Tekst i slike preuzeti sa sajta JU "Crvena komuna" Petrovac (http://www.crvenakomuna.com). U sastavu Ustanove "Crvena komuna" nalazi se galerija Marko Gregović.



MARKO GREGOVIĆ

Marko Gregović je rođen u Petrovcu, 12. maja 1876. godine u bogatoj kući Krsta Mitrova Gregovića. Krsto je imao više sinova i jednu kćer. Oni su odrasli i školovali se u Rusiji, u Odesi. Svi su sem Marka i sestre Rosande (koju su zvali Eva) umrli veoma mladi od sušice.

Sveštenik Marko Gregović (slikarev djed -
manastir sv. Praskvica)

Marko je osnovno obrazovanje završio u Petrovcu. Veoma rano je pokazivao slikarski talenat tako da je upisao i završio slikarsku Akademiju u Beču. Poslije završenih studija vraća se u rodni kraj gdje započinje slikarsku djelatnost. Juna mjeseca 1896. godine. priređuje samostalanu izložbu na Cetinju. Sa te izložbe njegovu sliku ˝Crnogorac na straži˝ otkupljuje crnogorski narod i poklanja na dar napuljskom princu. Početkom ovog vijeka boravi i radi po Bosni i Hercegovini kada nastaje ikonostas za Sabornu crkvu u Mostaru. Nekolikmo posljednjih godina provodi u Beogradu i iz tog vremena nema sačuvanih tragova o njegovom radu jer je uništen tokom Drugog svjetskog rata. Prebivalište u Beogradu mu je bio Hotel ˝Imperijal˝. Živio je dosta rasipničkim životom pa je vrlo brzo došao kraj imovini naslijeđenoj od pokojnog oca. Umire u Beogradu u najvećoj bijedi i siromaštvu tokom 1941. godine. Sahranjen je o trošku beogradske opštine.

Ikonostas sv. Trojice - Manastir Reževići

Stvaralaštvo Marka Gregovića pripada jednom istaknutom periodu u razvoju crnogorskog slikarstva pri kraju prošlog vijeka. Školovanjem na slikarskoj Akademiji u Beču povezao je jednu malu i likovno nerazvijenu sredinu sa evropskom umjetnošću određenog trenutka. O slikaru Marku Gregoviću sačuvano je veoma malo pisanih tragova, mnoga djela su uništena, a sudbina je htjela da ne ostavi direktnih nasljednika. Na osnovu malog broja sačuvanih djela, cjelokupa Gregovićev opus možemo podijeliti na tri tematske cjeline: portrete, religiozna kompozicija i pejzaž. U ranim radovima, po završetku Akademije, pridržava se kolorističke i stilske koncepcije naručilaca koji je podrazumijevao realistično tretiranje crteža i upotrebu tamne game. Otuda, nastali u duhu čistog akademskog realizma, Gregovićevi portreti su crtački sigurno izvedeni, nadahnuto urađeni i usresređeni na sličnost sa portretisanim. Najkvalitetnijji među sačuvanim portretima su oni reprezentativnog karaktera na kojima su glavne ličnosti poznati građani Primorja i Crne Gore. Oni sem umjetničkog sadrže i određeni dokumentarni značaj pa predstavljaju trajnu zabilješku o pojedinim ličnostima. Takvi su portreti nastali u vremenskom periodu od 1882. do 1885. godine i to portreti: Luke Magude, Filipa Martinovića Bajice, Ivana Perzića i supruge carigradskog prote Vladimira Gregovića. Portret Visariona Ljubiše, nastao 1898. najvjerovatnije po fotografiji, govori o izuzetnom Gregovićevom umijeću i izražajnim mogućnostima noseći dubinu misaonog i filozofskog u liku portretisanog. Figuru izvlači iz tamne pozadine insistirajući na jasno osvijetljenom licu, dok kolorit svodi samo na nekoliko tamnih tonova. Stišana impulsivnost i neobična prigušenost su još jedna potvrda izvanrednog oplemenjenog akademskog realizma koje nose Gregovićevi portreti.

Jun 1896. godine je nesumnjivo najveći događaj za razvoj crnogorskog novijeg slikarstva jer tom godinom započinje izlagačka djelatnost u Crnoj Gori. Marko Gregović se sa dvije slike predstavio u Vuletićevoj gostionici na Cetinju, (sada je na tom mjestu Grand hotel) što je doduše dosta skromno propraćeno u ˝Glasu Crnogorca˝. Iz tog teksta saznajemo da su bile izložene slike sa predstavom ˝Sv. Petra i Pavla˝ i ˝Crnogorac na straži˝. O Ovoj slici je zabilježeno sljedeće: ˝Već izbor tog tipa otkriva lijep talenat umjetnikov, što u najvećoj mjeri potvrđuje izradu ove slike, koja se odlikuje koloritom, crtom i istinošću tipa. Rekli biste da je glava živog čovjeka, da će progovoriti i da ove oči gledaju. Mi se nijesmo mogli odvojiti i sada razumijemo hvalu kojom u Kotoru obasiplju mladog umjetnika sa nekijeh njegovih portreta˝.

Marko Gregović je radio i na ikonama i ikonostasima kako na Primorju, tako i u drugim sredinama. Za sada su nam poznate ikone sv. Luke i sv. Kuzmana i Damjana u manastiru Gradište, ikonostas u crkvi na Svetom Stefanu i u crkvi sv. Trojice u manastiru Reževići. Njegov ikonostas U Sabornoj crkvi u Mostaru je u potpunosti uništen tokom posljednjeg rata.

Za razliku od portreta, Gregovićeve slike sa religioznom tematikom nose nešto slobodnije izražajne ideje, pa otuda proizilazi i drugačije postavljanje kompozicije, tretiranje likova i upotrebu znatno svjetlijih i vedrijih tonova. Ovu promjenu nesumnjivo treba nalaziti u jasnom i vidljivom uticaju koji je dopirao iz drugih sredina kakva je bila Srbija sa početka ovog vijeka, gdje su već jasno bile izražene impresionističke tendencije. Kada je u pitanju ikonografska strana, Gregović se jasno pridržavao kanona i zahtjeva pravoslavne crkve. Uloga njegovog rada na religioznoj kompoziciji je od izuzetnog značaja kada se zna da je on jedan od posljednjih umjetnika koji radi na kompozicijama sakralnog karaktera u ovom kraju. Riječ je o umjetniku čije djelo spada, uz Anastasa, Špira Bocarića, Iliju Šobajića, Špira Đuranovića u vrhove crnogorskog slikarstva s kraja prošlog i prvih decenija ovog vijeka. Na taj način ono zaslužuje još studioznije izučavanje da bi se sagledalo u svoj svojoj veličini i značaju, jer je, podsjetimo se, zapisano da je ˝umjetnost plod materijalnog i duhovnog izobilja, a umjetnik je oličeno jezgro od duha onog vremena i naroda u kome se rodio˝