Pretraživač sajta
Montenegrina
 

Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip











 
 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |

      

 


Antun Sbutega:
DUHOVNE I KULTURNE ZASLUGE
OSNIVAČA BENEDIKTINSKOG REDA

 

 

Sveti Benedikt, osnivač benediktinskog reda, čiji je kult raširen na Istoku i na Zapadu, značajan je ne samo za duhovnu, već i za opštu istoriju Evrope, za čijeg je zaštitnika proglašen 1964. godine. Benedikt je rođen 480. godine u Norci (Italija) u plemićkoj porodici. U djetinjstvu su na njega uticali monasi eremiti, koji su došli sa Istoka i posvetili se asketskom životu i molitvi. Monaštvo se razvilo na Istoku u prvim vjekovima hišćanstva, kada su se mnogi vjernici počeli povlačiti iz javnog života na usamljena mjesta (pustinje, pećine, brda, šume) kako bi vodili isposnički i asketski život, posvećen spasenju duše i ta praksa se postepeno sa Istoka proširila i na Zapad. Kada je Benedikt napunio 12 godina došao je u Rim da nastavi studije, gdje je bio skandaliziran raspucnim životom građana i poslije nekoliko godina definitivno je odlučio da postane monah. Živio je usamljeno u postu i molitvi tri godine, do Uskrsa 500. godine. Zatim je postao duhovni vođa jednoj grupi monaha, koji su međutim pokušali da ga otruju. Pošao je zatim u Subiako, gdje je proveo 30 godina okupljajući sve brojnije sljedbenike i kreirajući 13 manastira, svaki sa po 12 monaha, pod njegovim duhovnim vođstvom. No, pošto je, zbog neprijateljstva lokalnog klera, još dva puta bio izložen pokušajima ubistva, povukao se sa svojim monasima u Kasino, na pola puta između Rima i Napulja, gdje je na jednom brdašcu (Monte Kasinu), gdje su postojali ostaci antičkih hramova, osnovao manastir, odnosno opatiju. U njemu je, oko 540. godine, sastavio poznata pravila koja su postala uzor, ne samo za njegove sljedbenike, već za sve buduće zapadne crkvene redove. U njima je insistirao na disciplini, ali i na poštovanju dostojanstva i individualnosti monaha, sa ciljem da stvori, prema njegovim riječima: “školu u službi Gospodina, nadajući se da ne naređujem ništa surovo i rigorozno”. Ovim pravilom je život monaha organizovan i uređen do detalja. Predviđeno je da monasi provedu život u jednom manastiru, za razliku od prethodne prakse da oni lutaju od mjesta do mjesta. Insistira se zatim na njihovom moralnom ponašanju, uzajamnom poštovanju i pomoći, poslušnosti opatu, koji je poglavar manastira, odnosno opatije, koji se treba ponašati prema monasima kao otac, a ne kao gospodar. Vrijeme je bilo organizovano po čuvenom principu „ora et labora” - moli i radi. Dakle, obaveza monaha je da se posvete molitvi i korisnom radu (fizičkom i intelektualnom) u službi monaškoj zajednici, ali i osobama van nje.

Uspjeh koji je imala monaška zajednica na Monte Kasinu je uticao da se osnuje veliki broj sličnih zajednica (u Italiji, a zatim u cijeloj Evropi), koje su slijedile pravila koja je napisao Benedikt i po njemu su se nazvale benediktinskim redom. Brojni manastiri benediktinskog reda su imali presudnu ulogu u obnovi Evrope, koja je prolazila kroz jedan teški period poslije raspada Zapadnog Rimskog Carstva i invazije barbarskih naroda. Imali su bitnu ulogu u hristijanizaciji ovih paganskih naroda, ali i u njihovoj akulturaciji. Bili su najznačajniji, a često i jedini, kulturni centri u kojima su se čuvali dragocjeni rukopisi antičkih pisaca, pisale hronike, teološka i druga djela i umnožavali tekstovi značajnih pisaca antike i srednjeg vijeka. Isto tako bili su centri umjetnosti, muzike, slikarstva, arhitekture i primijenjenih umjetnosti, kao i organizatori škola, koje su širile pismenost i znanje. Pored svoje duhovne i kulturne uloge imali su veliki socijalni i ekonomski značaj. Postali su primjer kako treba organizovati ekonomski život, poljoprivredu i zanatstvo, voditi domaćinstvo, a u njima se njegovala i medicina i farmakologija. Manastiri su zapošljavali i brojne laike, nijesu dakle bili autarhične zajednice asketa i isposnika koji su posvetili život spasenju duše, već su u skladu sa hrišćanskim vrijednostima bili u službi bližnjih, onih koji su živjeli van manastira, cijelog društva. Budući da su bili intelektualna i duhovna elita Evrope, benediktinci su formirali i elitu Katoličke crkve, a bili su često u službi vladara i feudalaca, ali i običnog naroda, a posebno siromašnih. Početkom 15. vijeka, u Evropi je bilo čak 14.000 benediktinskih manastira, a u nekim je bilo i po 900 monaha.

Benedikt je proveo ostatak života u opatiji Monte Kasino, gdje su dolazili mnogi vjernici u hodočašće, kao i mnoge značajne ličnosti njegovog vremena kao što je bio ostrogotski kralj Totila. Umro je 21. marta 547.godine na nogama, pridržavan od svoje sabraće, sa rukama sklopljenim u molitvi, hrabreći i tješeći svoje učenike, četrdeset dana poslije svoje sestre Skolastike koja je, kao i on, ubrzo poslije smrti proglašena svetom. Koliko je bio velik ugled Svetoga Benedikta svjedoči i podatak da je čak šesnaest papa uzelo njegovo ime, među kojima je i sadašnji poglavar Katoličke crkve.

Opatija Monte Kasino je postala jedan od najznačajnijih duhovnih centara svijeta i imala je burnu istoriju. Godine 577. je bila uništena od Langobarda, a zatim obnovljena početkom osmog vijeka, kada je počeo njen intenzivni razvoj; tu su dolazili duhovnici, koji su imali veliki uticaj na razvoj vjerskog i kulturnog života širom Evrope, kao i vladari, poput Karla Velikog koji je manastiru dao brojne privilegije. Bila je opljačkana i zapaljena 883. godine od Saracena, kada su mnogi monasi ubijeni. Ponovo je obnovljena tek polovinom 11. vijeka, da bi bila razorena u zemljotresu 1349. godine. Prilikom sljedeće obnove sagrađena su nova sjajna i monumentalna zdanja, ukrašena brojnim umjetničkim djelima.

U zadnjoj fazi Drugog svjetskog rata, u januaru 1944. godine, Monte Kasino se našao na liniji sukoba saveznika i Njemca i u opatiju su se sklonili brojni civili, žene i djeca. U periodu od januara do maja 1944. godine na uskom prostoru od oko 20 kvadratnih kilometara, savezničke snage od oko 120.000 vojnika su se, u namjeri da probiju njemačku liniju „Gustav” i prodru prema Rimu, sukobile sa njemačkim snagama od oko 90.000 vojnika. U prvoj bici, koja je trajala od 12. januara do 12. februara, Njemci su uspjeli da zaustave ofanzivu saveznika. Saveznički komandanti su odlučili da bombarduju opatiju, iako u njoj nije bilo njemačkih vojnika, već su se nalazile samo brojne izbjeglice i monasi. Saveznički bombarderi su 15. februara teškim bombardovanjem potpuno razorili staru opatiju, gdje su poginule stotine civila: žena, djece i monaha, No, i pored toga pješadija nije uspjela da zauzme brdo, na kome se nalazila opatija. U sljedećoj bici u martu, bombardovan je i uništen grad Kasino, ali i pored velikih gubitaka saveznici opet nijesu postigli uspjeh. Najzad, tek u četvrtoj bici, poljske trupe su, uz velike gubitke, uspjele da zauzmu Monte Kasino 18. maja što je, zatim, omogućilo prodor saveznika prema Rimu, koji je oslobođen 4. juna. U bitkama za Monte Kasino je poginulo više od 130.000 vojnika, kao i brojni civili. Poslije ove bitke francuski komandant je dozvolio svojim vojnicima iz sjeverne Afrike da se „zabave”, tom prilikom oni su dva dana počinili strašna nasilja: silovanja, ubistva i pljačke nad lokalnim italijanskim stanovništvom, koja nikada nijesu kažnjena.



Poslije završetka rata opatija Monte Kasino je rekonstruisana, dekorisana djelima modernih umjetnika, u njoj žive i dalje benediktinski monasi, tu se čuvaju brojni dragocjeni dokumenti i umjetnička djela, koja su preživjela devastacije u toku istorije i ona je mjesto koje posjećuju brojni hodočasnici i turisti iz cijelog svijeta.



Zbog svojih duhovnih i kulturnih zasluga za razvoj Evrope, Sveti Benedikt je 1964. godine, od strane pape Pavla VI, proglašen glavnim zaštitnikom Evrope (pored njega zaštitnici Evrope su: Sveti Ćirilo i Metodije, Sveta Katarina Sjenska, Sveta Brigita Svedska i Sveta Tereza od Križa), jer je „glasnik mira, stvaralac jedinstva, učitelj civilizacije i, prije svega, vjesnik vjere i inicijator monaškog života na Zapadu“.

Evropski kulturni i vjerski model

Benediktinski red je imao veliki kulturni i vjerski značaj za istočni Jadran, gdje su bili osnovani brojni manastiri koji su širili hrišćanstvo, kulturu i pismenost među Slovenima. Tako su u Crnoj Gori bili osnovani desetine benediktinskih manastira, najviše na obali, ali i u unutrašnjosti. Oni su imali presudan uticaj na hristijanizaciju Slovena u Duklji i na širenje kultova zapadnih svetaca, poput Svetoga Martina, od koga potiče popularnost ovoga imena među Crnogorcima, kao imena nekih lokaliteta (Martinići) ili prezimena nekih porodica (Martinovići). Benediktinci su pored latinskog pisma i jezika u liturgiji upotrebljavali i slovenski jezik i glagoljicu. Bili su bitni za širenje kulture, umjetnosti i pismenosti, tako da je prva crnogorska država Duklja imala zapadnoevropski kulturni i vjerski model.

Ljetopis Popa Dukljanina

U benediktinskom manastiru je, u 12. vijeku, napisana i prva istorija Slovena kao i Crne Gore - poznati „Ljetopis Popa Dukljanina”, najvjerovatnije djelo Grgura Grizogona, benediktinca i nadbiskupa Bara. Kasnije, poslije osvajanja Duklje od strane Stevana Nemanje, benediktinski red opada, dok od 18. vijeka počinje razvoj franjevačkog i dominikanskog reda. Mnogi benediktinski manastiri su bili napušteni, poput manastira Svetoga Mihaila na Prevlaci, u Tivatskom zalivu, koji je postao sjedište prve pravoslavne biskupije na teritoriji Crne Gore, u 18. vijeku.


Tekst preuzet iz dnevnog lista "Pobjeda", mart 2010.