Nikola Hercigonja:
ŽIVI FOSILI


Fosili uvek predstavljaju ogromnu vrednost kao svetlosni signali na putu istraživanja teme daleke prošlosti. Vrednost "živih fosila" je neprocenjiva - oni su jarka osvetlenja čitavih delova toga puta.
Muzikolog, kada istražuje početke, prve oblike, prve faze života muzike, nalazi na mnoge i velike praznine; nedostaju mu mnoge karike u lancu razvoja te materije (upravo kao biologu ili antropologu). S mukom su sakupljene te karike, najpre kao dokumenti s kojih je trebalo otrti prah mistike, pozlatu legende, skinuti poetsku navlaku. Konačno se u tome, relativno kasno (tek krajem XIX veka), zahvaljujući sve većem napretku naučne misli, obratila glavna pažnja na još žive oblike muziciranja kod primitivnih plemena raznih kontinenata.

Međutim, u muzičkom folkloru onih kulturnih naroda gde su se, zbog različitih uslova (geografskih, ekonomskih, društveno-političkih), duže zadržale neke starije tradicije u oblasti duhovne kulture širokih slojeva, nailazimo na mnogo ostataka jedne vrlo stare muzičke prakse. Te ostatke možemo često s pravom nazvati "živim fosilima" - jer su "skamenjeni" na jednom određenom stepenu razvojne lestvice, a ipak žive svojim životom dokle god im i malo pogoduje tle na kome žive. Odeljeni od ostalog sveta, suviše različiti od uticaja koji nadiru da bi se sa njima mešali, ili uporno odbijajući te uticaje, oni žive svojim izolovanim životom kao živi svjedoci jedne daleke prošlosti.

Muzički folklor Crne Gore je pravi "rezervat" takvih "živih fosila"; njega bi trebalo pažljivo obraditi i - u okviru mogućnosti koje pružaju uslovi tla i njegovih neizbježnih promjena - očuvati; bar učvrstiti i proširiti shvatanje o tome da je zaštita takve materije potrebna - uostalom, onako kao što se to obično sa rezervatima to i radi.

Jedna od pojava u muzičkom folkloru Crne Gore zaslužila bi naročito, možda i prvo mesto; reč je o "tužbalici". Svakako bi posebnu obradu zahtijevala jedna naročita tema: momenat nastanka tužbalice.

Na čitavom području Crne Gore vidimo česte i dobro očuvane ostatke tog muzičkog "žanra", sa vidno istaknutim razlikama u stepenima umetničke stilizacije. Na primjer, na području "Katunske nahije" nailazimo na relativno vrlo razvijenu melodijsku liniju tužbalice, a na nekim drugim mjestima možemo naći materijal koji gotovo liči na pokušaje stilizacije jadikovanja, jauka, jecanja (primer tužbalice koju sam čuo u okolini Kolašina 1954.). Bez obzira na to što su u nedalekoj prošlosti, dok je tužbalica u Crnoj Gori postojala još u okviru redovne i "svakodnevne" prakse muziciranja uz potrebni ritual, svi ti oblici (primitivniji i razvijeniji) živjeli su jedan pored drugoga.
Primer ostatka jedne sirove umetničke stilizacije u drugačijem muzičkom žanru je, u stvari, muzičko - pesnička stilizacija vabljenja koze, sa kratkom melodijskom formulom kao uvodom, slobodno improvizovanim, više recitativnim nabrajanjem imena koza, i sasvim naturalističkim zvučnim efektima.

Na planu raščišćavanja pitanja o nastanku nekih višeglasnih oblika, mogao bi folklor Crne Gore da da jedan važan prilog. Mislim na hipotezu o nastanku "kanona" međusobnim uklapanjem dveju pevačkih grupa koje pevaju istu melodiju naizmenično ("antifono"). Muzički folklor Crne Gore ima više takvih primera koji tu tačku rađanja kanona nagoveštavaju (npr., igra uz pesmu - "Vrsuta"). Temeljito proučavanje tog fenomena moglo bi dati rezultate koji bi imali (ne preterujem!) naučni značaj svetskog obima.

Posebno područje naučnoistraživačke djelatnosti predstavlja pevanje uz gusle. Ne samo što tu postoji mogućnost stalnog dopunjavanja ocene odnosa između različitih razvojnih faza, ocene uticaja i rezultata ukrštanja različitih tradicija, mogućnost iscrpne analize odnosa između vokalne i instrumentalne partije, već pevanje uz gusle još uvek čeka na temeljitu naučnu analizu "interferencije" akcenata reči i melodije, kao i na smene "plime i oseke" u ispoljavanju unutarnje i spoljne dramatike. Ako dodamo još i to da se više puta mogu osetiti dodirne tačke između pevanja guslara i - ni više ni manje - gregorijanske psalmodije, može se zamisliti koliko plodno polje naučnoistraživačkog rada može da pruži makar i jedan detalj iz ove teme.

Ovo nekoliko ovlaš nabačenih misli o važnosti proučavanja muzičkog folklora Crne Gore iznosim samo kao svojevrsni signal, potrebu za skupljanjem i naučnom obradom te materije. Ona je velika, važna i - hitna! Isto tako je važno i hitno da se pođe putem stvaranja i podizanja razumijevanja za tu potrebu, i da se pristupi razumnim merama za očuvanje te materije.

******

Iz knjige "Napisi o muzici"