| Naslovna | O projektu | Saradnički program | Biblioteka | Knjiga utisaka | Kontakt |

Mihovil Logar

PAŠTROVSKI VITEZ
MUZIČKA IGRA U TRI ČINA



Mihovil Logar (1902-1998)

Muzika stoji ispod i iznad riječi.
Ona je praizvor svih govora na šaru zemaljskom.

Čedo Vuković

EPIKA I MUZIKA

(O OPERI PAŠTROVSKl VITEZ MIHOVILA LOGARA)

Stvaralaštvo Stefana Mitrova Ljubiše (1822-1878) inspirisalo je neveliki broj muzičkih stvaralaca. Najkompleksnija i muzički najsadržajnija dela jesu opere komponovane na tekstove ovog cenjenog književnika iz XIX veka, pri čemu je on jedinstven primer u našoj književnosti i muzici. Od stranih kompozitora, italijanski kompozitor Dionizije de Sarno-San Đordo (Napulj, 1856 - Perast, 1937) komponuje operu "Gorde, ili Kako Crnogorka ljubi", po istoimenoj pripoveci S. Mitrova Ljubiše. Neposredno pre toga, de Sarno-San Đordo je komponovao romantičnu operu u tri čina - "Balkanska carica", po istoimenoj drami Nikole I Petrovića Njegoša, i objavio je u Trstu i Bolonji 1891. godine. Sledeći hronologiju opera koja se bavi istorijom crnogorskog podneblja, nismo želeli da izostavimo podatak o postojanju francuske opere kompozitora Armana Limandera - "Les Montenegrins", napisane 1849. godine, kao i opere češkog kompozitora Karela Bendla - "Černohorci", izvedene 1881. godine u Pragu. Od jugoslovenskih kompozitora, na tekst S. M. Ljubiše, komponovao je Mihovil Logar (1902-1998) operu "Paštrovski vitez" 1974. godine, inspirisan pripovetkom "Kanjoš Macedonović", Logar kreira svoju operu za televizijski medij. U vreme sedamdesetih godina, ovaj tip operskog izraza bio je veoma popularan. Istovremeno su bile aktuelne teme koje su se bavile istorijskom, rodoljubivom i ideološkom tematikom, koje su širile ideje slobode i ravnopravnosti među narodima. Stoga nije čudno što se M. Logar opredelio za najpoznatiju Ljubišinu pripovetku "Kanjoš Macedonović" kao tematski postulat i inspirativni zamajac opere. On je i pre komponovanja ove opere ideje tražio u književnim delima, pa je komponovao opere "Pokondirena tikva" (1954), po tekstu Jovana Sterije Popovića, zatim operu "Četrdeset prva" (1959), inspirisanu romanom "Pesma" Oskara Daviča, kao i niz drugih dela.

Stefan Mitrov Ljubiša objavio je pripovetku "Kanjoš Macedonović" 1875. godine u okviru knjige Pripovijesti crnogorske i primorske.'' U njoj je opisao težak položaj Paštrovića u XV veku, odnose sa Mlecima koji su im nametnuli teške socijalne uslove i borbu paštrovskog viteza Kanjoša za socijalno i ekonomsko unapređen je u užem smislu, kao i ljudske slobode u širem smislu posmatrano. Kompozitor Mihovil Logar je svoju operu komponovao prema libretu Mihaila Ražnatovića. U sadržajnom pogledu, Ražnatović je koristio umetničku slobodu da bi postigao dramsku tenziju, te se delovi pripovetke i libreta za operu mestimično razlikuju.

U operi "Paštrovski vitez" glavni lik, nosilac plemenitih, rodoljubivih tendencija, jeste upravo Kanjoš Macedonović. On u ime svog naroda protestvuje protiv nepoštovanja dogovorenog sporazuma, postignutog sa Mlecima, a koji se tiče trgovinskog poreza. S druge strane, mletačkom Duždu se istovremeno suprotstavlja snažni Furlan, koji je okupirao centar grada (samo u operi, dok je u pripoveci u pitanju ostrvo). Furlan zahteva da mu Dužd ili njegov zatočnik izađu na megdan, jer bi u suprotnom Dužd morao da žrtvuje svoju jedinu kćer i vlast. U odlučujućem momentu, pojavljuje se hrabri Kanjoš, koji svojim neuglednim stasom ne uliva poverenje prisutnima, ali koji svojom hrabrošću i veštinom uspeva da savlada opasnog Furlana. U znak zahvalnosti Dužd oslobađa Paštroviće carina, a obalu na kojoj oni trguju naziva "Slovenskom" obalom.

Logareva opera je sastavljena iz tri čina: I čin - "Venecija", II čin - "Paštrovići" i III čin - "Venecija". U prvom činu prikazana je atmosfera evropskog i svetskog grada Venecije i ponašanje njegovih građana prema paštrovskom trgovcu. Recipijent ima priliku da sazna kako Mleci ne poštuju ni etičke norme ni trgovinske sporazume, postignute onda kada su se Paštrovići predali Mlecima (1423). U drugom činu paštrovski trgovac - Kanjoš razgovara sa svojim saplemenicima o carini koju su im Mleci nametnuli i rešava da uloži žalbu na presudu suda. Sa nalogom, koji je dobio od paštrovskih sudija, Kanjoš kreće u Veneciju. Građanima Venecije Kanjoš hrabro saopštava da će se on javiti kao dobrovoljac - zatočnik, koji će umesto Dužda da se suprotstavi Furlanu. U III činu klavirskog izvoda nije detaljno opisano suprotstavljanje Kanjoša Furlanu i njihov međusobni razračun, već je Logar komponovao muzičke numere za instrumentalne izvođače, a u dramaturškom smislu ih namenio TV pantomimi, u kojoj je prikazana borba dva protivnika. Završnica opere opisuje zahvalnost Mletaka hrabrom Paštroviću. Od njihovog Dužda on ne uzima ni blago, ni njegovu kćer za ženu (čak ironično daje i jedan svoj dukat kao prilog vladarskoj kasi), već "samo odnosi kući priču" kao što u svom najnovijem radu o Ljubiši saopštava akademik Novo Vuković."

Kompozitor M. Logar je Ljubišinu pripovedačku prozu preveo na jezik ritmičke proze. To je bilo veoma teško, naročito stoga što je pripovetka epska, a trebalo bi da bude lirska ili epsko-lirska, da bi kompozitor mogao da je muzički Iirizuje. Na ovom rnestu neophodno je da ukažemo na žanrovske i strukturalne razlike koje postoje između televizijske drame, kakva je "Paštrovski vitez" M. Logara, i pozorišne opere u kojoj se radnja zapliće postepeno, iz numere u numeru, tj. iz čina u čin. U TV operi činovi nisu podeljeni na numere ili slike, već su slike i situacije pretopljene jedna u drugu. Valja napomenuti to da sam žanr TV opere podrazumeva njeno kraće trajanje. Razlog treba tražiti u tome što se sadržaj opere prikazuje unekoliko sažetije, konkretizovano, kroz jasne situacije. Takođe važna činjenica da je u TV operi kao podvrsti, genološki posmatrano, sve podređeno odvijanju dramske radnje, tako da su većinom prisutne otvorene forme - rečitativl soliste, dijalozi likova, dok je zaokruženih numera jako malo. U I činu, kao formalno i sadržajno zaokružena numera, javlja se pesma Venecijanaca na početku čina. Ova pesma ne pripada Ljubišinoj pripoveci. Logar je, po tradicionalnom kanonu operskog žanra, počeo operu hvalospevom, koji je imao ulogu uvoda u čitavu dramsku radnju. Pesmu pevaju građani Mletaka (mešoviti hor), koji slave grad Veneciju, plavo more i svetog Marka, zaštitnika grada. U klavirskom izvodu se vidi da je uvertiru opere zamenio kraći instrumentalni uvod, koji je svojim muzičkim sadržajem uputio recipijente na dalji muzički tok, odnosno materijal koji će se javiti u pesmi građana i gondolijera Venecije. Njihovu pesmu dvodelnog oblika, karakteriše i raspevan, motoričan melodijski pokret. Smanjivanjem muškog i ženskog hora dobija se zvučni kontrast, ali se i diferenciraju prisutne, različtie građanske grupe, što svedoči o društvenoj raslojenosti mletačkog stanovništva.

Svojim sadržajem - i književnim i muzičkim - pesma građana Venecije deluje kao "muzika u muzici". Ona ne pokreće radnju i ne utiče na nju, već samo opisuje prizor u kome će se uskoro nešto dogoditi. Možemo zaključiti da je uloga ove pesme deskriptivna, a ne aktivna, dramska, u smislu pokretanja radnje. Dramsku radnju, pak, pokreću solisti, dijalozima pretežno frtagmentarne strukture, ili na bazi rečenica, perioda. U određenoj meri kompozitor vodi računa o generiranju poetske ideje, književnog teksta i muzičkog izraza teme, koju elaborira TV operom. U tom smislu je kompozitor za sebe izborio primetnu stvaralačku slobodu, kako u izboru tema i motiva, tako i u muzičkoj obradi.

Najlirskije mesto u operi predstavlja poslednja numera u prvom činu. Kompozitor ju je nazvao "lntermezzo", a vokalni deo - "Devojka sa litice". Numera izvode Vila i Kanjoš. Svojom pesmom Vila je očarala Kanjoša, koji ne može da se odvoji od njene pesme. Poznato je da je Ljubiša bio pasionirani sakupljač usmenog narodnog stvaralaštva i ljubitelj opere (naročito italijanske i nemačke). Takođe je poznato da je posebnu pažnju posvetio fantastičnoj poeziji i pripoveci, kao što je fantastična pripovetka "Prokleti kam", u kojoj se javljaju vampiri, veštice, vile i druga nestvarna bića. Tekst ćele numere potiče iz narodne pesme, i glasi:

Vila:

"Klikovala prebijela vila saTrmana i Gologa vrha,
i doziva, more do obale, more.
Vozila se šajka preko mora Duždevoga.
Malena je šajka, veliko je silno more.
Al je jača šajka mala, od tog mora Duždevoga".

Kanjoš:

"Koliko noći noćas bi, ne vrgoh sanka na oči
slušajući kolo gdje igra, u svaku mene popijeva.
Srcu odoljet ne mogoh.
Oj!".

Vila i Kanjos" (istovremeno)
Vila: "I doziva, i doziva more do obale, more"
Kanjoš: "Oj! Kolo igra, oj! Doziva more".

Analizom teksta u ovoj pesmi, uočavamo više njenih uloga. Vilin tekst bi mogao da se izdvoji sam za sebe, čime bi predstavljao "muziku u muzici". U tom slučaju, osnovni karakter pesme bio bi lirski. S druge strane, tekst koji peva Vila, može se u prenesenom značenju odnositi i na Kanjoša. Kao i u Vilinoj pesmi, Kanjoš se svojom barkom uputio na razgovor sa mletačkim Duždom, te je sudbinska analogija dvaju junaka ista. Mali rastom Kanjoš, resio je da se suprotstavi velikom Duždu. Proročanska nota u pesini, sadržana je u recima Vile, koja peva daje mala šajka jača od mora Duždevoga, što treba shvatiti kao dosta providnu aluziju na moć Paštrovića, i Kanjoša kao plemenskog predstavnika epskog duha iz petnaestog veka. Kanjoš, pak, čuje Vilinu pesmu i oseća njenu poruku. Oduševljen "Vilinskim kolom", recipijent saznaje da je instrumentalni odsek kojim počinje "Interrnezzo", u stvari, tema kola vila, a da samo jedna od njih peva pomenuti tekst.

Kompozitor opere "Paštrovski vitez'! je prozni tekst pripovetke oblikovao u poetsku i fantasmagoričnu celinu Viiine pesme. Time joj je dao veću muzičku ulogu, nego stoje ima nastup Kanjošev. Takode je Vilina pesma dobila i zapaženiju dramsku ulogu, zbog toga što ona upućuje na dalji dramski tok i posredno razrešava budući sukob. Kanjoš je u celoj situaciji najpre posmatrač, a potom i komentator prizora. Tim povodom može se zaključiti da numera "Intermezzo" predstavlja mesto sa izdignutim značenjem u ovoj operi. U njoj se recipijentu nudi latentan ishod opere, tj. obaveštava se o budućem sledu događaja. Nakon ove numere, direktno se nastavlja II čin.

Drugi čin kompozitor je nazvao "Paštrovići". Vidimo da je Logar u prvom činu - "Venecija" opisao mentalitet građana i prilike u Veneciji. U II činu opisani su Paštrovići, i to ne samo kroz stavove vidne u dijalozima, već i kroz običaje - igru i pesmu. Zato II čin i počinje formalno zaokruženom numerom - paštrovskom igrom i pesmom. Strofe pesme upućuju na veselo kolo koje se igra ispred Kotorskih kapija, dok ih sa litice posmatra Vila. Nakon kola, pevači muškog hora se razilaze, i dramsko težište se sa kola prebacuje na dijalog solista koji sledi.

Neobična pojava u ovoj numeri je spominjanje Vile na vrhu brda, zbog toga što se Vila kao aktivni lik javila u prethodnoj numeri, pevajući svoju pesmu. Neuobičajenost je naglašenija time što i Paštrovići igraju svoje kolo i pevaju svoju pesmu.' Pri tome, oni u pesmi spominju da njihovo veselje ometa Vila. Postavlja se pitanje - da li Vila peva svoju pesmu i igra kolo istovremeno sa kolom Paštrovića, i da li im smeta svojom pesmom? Ovo je izvrstan dramaturški potez, jer su u vrlo bliskom vremenskom intervalu prikazana dva sveta, zatim, jer Vilina pesma predskazuje događaje, dok pesma Paštrovića u početku predstavlja "pesmu u pesmi", da bi se transformisala u komentatorsku pesmu (u momentu kada spominju Vilu na brdu). Osim dramaturškog, kompozitor je stvorio i muzički kontrast suprotstavljajući arhaičnu, hromatikom začinjenu melodiju Vile, sa živahnim plesom Paštrovića, u kome je crnogorski folklor pokazan kroz kombinovanje parne i neparne metrike i česta sazvučja prekomernih sekundi u melodiji.

Na kraju II čina, nakon dijaloga solista - državnika i izvršilaca pravde, Kanjoš se oprašta od svojih saplemenika, spreman da krene u Veneciju. U samoj završnici čina, ponovo se javlja pesma Vile i Kanjoša iz numere 'Intermezzo" (iz I čina). Pesma Vile ponovljena je doslovno, dok je Kanjošev komentar u maloj meri, ritmički variran. Zaključujemo da je Logar u II činu napravio reminiscenciju numere "Intermezzo", kao neku vrstu psihološkog manira, kojim je podvukao neminovnost budućeg događaja. Obe pojave pomenute numere javile su se u važnom dramskom momentu opere: u I činu - kada je Kanjoš odlučio da se žali u ime Paštrovića, a u II činu - kada je krenuo na daleki put u Veneciju, da se bori sa Furlanom. Ovim dramaturškim postupkom, Logar je idejno objedinio I i II čin.

Treći čin opere - "Venecija" donosi rasplet dramske radnje. Glavni junak - Kanjoš ponovo se našao na venecijanskom tlu. Nakon kraćeg instrumentalnog uvoda na početku čina, komentatorski hor najavljuje pristizanje Kanjoševog broda u Veneciju. Građani ovoga grada uzbuđeno iščekuju dolazak svog spasioca. Njihovo zaprepašćenje je veliko, kada su umesto očekivanog gorostasa ugledali omanjeg Kanjoša. Veliki deo III čina predstavljaju dijalozi Kanjoša i tri staica iz grada. Umesto konkretnog opisa borbe Kanjoša i Furlana, Logar u klavirskom izvodu nudi instrumentalnu numeru koju naziva "Baletskom pantomimom", a na samom njenom početku beleži sledeću didaskaliju:

"Borba uvećanih sjenki na platnu".

Na osnovu ove didaskaiije zaključujemo da je recipijent verovatno mogao da prati borbu, ali ne i da jasno razluči likove. Međutim, situacija u daljem toku je razjašnjena, jer kompozitor daje numeru pod nazivom "Pad Furlana". Ova numera predstavlja masovnu pesmu, spevanu u čast pobednika, oslobodioca Venecije. Po svom tematskom i muzičkom sadržaju, prethodne dve numere predstavljaju dramski klimaks u operi. Nakon masovne pesme dramska napetost nestaje. Logar, u nastavku, izlaže zanimljiv razgovor Kanjoša i italijanskog Dužda. Tom prilikom Kanjoš je odbio mletačko blago i Duždevu kći za ženu, kao nagradu, već je zatražio ukidanje svih carina i dažbina Paštrovićima, kao i to da se obala na kojoj Paštrovići trguju nazove "Slovenskom obalom". Logar je, sa jedne strane, ovakvim postupkom napravio dramski antiklimaks. a sa druge strane, poslao je poruku patriotizma i ljubavi svim Slovenima. U svojoj pripoveci Ljubiša je, kao i Njegoš, a docnije i sam Logar, sproveo oštru kritiku evropskog Zapada. Sukobljeni su patrijarhalni paštrovski model, s jedne, i dekadentna kultura evropskog Zapada, u kome Venecija predstavlja samo dno poroka, s druge strane. Za razliku od Ljubiše, Logar se zadržao na užem etičkom krugu problema.

U vezi sa ovim razmišljanjima, libretista opere "Paštrovski vitez" - književnik M. Ražnatović, u svom eseju o pripoveci "Kanjoš Macedonović" piše:

"Pomorski vojevoda Bembo, kad je pridobio Paštroviće
da se svojevoljno i soglasno privole zakriiju
krilatoga lava svetoga Marka, nije im ničim stavio
do znanja da oni time postaju robovi i sluge; nije
im to uopšte ni napominjala republika svetog Marka;
naprotiv, govoreno im je jedno, mazne na prazne, a
činjeno drugo, surovo na krvavo: stavljano im je do
znanja da uživaju svoje stare povlastice i slaboštine,
da bi time bili što više vezani za Mletke, a postupano
je sa njima isto kao sa običnim robljem. Kanjoš je to
osjetio u Mlecima; to su na svojoj koži osjetili svi
Paštrovići u vjernoj komunitadi paštrovskoj...",

a zatim i sledeće reci:

"Kanjoš je računao - treba reći pravo, duša nema do
jednijeh vrata, što ko djela pred njim pada - da
će svojim oglašenim djelom zadužiti republiku svetog
Marka da pomogne svojoj braći Paštrovićima, a u stvari
im je odmogao i produžio im, i sebi, robovanje. Je li
toga bio svjestan? Nije. Naš lijepi brat je bio izraz
slobode, čak i onda kad se borio protiv sebe".

Rukopis partiture i klavirskog izvoda Logareve opere Paštrovski vitez čuva se u kompozitorovoj zaostavštini (vlasništvo gospode Radmile Logar, koja nam je navedene materijale ljubazno ustupila na korišćenje, na čemu joj srdačno zahvaljujemo). Televizijska opera "Paštrovski vitez" snimljena je za ovaj medij 1982. godine, u režiji Arsenija Miloševića i RTB-a. Pored brojne ekipe koja se bavila maskom, šminkom, izradom scene, slikom i tonom, važno je istaći da je urednik emisije -Gordana Đurdević, glavni kamerman - Miloje Lazić, sekretar režije - Milka Zorić, mikser slike - Pavle Marković, majstor svetla - Jovan Čedić, a elektronska montaža -Petar Putniković. Kostimograf je tom prilikom bila Snežana Lazarević, producent filma - Miloš Veselinović, organizatori - Zoran Šćepanović i Marina Pavlović, muzički saradnik je Miodrag Seović, scenograf - Zak Kukić, a koreografi - Temira Pokorni i Bratislav Grbić. Ovi i još mnogi drugi učesnici su pomenuti u odjavnoj špici projekcije, u čijoj pozadini, inače, gledalac vidi lik Vile i čuje njenu pesmu iz numere "Intermezzo".

U najavnoj špici TV opere, osim reditelja, urednika emisije i stručnjaka za muzičku i tonsku obradu, navedeni su učesnici muzičko - scenskog dela: Hor i simfonijski orkestar RTB-a sa dirigentom Mladenom Jagustom, zatim Hor KUD-a "Ivo Lola Ribar", koji je tumačio mletački narod, Hor KUD-a "Branko Cvetković", koji je tumačio Paštroviće, zatim baletska grupa Temire Pokorni i folklorna grupa Bratislava Grbica.

Zatim su navedeni i glumci koji tumače role u operi, kao i pevači čiji su glasovi korišćeni za određene likove: Kanjoša igra Milenko Pavlov, a peva Milivoje Petrović; Duždevu kći glumi Vera Zloković, a peva Gordana Jevtović, dok Dužda igra Veselin Stijović, a muzički ga interpretira Slobodan Stanković. Senatora glumi Petar Miiinković, a pevaju Dušan Janković i Tibor Hegediš. Stražara glumi i peva Dragan Lukić. Pisarčića glumi Zinaid Memišević, a peva Radovan Popović, zbira glumi Radisav Radojković, a peva Velizar Maksimović. h'urlana glumi i peva Bogoljub Petrović, a Vilu glumi Ljiljana Bunnazov, a peva Branka Kambasković. Trojicu sudija glume Miki Micović. Milorad Gagić i Dragoljub Petrović, a njihove role peva Živojin Ćirić. Činovnike glume Sava Jovanović, Zoran Miljković i Branislav Damjanović, a njihove role peva Dorde Minov.

iz ove mnogobrojne glumačke i pevačke ekipe, koja se javlja u operi, istakli bismo lik Kanjoša, Vile, Dužda, Furlana i sudija, koji su dobili izrazitiju dramsku i muzičku ulogu (uz horove i baletske ansamble, koji su osim muzičke, imali i upečatljivu scensku ulogu).

Reditelj TV opere - Arsenije Milošević je koristio različite rediteljske postupke da bi prikazao određene delove opere: dim, pretapanje slika, reminescencije. Tako npr. možemo istaći daje operu počeo špicom koja prikazuje Kanjoša kako plovi brodom po moru kroz gustu maglu (dim). Po završetku špice, direktno se nadovezuje numera "Intermezzo" sa kraja I čina. Zanimljivo je i to da reditelj na vrhu brda postavlja devojku u narodnoj nošnji, koja po tome nikako ne liči na vilu. U odjavnoj špici, pak, gledaoci mogu da vide Vilu, kako u svojoj prozračnoj, lepršavoj haljini peva istu pesmu. U vezi sa pojavom Vile i njenom pesmom u I i II činu, Logar nas je ostavio u nedoumici:

1. Da li se radi o "vilinskom kolu", kao emanaciji vilinskih bića i kao vidu izražavanja njihove životne radosti?

2. Da li se radi o "vilinskom kolu" kao oličenju čoveku nesklonih sila zla i mogućnosti da junak, nagazivši na takvo kolo, bude urečen od zle sudbine?

3. Da li se radi o poznatom paštiovskom kolu koje se peva u različitim pri likama, a naročito u svadbarskim prilikama? U toj vrsti kola mogao je biti spominjan Ljubišin junak.

Po našem mišljenju, kompozitor je poznavao običaje paštrovske svadbe, ali i odnos Vile i epskog junaka, tako da se u analiziranoj pesmi, moguće, može govoriti o podršci koju Vila daje Kanjošu i prilikom prelaska malom šajkom po velikom moru, i neposredno pred dvoboj sa Furlanom."

Nakon završetka narodne pesme "Na taraci pred Kotorom", opisan je dolazak Kanjoša na paštrovsko tle i razgovor sa sudijaina, u kojem junak saopštava prisutnima vesti o lošem ophođenju Mletaka prema njemu. Sada tek vidimo svrhu reminiscencije s kraja I čina i delimičnog emitovanja II čina; izbegavanje nepotrebnog ponavljanja radnje postignuto je tako što je reditelj pošao od rezultata - povratka zabrinutog Kanjoša iz Venecije, a zatim kroz reminiscencije opisao njegov put i ponašanje Mletaka.

Što se tiče scenografije i dekora korišćenog u TV operi, primećujemo da se težilo jednoobraznoj scenografiji za svaki od dva naroda; tako je paštrovsko tle prikazano kao kameno, sa malo skromnog nameštaja. Nasuprot tome, na Mletačkim trgovima prikazane su visoke građevine (kulise stubova), lepo obučeno građanstvo i slično. Ovi elementi zaslužni su za autentičnu aktuelizaciju položaja Paštrovića u odnosu na Mletke, jer se radi o odnosu seoske i gradske sredine.

Opera M. Logara "Paštrovski vitez" predstavlja zanimljivo muzičko - scensko delo. Iz muzičkog sadržaja opere vidi se da su kompozitor i libretista vrlo racionalno oblikovali tekst muzički, retko nudeći recipijentu neku dramaturšku dvosmislenost ili nejasnoću. Razlog tome je televizijska postavka opere, koja sama po sebi zahteva konkretizaciju dramske radnje. Takođe razlog se možda krije i u dužini same pripovetke "Kanjoš Macedonović" S. M. Ljubiše. Logareva inventivnost dovela je do izvesnog skraćenja uobičajenog trajanja opere, tako da njegova traje 51 minut i 18 sekundi. Za ovo kratko vreme, kompozitor je uspeo da sačuva i istakne ideje pisca pripovetke - hrabrost, pravdoljubivost, patriotizam i požrtvovanost glavnog lika, Paštrovića Kanjoša.

Logarev autorski pečat ogleda se i u folklornim obeležjima, koja se javljaju tokom ćele opere. Narodne igre i pesme i narodni govor u potpunosti su prikazali paštrovske običaje, shvatanja i iskonska osećanja potekla iz njihove tradicije i njihovih duša.

Bogatstvo zvuka Logar je postigao suprotstavljanjem raspevanih melodija, kojima je najčešće okarakterisao italijansko podneblje, sa folklornim, najčešće dvoglasnim melodijama nepravilnih ritmova, koje su u ovoj operi u najvećem broju namenjene višeglasnom horu, koji tumači Paštroviće. Takođe je zvučnom bogatstvu doprinela raznovrsna instrumentacija (na početku klavirskog izvoda, na jednoj od stranica, Logar je naveo bogati sastav orkestra).

Na kraju možemo zaključiti da bi Logaru, po vrsti književnog sadržaja, mnogo više odgovarala pripovetka "Skočiđevojka", ili neka druga pripovetka koja bi mnogo više pružala svojim tekstom. Pripovetka "Kanjoš Macedonović" je svojim epskim karakterom otežala muzičko oblikovanje. Ražnatović i Logar su pre svega morali da tekst pripovetke pretvore u pesničku prozu, a zatim da ga u izvesnoj meri (što govori o specifičnom odnosu epike, lirike i muzike), lirizuju, a tek onda da ga Logar muzički oblikuje. Međutim, Logar uspeva u svojim nastojanjima i stvara kompaktnu homogenu operu, u kojoj su sačuvane poruke pisca, ali su prikazane i težnje kompozitora - da se na muzički način suprotstavi razbijanju Jugoslavije. On pokazuje sklonost ka približavanju istorije i sadašnjosti, i ka obnovi nacionalnog pamćenja.

Kroz muzičke elemente i koreografske tačke, on spaja više različitih estetika - estetiku muzike, estetiku književnosti, estetiku dramaturgije, estetiku plesa, estetiku filma itd. Izvor ideje opere, potekao je iz književnog obrasca - pripovetke, koja je ponudila više različitih mogućnosti i tumačenja scena i vizuelnog realizovanja, te je kao takva ostavila neizbrisivi lični pečat Ljubiše i Logara kao patriota i vrsnih stvaralaca. Oni su pokazali da je susret književne i muzičke umetnosti bio poželjan i plodotvoran.

Ana M. Zečević

Mihovil Logar
PAŠTROVSKI VITEZ
MUZIČKA IGRA U TRI ČINA

Spomen dom "Reževići" - Udruženje kompozitora Crne Gore
Reževići - Podgorica
2000.