Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip







 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |

Zahvaljujemo se gospođi Maji Đurić koja je omogućila da se ovaj veoma vrijedni i interesantni tekst nađe na stranicama Montenegrine.



Maja Đurić
STRANI FOTOGRAFI U CRNOJ GORI POČETKOM XX VIJEKA
I UČEŠĆE CRNE GORE NA BALKANSKOJ IZLOŽBI U LONDONU 1907

 

       Imati u porodici toliko mnogo umjetnika i istoričara umjetnosti mogla bi biti i prednost, ali što se tiče porodice Djurić to je, u nekim slučajevima, i mana. Da li zbog jakih individualnosti, neobičnosti ili nemarnosti njihovih članova, tek mi mladji veoma malo znamo o istoriji ili prošlosti sopstvene porodice. Preturajući po porodičnim fotografijama, medju kojima su i one koje je izradio dvorski fotograf Djordje Djordjević sa Cetinja, naišla sam na predivno oslikanu diplomu u stilu secesije, djedove majke, Janice Djurić, na kojoj piše da joj se dodjeljuje bronzana medalja za umjetnički vez na Balkanskoj izložbi u Londonu 1907 godine. Tragom te diplome, želeći da saznam što više, sam krenula u istraživačku avanturu koja me je, u stvari, odvela u razne krajeve, arhive, priče i muzeje i koja traje više od godinu i po dana.


Diploma

       Najlogičnije je bilo da počnem od kataloga da bih pronašla i neke podatke i o mom djedu Labudu Djuriću, koji je na toj istoj izložbi dobio srebrnu medalju za crtež. Potragu sam počela bezuspješno u Crnoj Gori, po muzejima, bibliotekama, nastavila sa SANUu Beogradu ( jer je na toj izložbi učestovala i Srbija) i na kraju se obratila Britanskom kulturnom centru. Uz njihovu ljubaznu pomoć i umješnost prijateljice Goge u Londonu, na moju adresu uskoro stiže paketić firme "Double Eagle" koja se bavi prodajom antikvarnih knjiga. Konačno je predamnom katalog za kojim tragam toliko dugo. Prepoznajem koricu-po ugledu na nju su uradjene i diplome. Listam dalje, ali veliko uzbudjenje je splasnulo kada sam otkrila da u njoj nema očekivanih podataka i reprodukcija. Sem mape Earl Courta ( na kojoj se potpisao vlasnik knjige), kompleksa na kojoj je opisano gdje je bio čiji paviljon, teksta Edit Daram na nekolike strane o ljepotama Crne Gore, i dva akvarela iste autorke, nije bilo više nikakvih ilustracija. Medjutim, mada volim svoju porodicu, moje oduševljenje je splasnulo ne samo zato što nijesam pronašla podatke o mojim precima, već i zato što nije bilo nijedne fotografije koje je gospodjica Daram fotografisala po Crnoj Gori za ovu izložbu. Takve male prepreke ne mogu obeshrabriti strastvenog tragača za podacima i starim fotografijama. Nastavljam i odlazim u instituciju koja, zbog svog značaja, mora imati u posjedu nešto više. Nacionalni arhiv na Cetinju posjeduje fasciklu sa podacima i dokumentima o ovoj izložbi. Medjutim, sem raznih spiskova, zapisnika o slanju radova iz raznih gradova, ne nalazim, meni bitne podatke, i tu se zavrašava potraga o precima.


Balkanska izložba 1907. godine

       Moju pažnju sada potpuno zaokuplja biografija i sudbina gospodjice -Engleskinje Edith Mary Durham ( ili kako se pravilno čita Meri Edit Daram 1863-1944) koja je od 1900 do 1903 godine boravila prvi put u Crnoj Gori. Gospodjica Daram je 1904. godine izdala knjigu putopisa ilustrovanu njenim crtežima i akvarelima , ali ono najbitnije je da je imala uvjek uz sebe foto-aparat.


Mapa izložbe Earl Court 1907. godine

       Sem što je našim istoričarima i etnolozima poznato je ime Edit Daram, malo se zna ko je ona uopšte bila i kakvi su razlozi njenog dolaska u ove, za jednu ngleskinju, zasigurno daleke i egzotične krajeve. Edit Daram bila je jedna veoma obrazovana djevojka iz dobro stojeće engleske porodice, rodjena 8 decembra 1863, godine u ondašnjem, sjevernom predgradju Londona Hampstedu. Prvo je od osmoro djece, uglednog ljekara i hirurga. Kao i ostala braće i sestre, Meri je završila Bedford Koledž, a potom, sa slikarskim ambicijama, nastavila školovanje na Kraljevskoj slikarskoj akademiji. Imala je čak i nekoliko samostalnih izložbi, a svoja slikarska umjeća iskoristila je i kao ilustrator u kembričkoj Istoriji prirode ilustrovala reptile. Dobro je znala njemački, francuski i italijalnski jezik, a tokom svojih putovanja po Crnoj Gori, Srbiji i Albaniji, naučila je albanski i naš jezik.


Portret Edit Daram ili Durham

       Da bi povratilo svoje narušeno psihičko i opšte zdrastveno stanje, izazvano nepokretnošću njene majke i preopterećenošću i obavezama u porodici, ljekar joj savjetuje da bi bilo najbolje da provede bar po dva mjeseca godišnje u potpuno različitoj sredini. Edit je poslušala savjet i tu potrebu pretvorila u zadovoljstvo i smisao svog života. Tako Balkan postaje njen smjer i opsesija, polje njenih naučnih istraživanja i političkog djelovanja do kraja života. Time je stekla i veliki ugled medju engleskim antropolizma i zaslužila članstvo u Kraljevskom antropološkom institutu. Prvih petnaest godina XX vijeka Meri je provela putujući svake godine, sem 1909, po dva ili više mjeseca po Balkanu i za to vrijeme obišla je svu Crnu Goru.


Avers fotografije iz Ateljea Nikole Đonovića, početak 19 vijeka - Cetinje

       Njen put počinje u sjevernoj Italij 1899., da bi se 1900. godine iz Trsta uputila niz Dalmaciju za Kotor. Usred ljeta, te iste godine, stiže na Cetinje i Podgoricu. Do 1903 ona tri puta putuje u Crnu Goru. Putovala je najčešće kočijama, ali ja znala i da prelazi velike razdaljine jašući konja, ponekad po četrnaest sati dnevno. Medjutim tokom njenog puta 1903 obilazi najveći dio unutrašnjosti uputivši se konjem iz Podgorice u brda. Prvo se ispela do Kolašina, a odatle, poslije nekoliko dana, produžila konjskim planinskim stazama do ondašnjeg pograničnog mjesta Andrijevice. (Sve što je Edit unijela u svoj prikaz Crne Gore moralo je biti podredjeno neospornom epskom i herojskom liku zemlje.)


Atelje Vujović - Đonović

       Godine 1904. odlazi u Makedoniju i Albaniju i na povratku se zadržava u Crnoj Gori oko mjesec dana, kada je prvi put primljena u audijenciju kod knjaza Nikole. Knjaz joj je tom prilikom uručio svoj foto-portret i zahvalnicu. Sledeće godine opet se u proljeće vraća brodom u Crnu Goru i o Uskrsu biva ponovo primljena u audijenciju kod Knjaza, u njegovom zimskom dvorcu na Rijeci Crnojevića. Ali, ovog puta je dočekana i primljena kao veliki, stari prijatelj. Edit nastavlja sa svojim putešestvijima po Crnoj Gori, ali sada je krenula preko Danilovgrada, Nikšića i Šavnika na Durmitor. Taj kraj nije vidjela za vrijeme prethodnih posjeta. Slika i fotografiše ljude, porodice, kuće, alatke i pejzaže. Slika crteže, akvarele predjela, nošnje, bilježi običaje koji vladaju u tim krajevima. Baš nekeko u to vrijeme, Crna Gora dobija poziv da učestvuje na Izložbi balkanskih država u Londonu 1907. godine, koja je bila planirana za maj. Kako im je trebao ažurni i sposobni čovjek u Londonu da za njih obavi pripreme, crngorci nude gospodjici Daram da to uradi. Za posao kojeg se prihvatila dobija visoki orden od Knjaza. To nije bilo njeno jedino angažovanje vezano za ovu izložbu. "Dužnost nam je sa priznanjem istaći da za namještanje i uredjenje crnogorskog paviljona pripada glavna zasluga gospodjici Edit Durham«. Glas Crnogorca prati sva dogadjanja i pripreme vezane za izložbu i 1907 godine i piše " Od iduće nedjelje kada se vrijeme izljepša, krenuće po naradjenju odbora Crnom Gorom jedan priznati fotografski stručnjak, da važnije znamenitosti i vidjenije tipove snimi i od najljepših snimaka naročiti album sastavi, koji će se u manjem formatu i na izložbi prodavati". Te fotografija koje je snimila Edit Daram, nama na žalost nisu dostupne, sem saznanja da se njihov najveći dio nalazi u Antropološkom institutu u Londonu, ali u nekim od sledećih brojeva Glasa Crnogorca 1907 pronalazim oglas koji pojašnjava djelimično u što su one pretočene. "Najnovije ilustrovane dopisnice - Ovdašnja knjižara P.M. Kaludjerović otkupila je od odbora za Balkansku izložbu na Cetinju klišeje od fotografija izloženih u Londonu i izdala je po njima novu seriju ilustrovanih dopisnica, koje su majstorski izradjene a predstavljaju najodabranije prirodne krasote is sve Crne Gore. Izdanjem ovijeh dopisnica kao i onim svojim ranijim, knjižara Klaudjerović raspolaže sad bogatom zbirkom raznijeh originalnijeh snimaka iz Crne Gore, koja služe na čast i zemlji i izdavaču". I tako, u subotu 21. aprila, otvorena je na svečan način Balkanska izložba u Londonu, "londonski Lord Mer u svečanoj uniformi, praćen izložbenim odborom i gostima sa Balkana, otvorio je izložbu lijepim i značajnim govorom, pozdravivši napredak balkanskih naroda. U tom ogromnom kompleksu, gdje su se svake godine održavale velike svjetske izložbe, prvo se ulazi u ogromnu palatu Ducall-Hall, gdje je smještena izložba Crne Gore pod nazivom "Montenegrin Section". "Unutrašnjost cijele zgrade bila je tapetovana ukusnim tapetom sa crnogorskim grbovima. Pri samom ulazu stajala je bista Knjaza Nikole u staklenom ormanu, a oko nje veliki srebrni vijenac Knjazu Danilu, slike članova Knjaževskog Doma i albumi sa slikama iz Crne Gore. ..Naročitu pažnju posjetilaca privlačila je etnografska zbirka iz svih krajeva Crne Gore, a specijalno bogato narodno odjelo smješteno u deset velikih staklenih ormana i na mnogobrojnim figurama od voska u prirodnoj veličini ljudskoj". Balkansku izložbu je dnevno posjećivalo dvadeset do trideset hiljada ljudi, veliku pažnju su privukle i 108 slika, tada mladog slikara, Pera Počeka. Svoje radove izložili su i slikari Milo Vrbica, Ilija Šobajić i Paja Jovanović - slike iz crnogorskog života. "Kako smo izvješteni, Balkanska izložba zatvoriće se 15. oktobra ..Njena posjeta može se računati, da je bila vrlo povoljna, jer prema dosadašnjoj cjelokupnoj posjeti prosječno dolazi na dan 10.000 posjetilaca. Potonjih dana izložbu je posjetila i prinzeza Velška, supruga engleskog prestolonašljednika, i interesovala se za mnoge naše izložene stvari, naročito vezove, čilimove i druge ručne izrade«... Pri svršetku izložbe obrazovan je sad po predlogu londondske trgovačke komore, stručni odbor za ocjenu i nagradu predmeta izloženih na Balkanskoj izložbi. Za predsjednika izabran je Ser Albert Rolit a ostali su članovi bili stručnjaci za pojedine grane" ...Tokom šestomjesečnog trajanja izložbe sem Glasa Crnogorca koji prati posjećenost i dešavanja na izložbi, svi značajni engleski listovi propratili su komentarima ovu izložbu. Medju njih tridesetak, navedenih u srpskom katalogu - prevedenom i štamapanom u Beogradu 1908 godine, još i danas su nam poznata imena kao što su Dejli telegraf (Daily telegraph), Tajm (Time), Glob (Globe), Sandej Tajms (Sunday Times), Obzerver ( Observer) i mnogi drugi. Obrativši pažnju na potpis ispod tekstova u Glasu Crnogorca, pročitala sam, odnekud poznato ime tadašnjeg šefa Pres biroa u Beogradu Ivana Ivanića. Ne znam gdje je život odveo tog čovjeka, ali sam shvatila da je baš njegov, lični primjerak kataloga stigao, iz Amerike nakon 95 godina, nazad u Crnu Goru na moju adresu. Godine 1951. godine Risto Dragićević piše u Istorijskim sveskama tekst o ovoj izložbi i ona od tada nekako nezasluženo pada u zaborav. Zamišljajući atmosferu toga doba na Cetinju u koju je stigla gospodjica Engleskinja, koja je tokom svog boravka imala i puno bračnih ponuda, razmišljam o njenim reakcijama, ponašanju, fotografisanju, jahanju konjem po brdima i predjelima, koje sigurno mnogi od nas, ni danas u ovom hiper motorizovanom i prohodnom vijeku, nisu obišli u toj mjeri. Sve više shvatam hrabrost te žene. Ne znam kakav je foto-aparat imala uza se, ali znam da u tom dobu foto-aparati nisu bili baš tako praktični i malih dimenzija kao danas. Ne znam niti gdje je i kako razvijala negative. Možda je svraćala i u, te godine (1907) novootvoreni atelje Djordja Djordjevića ( kasnije dvorskog fotografa), koji se reklamira i "preporučuje se za što veću posjetu" u Glasu Crnogorca i stavlja do znanja »poštovanom gradjanstvu«, da je otvorio fotografski atelje u Katunskoj ulici br.8. na Cetinju. Iako je već 1903, otvoren atelja Djovanija Djulija, a 1905. Foto-Lovćen.


Kralj Nikola, 1910.

       Prolazi vrijeme, koje Mis Edit Daram koristi da piše tekstove, knige i studije i u maju, 1912 godine odlazi za Skadar pa u Rim vraila se i na Cetinju je gost u kući Janka Vukotića ("Jankova gospodja me je molila da idem sa njenim mužem i snimam njegov ulazak u Prizren"). Zajedno sa kraljem Nikolom, sa Gorice posmatra ratne položaje, i 9. oktobra vidjela je kada je princ Petar opalio prvu granatu na turski logor na granici, i prva šalje vijest u London da je počeo rat. Namjerno preskačem mnoge istorijske i biografske podatke jer želim da, sem nekog fragmentarnog pregleda njenih boravaka, više posvetim pažnje meni bitnom fotografskom polju djelovanja ove hrabre, moglo bi se reći prave foto-reporterke, sa početka vijeka. Edit Daram fotografiše bojna poprišta i crnogorska zauzeća turskih položaja sve do 20. oktobra. Od Podgorice ide s Crnogorskom vojskom prema Skadru, u neposrednoj blizini je Štaba i Kraljevih sinova Danila, Mirka i Petra, sve do 2. novembra, zapisujući sve detalje ratnog i vojnog života, ponašanja i stradanja, često neposredno izložena neprijateljskoj vatri. Nakon devet mjeseci, kada je Skadar pao, odlazi u njega sa novinarom Tajmza. Mis Daram prvi svetski rat provodi daleko od Balkana, provodeći vrijeme u nekoj bolnici na Pirinejskom polustrvu, a potom u Port Saidu ( Egipat) u oba slučaja u službi Udruženja hrišćanske mladeži. Nakon mnogo objavljenih knjiga, raznih dogadja, ona zalazi već u sedmu deceniju životaitada nalazi vremena za sredjivanje svoje ogromne rukopisne, slikarske i foto-riznice, koju je riješila da preda Kraljevskom antropološkom institutu.. Meri je svoju grafičku, slikarsku i foto-zbirku prekontrolisala i ostavila za naučnu upotrebu. Zbirka njenih putovanja pod nazivom "Ms 42", sadrži 15 svesaka dnevnika, a naslovi govore da ih je vodila od svog prvog iskrcavanja na Balkanu 1900 do 1936 godine. Sve svoje crteže, slike i fotografije uredno je kaširala u velikim albumima i ispod eksponata nalijepila legende. Njeno cjelokupno štampano djelo zauzima preko 2.500 strana. Njena grafičko-slikarska zbirka broji nekoliko stotina radova, a foto-kolekcija oko dvjesto snimaka. U nadi da ćemo sem ovog dnevnika putovanja 1900 –1903, moći uskoro da imamo pristup i njenoj foto-kolekciji zadovoljit ćemo se sa sada njenim crtežima.


Grb na aversu dvorskog fotografa Đorđa Đorđevića 1913. g.

       Pomenuću, ukratko, još jednu ženu fotografa koja je "tumarala" ovim prostorima početkom dvadesetog vijeka. Klara Siprel ( Clara Sipprell 1885-1775) bila je jedna od najpoznatijih američkih piktorijalističkih fotografa. Od svojih ranih, godina kao portretista u Bufalu, do kraja, njene sedamdeseto godišnje karijere, Siprel je ostala odana piktorijalnom principu, stvarajući predivne, meko fokusirane fotografije prirodno osvijetljenih predmeta-tema.


Biznis kartica Clare Sipprell

       Klara Siprel rodjena je 1885. godine u Tilsanburgu, Ontario. Oko 1900. godine seli se za Bufallo, Nju Jork i počinje da radi u studiju svog brata. Već u to vrijeme počinje da fotografiše i na otvorenom prostoru. Snimala je portrete prijatelja, pejzaže, gradove, mrtve prirode. Svoj foto-aparat 4x5 ubrzo zamjenjuje sa 8x10 foto-aparatom sa objektivom- mekocrtačem za skoro sve njene fotografije.


Dušan Vuksan 10. 08. 1913.god. - Đorđe Đorđević

       Njeni portreti su postigli odobravanje umjetničkih kritičara raznih nacija. Iako su odbijali da je prihvate kao člana u mnogim fotografskim klubovima tog vremena, zbog proste činjenice što je žena, ona ipak je učestvovala na mnogim svjetskim izložbama. Godine 1913, dobila je 5 nagrada na foto-izložbama u Bufalu: prvu drugu i treću nagradu u kategoriji aktova, a prvu i drugu u kategoriji portreta. U ranim 20- tim Klara je primila nagradu u kraljevske fotografske izložbe u Londonu za »Najbolji pejzaž Amerike«. Počela je da putuje u inostranstvo, portretišući kraljeve, kraljevske porodice, naučnike, i stvorila mnogo prelijepih pejzaža. Njena tehnika je bila jednostavna: rasoloživo svjetlo, objektiv meko-crtač i nikada nije uvećavala i retuširala fotografije. Osnovala je zimski studio u Nju Jorku i ljetnji studio u Vermontu. Medju poznatim ličnostima koje je portretisala nalaze se i : Albert Ajnaštajn, Oliver Wendel, kralj Švedske i njegova porodica, Perl Bak, Robert Frost, Eleonor Ruzvelt i još mnoge druge. Godine 1974 dobija nagradu vlade države Vermont.


Pjetro Marubi 1834-1903.

       Ono što je za nas interesantno je da je Klara Siprel u dva svoja putovanja po Jugoslaviji, 1924. i 1926. godine napravila nekoliko cjelina u vezi sa mjestima, ambijentima i portretima. Jasna Tijardović, kustos MSU u Beogradu ih ovako opisuje: "apstrahujući njihovo primarno značenje karakteriše ih fokus piktorijalističkog pristupa. Njeni odgovori na obilježja koja je zatekla, neodoljivi su primjeri idealizovanih izgleda starina i prošlosti istovremeno su snažno feminilne u detaljističkim i deskriptivnim opisima izabranih cjelina." U depou MSU u Beogradu se čuva oko tridesetak fotografija sa motivima Crne Gore formata 25X20cm uradjene tehnikom srebrnog bromida na papiru. Motivi, pijace na Cetinju, Rimski most u Podgorici, stari ratnik iz Nikšića, Perast, Ostrog, pogled sa Pavlove strane, portreti seljanke, rijeka Zeta, govore da je ova fotografkinja obišla veći dio Crne Gore. Ono što sam uspjela da saznam je da su fotografije stigle u Muzej u Beogradu kao poklon zbirka, ali na pitanja kod koga i zašto je Klara Siprel boravila u Crnoj Gori, nisam još uspjela da odgovorim. Možda će mi njeni razlozi biti jasniji kada dodjem do knjige koju je o njoj napisala Meri Kenedi 1990. godine na čijim koricama je jedna od Klarinih fotografija snimljena u starom gradu Kotora, koju je ona nazvala gradska kapija.


Fric Ventcel - Portret

       Nešto prije njenog boravka Crnu Goru je zabilježio na fotografijama, tokom svojih proputovanjia i njemac Fric Ventcel ( Fritc Wentzel 1877-1963). Da li su razlozi njegovog boravka bili samo trusitički, ne znamo, ali ni za njegove fotografije snimljene u Crnoj Gori ne bi saznali da se njegov sin, takodje fotograf i pisac Društva nacionalne geografije Volkmar Ventcel (Volkmar Wentzel), nije penzionisao i odlučio da sredi arhivu naslijedjenu od oca nakon njegove smrti. Otkrio je nasljedstvo sa više od 100 negativa na staklu 9x12cm koje je on snimio na Blakanu izmedju 1906-1910 godine. Upakovani uredno u crni papir od voska, u kutijama sa čudnim nazivima, natjerali su Volmara da napravi pozitive i otkrije što je na njima. Rezultat su bile predivne piktorijalističke fotografije pejzaža, portreta koji su inspirisali njegovog oca skoro vijek ranije. Medju njima su i fotografije Rijeke Crnojević, portreti Crnogorki, fotografije sa pijaca na Cetinju, Gospa od Škrpjela, Kotor. Fric Wentcel rodjen je 1877, a fotografijom je počeo da se bavi kao trinaestogodišnji već formirani fotograf. Formirani jer je još sa deset godina napravio sam kameru obskuru i sa njome, sa balkona svog stana, posmatrao ulični život Berlina. Godine 1908 upisao se na studije hemije i optike kod profesora Hermana Vogela, istaknutog pinoira fotografije. Inače, za svoja fotografska dostignuća je bio nagradjen srebrnom i zlatnom medaljom bečkog fotografskog društva.


Fric Ventcel-Cetinje, Montenegro 1906, portret dvije Crnogorke

       Iako su pomenuta samo ova tri imena (Edit Daram, Klare Siprel, Frica Ventcela) to ne znači da su oni jedini fotografisali Crnu Goru u to vrijeme. Još krajem 19 vijeka i početkom XX slikali su i albanski fotografi Pjetro Marubi i njegov sin Kel Marubi Kodeli koji su bili česti gosti crnogorskog dvora i Crne Gore.


Zlatna medalja - mala, Vencel Fric


       Ove bilješke su, u stvari, mada pokrenute mojim interesom za sopstvenu porodicu, ipak dokaz o autentičnoj ljepoti crnogorskih pejzaža i o moći i snazi onih hrabrih pionira fotografske estetike, koji su umjeli da nas, kroz neki predio, kroz bore na licu ili kroz krš na kojemu smo, vide, da nas gledaju i da nas takve kakvi jesmo predstave svijetu. A mi – mi to još ne umijemo i ne znamo...