Luka I. Milunović
RAĐANJE CRNOGORSKE OPERE

MUZIČKI ŽIVOT U CRNOJ GORI KRAJEM XIX STOLJEĆA

       Početkom posljednje decenije XIX stoljeća snažno se prenuo muzički život u Knjaževini Crnoj Gori. Pored veoma interesantnih gostovanja uspješnih muzičkih umjetnika iz inostranstva i skoro redovnog obilaska Cetinja, ali i drugih crnogorskih gradova, od strane putujućih muzičara i kapela, znatno je narasla domaća javna muzička produkcija. Posebne segmente ove teme predstavljaju: muzička kultura i stvaralaštvo na crnogorskom dvoru, nastupi domaćih horova, vokalni i instrumentalni koncerti muzičara iz inostarnstva, povremene privatne muzičke i plesne škole, muzika u nastavnim progarmima crnogorskih škola, rad učitelja muzike na podučavanju članova boljestojećih cetinjskih familija, te rad i djelovanje pjevačkih i muzičkih društava.

       Na početku priče o muzičkom trenutku u javnom životu crnogoske prijestonice pod sam kraj pretposljednje i početkom posljednje decenije XIX stoljeća skrenućemo pažnju na naredbu ministra prosvjete i crkvenih poslova koja je upućena rektoru Bogoslovsko-učiteljske škole i Gimnazije. Naredbom, koja će biti objavljedna krajem maja 1889. godine u Prosvjeti: listu za crkvu i školu, od nadležnih je zatraženo: „da se od učenika u sporazumu sa korovođom g. Špirom Ognjenovićem formira crkveno pjevačko društvo“. Ministar Jovan Pavlović dalje objašnjava: ,,…crkveno pjevačko društvo, koje bi pod upravom svoga korovođe izučilo harmonično crkveno pojanje, pa poslije redovno, nedjeljom i svece, pojalo u crkvi, a osim toga i u drugim zgodnim prilikama svojim produkcijama širilo lijep ukus u pjesmi i razvijalo estetična i moralna osjećanja u našem društvu.“
U ovoj naredbi Ministarstva prosvjete pomenut je Špiro Ognjenović, sekretar u Ministarstvu finansija, zato što je u tom momentu bio jedina ličnost na Cetinju sa iskustvom horovođe. Ministarstvo prosvjete je iste 1889. godine (30. juna) u Glasu Crnogorca objavilo oglas (konkurs) o zapošljavanju učitelja muzike i notnog pjevanja za srednje škole. Rezultat ovog oglasa će učiniti da Cetinje dobije vrijednog muzičkog pregaoca koji će ostaviti uočljiv trag u muzičkom životu Crne Gore. U ostavljenom roku (do 20. VIII) na ovaj konkurs se javio Robert Tolinger. Međutim, Toliger će u Crnu Goru krenuti tek sredinom oktobra, da bi 1. XI 1890. položio zakletvu pri stupanju na dužnost na Cetnju, gdje će službovati do završetka školske 1896/97. godine.

       Krajem 1889. godine još jedan Čeh sa muzičkim obrazovanjem vezuje svoje profesionalno angažovanje za Crnu Goru. Službovanje na Cetinju započinje František Vimer, koji će kao kapelnik voditi Crnogorsku vojnu bandu (muziku) do Prvog svjetskog rata. O dolasku kapelmajstora Vimera sa suprugom u Crnu Goru, novembra 1889. godine, govore tri telegrama iz fonda Državnog arhiva. Fotokopije nekoliko dokumenata o početku Vimerova rada u Crnoj Gori ljubazno mi je ustupio na korištenje direktor Istorijskog muzeja, Velimir Vujačić, pa je i ovo prilika da mu iskreno zahvalim. Rad Frantičeka Vimera (vokalna i instrumentalna obuka, upućivanje na školovanje, priprema i izvođenje programa) ostaviće dubokog traga na izgrađivanju crnogorske muzičke kulture. Poslije pauze, nešto duže od jedne decenije koja je nastupila poslije odlaska iz Crne Gore prvog kapelnika Antona Šulca, Crnogorska vojna muzika, sada pod upravom F. Vimera, ponovo će nastupati u okviru svih iole značajnijih javnih prigoda na Cetinju, ali po potrebi i drugim mjestima u Crnoj Gori. Članovi Crnogrske vojne muzike nastupaju u različitim sastavima onako kako to prilike nalažu. U punom sastavu ,,kao banda“ nastupaju u eksterijeru: pred Knjaževim dvorom, Manastirom, nekim od sjedišta diplomatskih pretstavništava stranih država, dvorskom ili parku na Romanovini, te u svečanom maršu po ulicama Cetinja. Kada prilike zahtijevaju, muzičari će nastupati u sastavu orkestra kao ,,dvorska orkestra“ na samom Dvoru i dvorskoj bašti pri službenim prijemima i objedima, ili u Zetskom domu kao dio programa obilježavanja oficijelnih praznika. Uprava crnogorskog dvora će, na primjer, aprila 1904. godine tražiti od štamparije da izradi dva Programa za muziku jer: ,,Vojena muzika sviraće sjutra pri ručku u Sv. Dvor i to bude li lijepo vrijeme – banda; - ako pak bude kiša, orkestra.“

       Zahvaljujući prisustvu Roberta Tolingera i Františeka Vimera, tokom posljednje decenije XIX stoljeća, u scenskim programima domaće produkcije na Cetinju preovladavaće (po broju i kvalitetu) muzičke numere. Već tokom oktobra 1890. godine znatna pažnja u periodici će biti posvećena rezultatima angažovanja Františeka Vimera, tj. uspjelim javnim nastupima Crnogorske vojne muzike. U štampi se konstatuje da je Vimer za tako malo mjeseci čuda počinio sa 36 ,,mladih Crnogoraca svaki ispod osamnajest godina“, koji su naučili tridesetak muzikalnih komada: ,,Danilov marš“, ,,Lajtenberg marš“, ,,Zigeuner Baron“(po Štrausu), ,,Donau Wellen“ i druge.“
Programi besjeda i zabava u Zetskom domu, zahvajujući angažoanju ova dva Čeha postaju mnogo bogatiji muzičkim numerama. Društvo cetinjske čitaonice, tada glavni nosilac kulturno-zabavnog života Prijestonice, još početkom novembra objavljuje da će svake subote organizovati Večernje zabave sa prigodim kulturno-zabavnim programima. U najavljenom programu za dugu Večernju zabavu (23. XI 1890. g.) dominiraju muzičke tačke: pjevaju: Milena Ognjenović, njen otac Špiro (,,Iz opere ,Navuhodonosor‘ od Verdija...“), muški i ženski hor uz instrumentalne tačke Tolingera.

       U Crnoj Gori toga vremena naročito pažljivo su obilježavani imendani knjaza Nikole I. Izvještaj sa nikoljdanske Svečane besjede u Zetskom domu 1890. godine objavljen je u ,,Glasa Crnogorca“. Pošto je navedeno ko je sve bio u dvorskoj i diplomatskoj loži u izvještaju je posebna pažnja posvećena kompoziciji R. Tolingera napisanoj na stihove iz ,,Balkanske carice“ koju je, poslije intoniranja himne i govora ministra J. Pavlovića, otpjevala Milena Ognjenović. U ocjeni pjevanja Ognjanovićeve se kaže: ,,da je Gospođica Milena anđeoskim glasom ispjevala ,U dalekom Drenopolju‘ i da je potpuno svatila – i riječi pjesnikove i muzikalne note...“ Opisane su i laskavo ocijenjene sve izvedene tačke prvog dijela programa ove Svečane besjede. Prisustvo Roberta Tolingera i Frantšeka Vimera, uz domaće muzičke snage na čelu sa Špirom Ognjenovićem se očigledno osjeća: nastupio je ženski kvartet (Milena Ognjenović, Jelka Pavlović, te Milica i Ljubica Kovačević) kao i muški hor gdje su istaknuti: B. Novaković, F. Vimer i K. Teodorides (I tenori), M. Martinović i F. Jergović (II tenori) i D. Jovanović (bas). Treba reći da se ovdje radi o profesorima gimnazije i ličnostima koje su zauzimale visoka mjesta na društvenoj ljestvici onog doba u Crnoj Gori. Napmenućemo da su Vimer, Jergović, Novaković i Ognjanović po pozivu Knjaza i uz poseban honorar već pjevali u Baru, ali i kasnije 1902. godine u Nikšiću.
Laskave ocjene zavrijedilo je izvođenje tačaka i na Svečanoj besjedi koja je 1890. godine data povodom imendana prestolonasljednika Danila, s tim što je ovoga puta zaista veoma opširno prikazano sviranje Tolingera, koji je izveo svoju kompoziciju Improvizacia br. 2. U prikazu ,,Glasa Crnogorca“ stoji: ,,Ko je znao našu malu prijestonicu prije samo nekoliko godina, pa da je pao na ovu zabavu .... ne bi mogao vjerovati da je na Cetinju, no bi mislio su se ova gospoda i gospođe u crnogorskom ruhu sastali na drugome mjestu, u višem gradu van Crne Gore.“

       Izvedene kompozicije vrijednog Roberta Tolingera toplo su primane u crnogorskoj javnosti devedesetih godina XIX stoljeća. Tolinger je objavljivao i zbirke kompozicija. Publikaciju ,,Pupoljak“ (notalne školske pjesme) koju je Tolinger pripremio nabavila je (50 primjeraka) za opšte potrebe državna uparva 1890. godine, dok za zbirku kompozicija ,,Sa Lovćena“ nemao podataka kada je konačno objavljena. Tokom boravka na Cetinju Tolniger je davao časove muzike knjeginicama na crnogorskom dvoru, ali i po oglasu zainteresovanima u Zetskom domu.

       Posebno treba skrenuti pažnju na jedna zaista neobičan, ali veoma značajan muzički događaj koji se odigrao na Cetinju 1892. godine. Vrijedni i preduzimljivi Robert Tolinger je 22. aprila, povodom rođendana knjaginje Milene, priredio u Zetskom domu Svečanu muzikalnu akademiju. Ovaj za Crnu Goru i po samom nazivu neobičan scenski događaj poluzvanični ,,Glas Crnogorca“, je prvo najavio, da bi u narednom broju sa ove priredbe donio detaljniji izvještaj.
Program muzičke akademije je imao dva dijela. U okviru prvog dijela pjevali su (solo kvartet): Fran (Filip) Jergović, Milo Martinović, František (Franjo) Vimer i Špiro Ognjenović, dok su instrumentalne tačke izvodili Robert Tolinger (violončelo) i Vimer (violina). U drugom, posebno interesantanom dijelu akademije je, uz učešće učenika Gimnazije i domaćih boljih pjevača, izveden odlomak „Muzikalno dramske scene“ (zbiva se u crnogorskom logoru), kompozicije Roberta Tolingera na stihove Filipa J. Kovačevića. Treba zapaziti - u još građevinski nedovršenom pozorištu izvodi se složenija muzička forma u kojoj svi akteri: autor teksta (libreta) kompozitor, dirigent, svirači i pjevači (horovi s solisti) žive, rade ili uče na Cetinju.
Uz laskave ocjene za nastup Špira Ognjenovića (bas) i Mila Martinovića (tenor): „upravo kao kakvi operni pjevači“, posebno se ističe uspjeh učenika u solo (navedena imena) i horskom (Zbor vojnika i Zbor dječaka) pjevanju, pri izvođenju Tolingerove kompozicije. Uspio sam da na osnovu komentara u štampi rekostruišem afiš ove, za Knjaževinu Crnu Goru izuzetne muzičke priredbe.
Iz opisa u štampi ovog, za ono vrijeme sigurno veoma neobičnog scensko-muzičkog događaja danas izviru mnoga pitanja od kojih bi jedno moglo biti: Da li je to možda crnogorska opera bila u nastajanju?

”Božanstvena heruvika”

       Najvažnije programe na sceni Zetskog doma tokom 1891. godine priredili su đaci cetinjskih srednjih škola, Gimnazije i Bogoslovsko-učiteljske škole. Po ugledu na Društvo Cetinjske čitaonice, učenici su sa svojim profesorima priredili Svečanu zabavu (12. V) u Zetskom domu. Program zabave se sastojao od nekoliko tačaka nastupa hora pod upravom Tolingera, notalnog pjevanja učenika i prikazivanja predstave „Hajduci“. Treba reći da su ovom prilikom uglavnom pjevane pjesme iz Toligerove zbirke ,,Pupoljak“. Pjevanje hora će oduševiti autora prikaza ove zabave pa u ,,Glasu Crnogorca“ ističe: ,,A osamdeset mladih Crnogoraca, tića-poletića, izgledaju na bini kao toliko Božijih anđelaka, koji su slećeli ozgor, da ove junačke stijene ožive i razigraju božanstvenom svojom heruvikom“.

Preuzeto iz dnevnog lista "Vijesti", jul 2009.