|
|
|
|
Pobjeda, 29.08.2005. Lucija Đurašković CRKVA SANTA MARIA "IN PUNTA" U BUDVANSKOM STAROM GRADU BUDVE Zaštitnica drevnog grada Na našem Primorju, pored Skadra i Ulcinja, Budva u srednjem veku, predstavlja grad u kome je Bogorodičin kult bio posebno izražen U jugoistočnom dijelu Starog grada Budve, uključujući i Citadelu, na površinski malom prostoru, nalazi se rijetko vrijedan kompleks od šest crkava iz različitih perioda istorije. Ovaj sakralni kompleks sadrži crkve građene u rasponu od VI do početka DžIDž vijeka i ukazuje na kontinuitet kulturno-istorijskog razvoja na prelazu kasne antike u rano hrišćanstvo, sa jedne, i početka modernog doba sa druge starane. Za jednu od spomenički najznačajnijih sakralnih građevina pomenutog kompleksa smatra se crkva Sv. Marije, poznatija kao Santa Maria in punta, koja predstavlja posebno zanimljiv primjer srednjevjekovnih graditeljskih sinteza na Crnogorskom primorju. Kao što potvrđuje natpis uklesan na unutrašnjoj strani sjevernog zida, ovaj sakralni hram je podignut 840. godine, što ga svrstava među najstarije preromaničke građevine u Crnoj Gori. Crkva Sv. Marije se nalazi na rtu (»in punta«), u jugozapadnom dijelu Starog grada, a prvobitno su je podignuli monasi benediktinskog reda, tako da je predstavljala sastavni dio manastirskog kompleksa koji je pored crkve i građevine za smještaj monaha, sadržao i omanji klauster ispod koga se nalazila kripta u koju se moglo ući kroz prolaz na sjevernoj strani crkve. Jedna legenda govori da je manastir podignut na mjestu gdje su benediktinci iz manastira Bogorodice Ratačke predali na poklon Budvanskim hrišćanima ikonu sa predstavom Sv. Marije. Zanimljiva je i druga legenda koja pominje čudnu galiju koja se iznenada pojavila nad Budvom i iz koje su ljudi duge kose i brade iznijeli ikonu Bogorodice i postavili je na rt sa dvije upaljene svijeće. Htjeli su da provjere da li u gradu ima hrišćana, jer, ako ih ima, prihvati će ikonu. Pisani izvori navode da su došli iz Španije, iz svetilišta »Madona Nera« sa grbom zlatnog goluba. Na mjestu gdje su ostavili ikonu sagrađen je manastir Santa Maria in punta. Crkva Sv. Marije je za razliku od ostalih crkava budvanskog sakralnog kompleksa postavljena svojom podužom stranom u pravcu sjever-jug, a u svom tlocrtu ima oblik nepravilnog pravougaonika, sa pravougaonom apsidom na južnoj i portalom na istočnoj strani. Na istočnoj strani je, uz apsidu crkve, dozidan kula-zvonik četvrtaste osnove. Akademik B. Korać pretpostavlja da je prizemlje zvonika moglo da služi kao sakristija. Na građevii se mogu prepoznati nekoliko perioda građenja. Najstariji deo crkve predstavlja naos sa apsidom. Bočni prostori na istočnoj i zapadnoj strani su kasnije dozidani, a mogli su da služe i kao posebni oltari (na primjer oltar Sv. Barbare). Takođe je na sjeverni dio korpusa crkve, kasnije u DžVII vijeku, dozidan dodatni prostor do prvobitnog naosa, koji se, po sistemu zidanja i visini svoda, izgledom jasno odvaja od starijeg dijela crkve. Apsida i stariji deo naosa zasvedeni su nepravilnim prelomljenim svodovima. Pojava prelomljenih svodova trebalo bi, u načelu, da ukazuje na uticaj gotike, što ukazuje da svodovi najvjerovatnije potiču iz vremena obnove crkve u XIII vijeku. Fasada je zidana dosta grubo, lomljenim i tesanim kamenom, što cijeloj građevini daje rustičan izgled. Pored pravougaonih prozora nejednake veličine, fasadu na istočnoj strani iznad portala krasi ornamentisana rozeta za koju se smatra da potiče iz DžVII veka. Iz istog vremena potiče i naknadno dozidan zvonik »na preslicu« sa tri okna na sejvernoj strani crkve. portala, sjevernog, kasnije dozidanog odeljenja, čita godina 1645. U crkvi se nekada, u prostoru glavnog oltara, čuvala čuvena čudotvorna ikona Bogorodice, tzv. »Budvanska Gospa«, po grčkom natpisu na samoj ikoni Velika Panagija (»Svetica nad svim svetim«), koja je 1807. godine, neposredno prije opsade Francuza, prenesena u katedralnu crkvu Rođenja Sv. Ivana Krstitelja u kojoj se i danas čuva. Nošena na katoličkim procesijama i posebno poštovana od strane vjernika obe hrišćanske vjeroispovjesti, od davnina je predstavljala ikonu čuvenu po čudotvorstvu i zaštiti Starog grada Budve od svih nedeća, posebno od bolesti kuge i gusarskih napada. U pisanoj riječi budvanskih hroničara: Krsta Ivanovića (1618-1680, Antuna Kojovića (1751-1845) i Pava Mikule (1844-1925), pominje se sa posebnim osvrtom na legende o njenom dolasku u Budvu i njenom čudotvorstvu. Različita su mišljenja ikonopisnih istraživača o tačnom periodu njenog nastanka. Pojedini smatraju da je riječ o ikonopisu iz XII vijeka, dok je drugi, prema stilskim karakteristikama, vezuju za kotorsku školu i grčke slikare (pictura graeca), odnosno za kraj XIII vijeka. Međutim, ako se oslonimo na stil i staroslovenske ćirilične zapise na Bogorodičinom maforionu ispod ramena, čini se najsigurnijim promišljanje da pripada vizantijskom slikarstvu lokalnih majstora XIV vijeka. Na našem Primorju, pored Skadra i Ulcinja, Budva u srednjem veku, predstavlja grad u kome je Bogorodičin kult bio posebno izražen. Tako u Budvi i njenoj bližoj okolini možemo nabrojati čak osam svetih mjesta koja su ili su bila posvećena Sv. Mariji. Bogorodica je od davnina smatrana zaštitnicom i patronom drevnog budvanskog grada. |