|
|
|
|
Kamene litice Platija u trenutku vječnosti Aksiološkom konstatacijom Louisa Jouvet-a da “Umjetnost nije samo umovanje i san, nego i čin i jedan od puteva spoznaje”, koja ukazuje na kompleksnost fenomena likovnosti i potrebu umjetnika da na razne načine iskaže i prosvijetli vlastite kreativno-saznajne prostore, možemo definisati i stvaralaštvo Nikole Vujoševića (Podgorica,1929) slikara, teoretičara umjetnosti i likovnog pedagoga, jednog od nosilaca razvojnih puteva crnogorske likovne umjetnosti druge polovine 20. vijeka. Slikarstvom se počeo baviti početkom 1945. na Cetinju gdje radi u Ateljeu Ministarstva prosvjete Crne Gore, a slikarske studije završava u Beogradu 1953. godine, kada prvi put i izlaže. Od 1955. do1976. bavi se pedagoškim radom, a potom isključivo slikarstvom. Obavljao značajne funkcije u SLUJ-u, ULUCG-u, ULPCG i CANU. Bogat likovni opus, brojne samostalne i kolektivne izložbe, radovi iz oblasti likovne teorije, značajne nagrade i priznanja, predstavljaju samo sažetu denotaciju njegovog bogatog i raznovrsnog stvaralačkog korpusa. Od svojih prvih kreativnih ostvarenja on je pokazao katarzičan odnos prema svom neposrednom okruženju, prema prirodi koja će postati imanentno područje njegovih likovno-izražajnih prostora, a samim tim i mistično-saznajnih sfera njegovog sopstva. Kosmička bezvremenost, “totemska” magičnost prirode, koje simbolizuju antejsku snagu iz koje je čovjek crpio svoje životne sokove, gdje su posni kamen, kosmogonijske visine i haotične dubine odredili način njegovog razmišljanja, osjećanja i duhovnosti, u slikarstvu Nikole Vujoševića, najdosljednijeg crnogorskog pejzažiste, dobili su značajnu aksiološku i ontičku vrijednost. Zapravo redukcija realnog svijeta nastala prodiranjem duhovno-osjetilnog u energetsku suštinu materije, dobila je u njegovom slikarstvu simbolično-metaforičku konotaciju kroz povezivanje dramatike morfološkog fenomena prirode sa dramom ljudske egzistencije. Njegove rane radove ekspresionističke izražajnosti sa istaknutom notom lirizma karakterišu: kompozicija uravnoteženih shematskih repera zasnovana na oslobođenom prostoru prvog plana, realizam - topografske slikovnosti, boja koja uobličava formu i postaje osnovno sredstvo u realizovanju crteža, difuzna svjetlost što stvara toplu atmosferu ispunjenu vibrantnošću (Ljeto u Bjelopavlićima, 1950), i kristalnom jasnoćom (Spuška glavica, 1953), kolorističkih sekvenci. U ovom periodu, osim pejzaža slika portrete i mrtve prirode sa cvijećem. Međutim, neiscrpan izvor svoje poluvjekovne inspiracije Nikola Vujošević je našao u Kanjonu rijeke Morače - Platijama. Polazeći od stvaralačke strasti, koju je vrijeme bogatilo svojevrsnom, snažnom i izvornom vizijom, on je iz dubina grandioznog kanjona, iz njegove čudesne atmosfere, iznjedrio tajanstveni svijet iskona “antiherojske i antiretiričke jednostavnosti”. Postavlja se pitanje kako u jednom motivu, u jednom nevelikom geografskom području, tokom pola vijeka, tražiti i naći stalno vrelo inspiracije, i pri tome, izbjeći opasnost od zapadanja u manirističku monotoniju? To nam, zapravo, najbolje pokazuje samo slikarstvo Nikole Vujoševića, njegov svijet slike u kojem se iza spoljne fasade discipline, racionalnosti i reda odvija unutrašnja drama koja diskretno probija koru vizuelnog privida. Tu je prisutan onaj vječni sukob suprotnosti koji podstiče imaginaciju i kreativnost, dok njihovo usklađivanje predstavlja neprestani izazov i podsticaj. To je na najlucidniji način izrazio sam autor: “I biti slikar crnogorskog pejzaža, bogatog asocijacijama, znači nalaziti se između imaginarnog i stvarnog...(potrebno je) uskladiti suprotnosti: dramatično i lirsko, realno i apstraktno, horizontalno i vertikalno, koloristički fovizam sa moračkom žegom, grandioznost kanjona sa minijaturnom ljepotom lišaja, surovost kamenih zastora sa pitoresknošću jesenjeg ruja, tišine i nemir, i, najzad, osloboditi i razmahnuti sopstvene likovne potencijale i sudbinski ih sjediniti sa besprimjernim bogatstvom kanjona Morače... ima tema za čije obrađivanje nije dovoljan jedan život”. U potrazi za samosvojnim izrazom ovaj genius loci našeg podneblja je preko realnih, asocijativnih i apstraktnih formi, i osjetilno-prostornih slika, kao dijela “univerzuma koji se odslikava u kosmosu”, otvorio put apsolutnoj i neograničenoj slobodi stvaralačkog izraza. Povezujući snagu ekspresije sa lirizmom, klasiku sa romantikom, pokazao je da “idealizovana priroda nije poricanje stvarnosti, već stvarnost u trenutku vječnosti” (Šeling), dok dublji prodor u realnost pruža veće i neiscrpne mogućnosti preobražaja. Polazeći od polivalentnosti misaone kontemplacije i sugestivne vizuelne komunikacije uspio je da ovjekovječi tajne kanjona koje prožima ono neuhvatljivo, promjenljivo što stalno izmiče našem pogledu i vraća mu se kroz tijesno jedinstvo čovjeka i prirode. Kanjonske litice koje se otvaraju pred nama kao antička pozornica, sa kamenim gromadama, uskoro povezanim sa oslobođenjem ljudske duše, spuštenih sa neba kao deus edz machina i opet uzdignutih prema njemu, zatvorile su proscenion sa kristalno prozirnom rijekom. Kamene stijene, izdanci života na njima lišaj i ruj, riječni tok, predstavljaju jedinstven akcesorij što daje snagu i životnu energiju rijeci oko koje se iz “ništavila” rađa život, dok neposredno odsustvo čovjeka pojačava njenu meditativnost. U ranim radovima do 1967. godine Vujošević ne ulazi u kanjonske dubine. Njegova Morača još uvijek ima idiličnu konotaciju, sa evidentnim ljudskim prisustvom i značajkama njegovog neposrednog egzistencijalnog okruženja. Ove kompozicije karakterišu akvarelska prefinjenost prozirnih i transparentnih kolorističkih površina, ekspresivan potez (Predio Morače, 1950), impresionističke svjetlosne vibracije (Stijene, 1952), ali i nagovještaj nove arhitektonike prostora preko izlomljenih linija brda koje nas uvode u fenomen fantastične konfiguracije kanjonskih gromada (Ulaz u Platije, 1959). U drugoj polovini sedme decenije dolazi do prekretnice u njegovom stvaralaštvu. Interesovanje za materiju i njenu refleksiju, kao i nove tematske cjeline (Platije, lišajevi, ruj), predstavljaju osnovno polazište u realizaciji njegovih vizija Moračkih vrleti, gdje kroz harmoničnu simbiozu realnog i imaginarnog možemo pratiti osnovne karakteristike njegovog likovnog izraza koji polazeći od magije prirodnih fenomena stvara novu slikarsku realnost. Kompoziciona arhitektonika kanjona Platija, kao vizuelni sloj u neposrednoj komunikaciji sa posmatračem, vremenom se transformisala zavisno od umjetnikove potrebe da svoju unutrašnju sliku i oblike vlastite misterije adekvatno prenese u fizički sloj slike, u sferu neposredne percepcije. “I reče Bog: neka bude svjetlost” (I Mojsijeva knjiga Postanja) kao da najavljuje njegovo slikarstvo poslije 1967. godine slikom Refleksi Platija u kojoj se blještava svjetlost prelama i reflektuje na kanjonskim liticama, rijeci i nebu, i preobražava u neku vrstu apstraktnog luminizma. Ta postojana svjetlost koja pojačava utisak izolovanosti, tišine i magičnosti prostora, predstavlja bitan elemenat koji objedinjuje kompoziciju, i uspostavlja strukturalnu ravnotežu između pojedinih planova, formi, kolorističkih odnosa. To je ona “stajaća svjetlost” (Kastaneda) upijena u svaku poru njegovih pejzaža, od koje on postaje sočniji, bogatiji, sonorniji. Naime, uporedo sa svjetlošću koja prožima cijelu sliku, ili se upija i isijava iz stjenovitih formi, javljaju se kompozicioni elementi kao osnovni nosioci strukturalne arhitektonike prostora. Tako vertikale poput kosmogonijskih ljestvica i horizontale uravnoteženih linearnih ritmova definišu obličaja i određuju prostorne planove, zgušnjavajući kompoziciju u jedinstveno sintetizovano jezgro. Ivice formi strogo definisane kao brušeni kristali, dodiruju se, prožimaju, i zajedno sa kolorističkom potkom disciplinuju i homogenizuju formalne i prostorne orjentire. Međutim, da bi pojačao osjećaj realnosti on koristi nanose boje čime pojačava snagu kondenzovane fakture koja pomjera sliku iz dvodimenzionalne ravni. Kolorit koji ide od monohromih do zvučnih, gotovo fovistički reskih tonova, i potez kičice, nekad usitnjen i milozvučan, nekad snažan, ekspresivan i oštar poput muzičkih akorda pretapaju u veličanstvenu simfoniju “raskošne” prirode. Zapravo, kanjon Morače u slikarstvu Nikole Vujoševića neprestano se mijenjao: od široke vedute, kao Most na Morači (1967), u kojoj majstorski ostvaruje izvanredan sklad strukturalnih i kompozicijskih elemenata preko strogo kontrolisanih vertikala kanjona iskričavih litica sa intenzivnim akcentima karmin crvene i žute, u kojima je evidentno prisustvo čovjeka - most, put, tunel (Kanjon Platija, 1974), i vrleti geometrijskih, izlomljenih formi sa istaknutom fakturom i apstraktnim kolorističkim partijama ukomponovanim u “prirodne” forme (Nebeske stepenice, 1988), do zatvorenog prostora sa jednoobraznim kolorisanim masama gdje je potez, a ne faktura nosilac strukturalne organizacije slike, sa naglašenim konturama, koje ograničavaju zelene, plave, bijele, crvene kolorisane površine i obrušavaju ih poput vodopada prema riječnom koritu (Mirna voda, 1994). Lutajući sa disciplinom i strašću kroz okamenjeni i zaustavljeni svijet vrletnih kanjonskih dubina, Vujošević, podliježući svojoj nostalgičnoj lirskoj imaginaciji, ponovo se vraća predjelima mladosti. Urbane pejzaže slika nježnim oker i zelenim tonovima u atmosferi zasićenoj svjetlošću ( Podgorica- Stara varoš, 1990, Podgorica-Njegoševa ulica, 1990) i zvučnim koloritom sa arhitektonskim sklopovima poput kanjonskih vizija (Beograd, 1993), da bi u predjelima Bjelopavlićke ravnice furioznim, ekspresivnim potezom, i jarkozelenim tonovima islikao ravnicu i nebo, koji se preslikavaju jedno u drugo, stvarajući dramske sukobe masa, guste materije i eteričnog prostora. Harmoničan odnos Anime i Logosa, jedinstvo kosmičkih elemenata: zemlje, vazduha, vatre (lišaj i ruj) i vode, zaustavljeno vrijeme u euklidovskom ili apstraktnom prostoru, ekspresionistički izraz, realne, asocijativne i apstraktne forme, kretanje između tradicije i modernosti, realnog i nadrealnog, nesumnjivo, predstavljaju neiscrpne oblasti i značajke njegovih imaginarnih, unutrašnjih prostora koje su tek u kreativnom činu dobile život, a u kanjonu Morače konačno ishodište. Naime, univerzalne vrijednosti, bogato likovno iskustvo i slikarsko djelo(ulja, akvareli, pasteli, crteži) sa konkretizovanim razvojnim konstantama, garantuju da se pred Nikolom Vujoševićem, i dalje, otvaraju novi prostori u uobličavanju i intepretiranju “duhovnog lika zavičaja".
|