje s krsta u apsidi, te desetak figura u tjemenima lukova između brodova. Od štafelajnih slika ističe se Raspeće od Basana Starijeg, bilateralna ikona sa Bogorodicom i Hristom u sarkofagu koji se pripisuje Lovru Dobričeviću, sv. Vartolomej, sv. Đorđe i sv. Antonin od Đerolama da Santa Kroće, Poklonstvo kraljeva od Mihaela Najdlingera i još nekoliko djela nepoznatih autora.

Relikvijarij katedrale smješten je u polukružnoj spratnoj kapeli, prizidanoj uz sjeverni brod, u kojoj je mermerne reljefe i slobodne kipove početkom 18. vijeka izradio mletački skulptor Franćesko Kabjanka. Tu se, pored srebrnog moćnika i "svete glave" sv. Tripuna, čuvaju brojne relikvije i votivni predmeti najrazličitijih oblika, djela kotorskih zlatara od 15. do 20. vijeka".

Doista katedrala sv. Tripuna je jedinstvena po bogatstvu radova duhovne i svjetovne vrijednosti.

"Ni po razmjerama ni po svom zrelom stilu kotorska katedrala nema prethodnika na istočnoj obali Jadrana. Djelimično u opštijim zamislima, u planu i strukturi, a neposredno u mnogobrojnim pojedinostima, kao što su oblici otvora, djelovi arhitektonskog ukrasa, tehnika rada, ona je najbliža savremenim i starijim graditeljskim ostvarenjima u Apuliji. Dugotrajne privredne, crkvene i kulturne veze između Zetskog primorja i ne tako dalekih oblasti i gradova na suprotnoj obali Jadrana čine razumljivim umjetničke veze između dva područja u vrijeme građenja Sv. Tripuna. Vjerovatno otud potiču majstori ili bar neko od majstora graditelja kotorske crkve. Međutim, iako su umjetnički izvori Sv. Tripuna u južnoitalijanskoj, posebno u apulijskoj arhitekturi, ni na ovom području ne postoji spomenik koji bi bio najneposrednije sličan kotorskoj katedrali. U okviru graditeljske i umjetničke oblasti u kojoj je nastala ona je bila značajna i velika cjelina osobenih zamisli plana, strukture i oblika. Kao velika trobrodna građevina, ravnih romanskih fasada, sa oblicima pojedinosti koje ima, crkva Sv. Tripuna nesumnjivo je inspirisana reprezentativnim apulijskim katedralama, koje se podižu po uzoru na crkvu Sv. Nikole u Bariju.

... Tako romanska kotorska katedrala postaje prva, najstarija u nizu monumentalnih gradskih katedrala koje se podižu u Zeti i Dalmaciji. Pošto drugi gradovi podižu svoje katedrale znatno kasnije, građenje kotorske katedrale sredinom XII vijeka predstavlja, samo po sebi, važan podatak o Kotoru toga vremena. Pojava velike, monumentalne katedrale obilježava u nekoj mjeri stepen urbanizovanosti gradske komune".