Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




Vukašin Vlahović:

CRNOGORSKA MUZIKA

Muzička kultura u Crnoj Gori dobila je veći zamah u svom razvoju tek u doba romantizma, jer dotadašnje političke, društveno-ekonomske i kulturne prilike nijesu pogodovale intenzivnijem razvoju crnogorskog muzičkog stvaralaštva. Međutim, naslijedivši nerazvijen muzički profesionalizam, crnogorska muzika ni u ovom periodu nije mogla učiniti veliki korak u daljem razvoju umjetničke prakse - izvođačke i stvaralačke. U takvim uslovima gotovo jedinu mogućnost za njen razvoj pružala su pjevačka društva koja su se u svom radu oslanjala na folklornu tradiciju, koja se kretala u nacionalnim okvirima. Osim toga, početkom XIX vijeka, zbog nepovoljnih opštih prilika, u Crnoj Gori se nijesu mogle formirati značajnije stvaralačke ličnosti koje bi pospješile brži razvoj umjetničke muzike. Tu ulogu su preuzeli kompozitori sa strane, pretežno Česi koji su, kao oduševljeni pobornici panslavizma, u Crnoj Gori boravili tokom cijelog devetnaestog vijeka - do iščezavanja ovog opšteslovenskog pokreta. Ovi kompozitori su njegovali, za crnogorsku muziku do tada nepoznate muzičke oblike koji su, noseći u sebi obilježja romantičarskog stila, usmjerili dalji razvoj crnogorske umjetničke muzike. Pored toga, umjetničko djelovanje stranih kompozitora uslovilo je krajem XIX vijeka pojavu crnogorskih nacionalnih muzičkih stvaralaca, a oni su, prema stvaralačkim mogućnostima, prihvatali muzičke forme romantizma, prilagođavajući ih postojećim izvođačkim tijelima i potrebama sredine, oslanjajući se prvenstveno na folklorne izvore koji su crnogorskoj umjetničkoj muzici davali izrazito nacionalni karakter. Za Crnu Goru to je imalo poseban značaj, jer je narodno stvaralaštvo ubrzalo prihvatanje ideja romantizma na njenoj teritoriji.

Među kompozitorima, koji su se pojavili u crnogorskoj muzici krajem XIX vijeka, nalazili su se: Špiro Ognjenović (1842-1914), Jelisaveta Popović (1854-?), Jovan Ivanišević (1860-1889) i Mirko Petrović Njegoš (1879-1918). Za razvoj crnogorske muzike u ovom periodu bilo je značajno stvaralaštvo Italijana Dionizija De Sarna San Đorđa (1856-1937), Čeha Roberta Tolingera (1859-1911) i Františeka (Franja) Vimera, takođe Čeha.

Ognjenović nije bio školovani muzičar, ali je dao značajan doprinos crnogorskoj muzičkoj kulturi u onom periodu, djelujući kao dirigent, organizator muzičkog žvota i kao kompozitor. Komponovao je muziku na tekst rodoljubivih pjesama Jovana Sundečića i muziku na stihove Njegoševog Gorskog vijenca i za Balkansku caricu Nikole Petrovića Njegoša. Autor je nekoliko plesova kojisu komponovani u duhu evropske muzike onoga vremena. Na tom području poznata je njegova koncertna polka "Crnogorka".

Jelisaveta Popović je rođena u Kotoru, ali je veći dio života provela u inostranstvu. Međutim, ona je održavala vezu sa zavičajem preko Srpskog pjevačkog društva "Jedinstvo" (osnovano 1839.g.) u Kotoru, kome je posvetila svoje stvaralaštvo. To su bili horovi i solo pjesme, na patriotski nadahnute stihove Rista Milića, kao što su: "Ja ljubim", "Tražiš li" i dr.

De Sarno je bio Italijan iz Trsta koga su krajem XIX vijeka angažovali za dirigenta Građanske muzike u Kotoru. Međutim, kao školovan muzičar, on je proučavao istoriju muzike naših naroda i pisao za potrebe Građanske muzike koja je osnovana u Kotoru još 1842.g. Uz to je komponovao horske pjesme, klavirske kompozicije, opere (Balkanska carica, Dana, Gorde) i muziku za balet.

Tolinger je u Crnoj Gori boravio krajem XIX vijeka, u trajanju od sedam godina (1890-1897). Radio je kao nastavnik muzike u Djevojačkom institutu na Cetinju, koji je osnovan još 1869.godine. Za vrijeme boravka u Crnoj Gori, Tolinger je komponovao horske kompozicije i klavirski ciklus "Sa Lovćena", a bavio se i organizovanjem muzičkog života.

Vimer je pisao prvenstveno za potrebe vojne muzike. To su bili marševi: Lajhtanberg marš, Paradni marš, Danilov marš i drugi. Vimer se bavio i pedagoškim radom, doprinoseći da se jedan broj crnogorskih muzičara školuje u Pragu, među kojima su se nalazili Jovan Milošević i Aleksa Ivanović.

Ivanišević je bio prvi crnogorski školovani muzičar, kome je prerana smrt prekinula muzičku karijeru i velike stvaralačke mogućnosti. Po umjetničkoj vrijednosti, neka njegova djela mogu da se porede sa stvaralaštvom jugoslovenskih kompozitora u doba romantizma. Prije svih, to su solo pjesme i horske kompozicije, oblici koji su bili karakteristični i za pozni romantizam. Od horskih kompozicija najpoznatije su mu: Devojčin i slavujev svatovac, Laku noć i Plamen, a od solo pjesama: Kaži mi kaži, Ala je lep i Sećanje. Svoje solo pjesme Ivanišević je objavio pod zajedničkim nazivom: Slovenskim sejama ljubičice srpskih gora. Pisao je i klavirsku muziku.

Petrović nije bio školovani muzičar ali je, zahvaljujući svojoj upornosti i daru za muziku, uspio da stekne potrebna muzička znanja iz muzičke teorije i klavira, koja mu je pružio kompozitor Robert Tolinger. Za Petrovića se može reći da je bio prvenstveno dvorski kompozitor jer je pisao za potrebe dvora i Vojne muzike. To su bili plesovi i marševi medu kojima je najčešće izvođen Ferdinand marš. To ukazuje na činjenicu da je crnogorski dvor težio da se i u muzičkom pogledu izjednači sa evropskim dvorovima onoga vremena. Petrović je komponovao i solo pjesme za jedan glas i klavir, medu kojima su poznate: Na liparu, Izgubljena sreća i Moja igra.

Između dva svjetska rata nijesu se dogodile značajnije promjene u razvoju crnogorske muzičke kulture. Kompozitori su i dalje održavali vezu sa muzičkim nacionalizmom XIX vijeka, zasnivajući svoj rad pretežno na harmonizovanju i obradi narodnih melodija koje su prihvatala kulturno-umjetnička društva, prezentujući ih kao nacionalni muzički izraz. Prema tome, kulturno-umjetnička društva su, uz djelovanje amaterskih pozorišta i biblioteka, bila glavni nosilac kulturnog života i umjetničkog djelovanja u Crnoj Gori između dva rata. Među kompozitorima, koji su se u ovom periodu pojavili u crnogorskoj muzici, posebno su se isticali: Jovan Milošević, Antun Homen, Antun Kopitović i Aleksa Ivanović koji je prvenstveno djelovao kao dirigent, muzički pedagog i organizator muzičkog života.

Značajnije rezultate u svom razvoju, crnogorska muzika je postigla u poslijeratnom periodu, u sklopu opšteg kulturnog napretka Crne Gore, koji su omogućili povoljniji društveni uslovi. U velikom zamahu otvaranja osnovnih i srednjih škola, u čijem je nastavnom procesu muzika zauzimala vidno mjesto, stvorene su i mogućnosti za šire prihvatanje muzičke kulture. U tom procesu presudnu ulogu imale su muzičke škole koje su u poslijeratnom periodu osnovane gotovo u svim crnogorskim gradovima. Medu njima je prva sa radom počela Muzička škola na Cetinju - početkom 1947. godine. U tom vremenu, osnovane s muzičke škole u Kotoru i Titogradu (današnjoj Podgorici), a onda je 1948/49.godine, njihova mreža proširena, otvaranjem državnih muzičkih škola u Nikšiću, Herceg-Novom, Pljevljima i 1959.godine u Ivangradu (Beranama). Tokom vremena, otvorene su muzičke školeu Bijelom Polju, Kolašinu, Baru i u drugim crnogo­ rskim gradovima. Iz potrebe da se obezbijedi nastavni kadar i izvođači umjetničke muzike, na Cetinju je 1949.godine osnovana Srednja muzička škola, koja je 1951.godine prešla u Kotor, a odatle u Titograd (Podgoricu) 1958., gdje se zadržala do danas. Od njenog osnivanja na Cetinju, pa do konačnog stabilizovanja u Podgorici, ova je škola dala više poznatih muzičara, od kojih su neki svoju izvođačku, stvaralačku i pedagošku ak­tivnost razvili širom Jugoslavije i u inostranstvu, kao što su: Darinka Matić Marović, Vera Miranović Mikić, Olga Milošević, Ljiljana Milić Krivokapić, Julio Marić, Tripo Simonuti, Boris Kraljević, Šaša Aleksić, Zoran Marković, Miroslav Homen i drugi. Osim toga, radom Srednje muzičke škole, stvoreni su uslovi za osnivanje muzičke grupe u Titogradu (Podgorici), koja je radila kratko vrijeme, od 1962. do 1964.godine. U Crnoj Gori je 1980.godine otvorena Muzička akademija kojoj predstoje krupni zadaci, posebno u stvaranju muzičkog kadra koji bi podmirio potrebe pedagoške, izvođačke i stvaralačke muzičke prakse u Crnoj Gori. Za afirmaciju crnogorske muzičke kulture od velikog značaja je djelovanje Udruženja kompozitora Crne Gore i Kulturno-prosvjetne zajednice, jer redovno pomažu muzičko stvaralaštvo i muzičke aktivnosti u Crnoj Gori. za upoznavanje stvaralaštva crnogorskih kompozitora i širenje muzičke kulture, od posebnog značaja je djelovanje Radio-televizije Crne Gore, koja ima i svoj orkestar. Njegovanju folklorne tradicije i afirmaciji stvaralaštva crnogorskih kompozitora posebnu pažnju poklanjaju kulturno-umjetnička društva, među kojima se posebno izdvaja KUD "Stanko Dragojević" iz Podgorice.

Razvoju i prihvatanju crnogorskog muzičkog stvaralaštva, pored horskih i orkestarskih ansambala, doprinose i reproduktivni umjetnici - instrumentalisti, kao što su: Milo Asić, Vili Ferdinandi, Aleksa Asanović, Purko Aleksić, Dragana Petković, Igor Perazić, Srđan Bulatović, Svetlana Knezović i drugi. Od dirigenata posebno se ističu Radovan Popović i Ilija Dapčević.

U poslijeratnom periodu muzičko stvaralaštvo u Crnoj Gori predstavlja znataj broj kompozitora. Oni pripadaju različitim generacijama, pa im je i stvaralaštvo zasnovano na različitim uzorima. I u poslijeratnom periodu folklor ostaje glavna preokupacija crnogorskih" kompozitora, mada se u stvaralaštvu srednje i mlađe generacije uočava stilska raznovrsnost koja polazi od isticanja nacionalnih elemenata, zasnovanih na nar­ odnoj umjetnosti, do savremenog izraza jugoslovenske i evropske umjetničke muzike.

Kompozitorima, koji su se pojavili u crnogorskoj poslijeratnoj muzici i medu predstavnicima crnogorske savremene muzike, pripadaju: Jovan Milošević, Ilija Lakešić, Antun Homen, Anton Pogačar, Vida Matjan, Srećko Marković, Cvjetko Ivanović, Đorđije Radović, Borislav Tamindžić, Branko Zenović, Miodrag Ćupić, Marko Rogošić, Radonja Vučeković, Nikola Gregović, Dragan Rakić, Julio Marić, Slobodan Jerkov, Žarko Mirković, Senad Gačević, Milivoje Božović, Zlatko Baban, Dejan Krdžić, Darko Nikčević, Dragana Lučić, Nedjeljko Pejović, Matijas Kunstlman i drugi.

Dobru osnovu za upotrebu folklora i njegovih izražajnih elemenata u muzičkom umjetničkom stvaralaštvu, postavili su crnogorski kompozitori i melografi, medu kojima se nalaze: Jovan Milošević, Đorđije Radović, Nikola Čučić, Cvjetko Ivanović, Vida Matjan, Anton Pogačar, Dragan Rakić, Borislav Tamindžić i drugi.

Radove i članke u vezi sa crnogorskom narodnom i umjetničkom muzikom objavljivali su: Miodrag Ćupić, Marko Rogošić, Jelena Radulović Vulić, Dobrila Popović, Maja Popović, Jovan Vukmanović, Vladimir Šoć, Anton Pogačar, Đoko Pejović, Pero Šoć, Slobodan Jerkov i dr. U tom pogledu, posebno su značajni radovi Miloša Miloševića koji rasvjetljavaju muzičku prošlost Boke Kotorske, a ističu se: "Najstariji arhivski podaci iz muzičke prošlosti Kotora", "Najstariji sačuvani melografski zapis narodne pjesme u Boki Kotorskoj i pitanje pjevanja bugarštica u Perastu", "Muzikološka prepiska Krsta Ivanovica iz druge polovine XVII stoljeća" i drugi.

Popularizaciji crnogorske umjetničke muzike u novije vrijeme, posebno doprinosi UKCG, a za njeno šire prihvatanje presudnu ulogu imalo je stvaralaštvo Ilije Lakešića, autora prve crnogorske simfonije, Cvjetka Ivanovica, koji je komponovao orkestarske kompozicije i Borislava Tamindžića, kompozitora prve crnogorske nacionalne opere - "Šćepan Mali", koju je on radio prema istoimenom Njegoševom djelu.

****

iz knjige: Muzička kultura