Pretraživač sajta
Montenegrina
 

Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip











 
 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |

 


 

 

 

 

LJILJANA ZEKOVIĆ

ČOVJEK I NEPOZNATO
Likovni svijet Mihaila Jovićevića

 

"Čovjekov bog nije ništa drugo do biće samog čovjeka, odnosno: čovjekov bog nije ništa drugo do obogotvoreno biće čovjeka, i, prema tome, istorija religije, ili, što je u stvari isto, istorija boga nije ništa drugo do istorija čovjeka..."       Ludvig Fojerbah


TRAGOVI PROŠLOSTI

       Mihailo Jovićević pripada umjetnicima Moderne koji svojim likovnim opusom, i preko njega, teže da prodru u tajne kosmosa i smisao čovjekove egzistencije u njemu. U iskonu i mitsko-mističnim vremenima on nalazi "znamenja i simboliku" za svoju kosmogonijsku teoriju koju temelji na metarelacijama i korelacijama kosmosa, prirode i čovjeka.

       Osobene estetske i idejne poruke umjetnika počivaju nа empirijskim i ontološkim silogizmima, dok njegovi saznajni postulati nalaze uporište u duhovnim slojevima starih civilizacija. Preko njih on teži da uspostavi komunikaciju savremenog čovjeka sa "silama večnosti i smrti... sa duhovima prirode, demonima smrti i bogovima života".1 Podsjetimo se da se za vrijeme obrazovanja u ateljeu Mila Milunovića upoznao sa tehnološkim procesima i ikonografskim shemama fresko - slikarstva, koje su njegova interesovanja usmjerili prema biblijskoj tematici (Vizantija), tekovinama egipatske civilizacije, mitologiji (Pompeja), politeističkoj i monoteističkoj religiji (Orfej - Hrist, 1974). Međutim, njegova traženja su mnogo kompleksnija. Ona sežu do sfera prapočetaka - kosmičkog haosa, preko pećinskog slikarstva diskretno ukomponovanog u kompozicije apstraktne konotacije, do hrišćanskog panteizma koji za njega predstavlja alfu i omegu misterije nastanka i opstanka ljudske civilizacije. "Svaka umjetnost jeste igra sa haosom, pomjera se u sve opsaniju blizinu njegovu i otima mu sve veća područja duše. Ako u istoriji umjetnosti postoji neki napredak onda se on sastoji u porastu tim haosu datih oblasti".2

       Za prasliku njegovog stvaralačkog subjektiviteta, posmatranog kroz metafizičku i semantičku dimenziju, možemo uzeti kompoziciju Bića puna očiju (1968) sa koje nas prate brojne oči - simboli intelektualnog opažanja, koje ovdje imaju dvostruko značenje, one su ekstrovertne - spoznajne, širom otvorene prema novim saznanjima, ili zatvorene -introvertne, ispunjene ćutanjem praznine i nevidljivim tajnama vječnosti.


DUH GENIUS LOCI

       Jovićevićev likovni opus predstavlja sublimaciju jednog dugog puta umjetničke iskrenosti, misaonosti i originalnosti kojem ne nalazimo pandan u našem modernom slikarstvu. Ta specifičnost proističe, prije svega, iz mistične klime i morfološkog karaktera zavičajnog podlovćenskog podneblja. Crnogorski predjeli ispunjeni metafizičkom atmosferom i notom nestvarnog i sanjarskog, znalački su ukomponovani u Jovićevićeve antropomorfne kompozicije. Međutim, umjetnik nema intenciju da fiksiranjem određenog mjesta pomjeri prostorne i vremenske parametre koji su kod njega uvijek nemjerljivi i bezvremeni, već da povezivanjem lokalnog i univezalnog ukaže na suštinu (esenciju) tvoračke sveukupnosti.

       Kamen, simbol ambijentalnih predjela, nagoviješten sivim tonalitetom, slojevitom konfiguracijom horizontalnih supstrata i stilizovanim formama koje se pomaljaju iz amorfnih masa, smješten je u sfere zemaljskog i nebeskog areala. On je materijalni i duhovni idiom u kojem se kriju tajne Stvoritelja, tajne prirode i tajne čovjeka, koje su "dovoljno velike da nebo njegove (umjetnikove) svijesti ispune pitanjima"3 Jovićević u kamenu nalazi specifične strukture na kojima gradi beskrajna sazvežđa svojih vizija, u njemu projektuje i iz njega crpi svoja duhovna i stvaralačka nadahnuća. Ovakav pristup prirodi možemo naći u Bekmanovom stavu: "Naučite napamet oblike koji dolaze iz prirode da biste mogli da ih upotrebite kao note u muzičkim kompozicijama".4

       Umjetnik, poput bezimenih ljudi koji su od/u kamenu osmislili dolmene, menhire, megalite - magična svetilišta Sunca i boravišta Smrti, podigao je svoja "kamena svetilišta" posvećena Čovjeku i Bogu.

       Njegovi pejzaži nijesu samo vizuelno konkretizovani, već su dati u nagovještajima koji imaju kompleksnije značenje od njihove fizičke realnosti (Asocijacija stijena, 1974). Kamen je postao neraskidiv dio "živototvornog klupka" u kojem su čvrsto povezani tajne Logosa i ljudske sudbine.

       Genius loci - duhovni doživljaj prirode ishodište je snoviđenja - duševne slikovitosti umjetnika koji je svoj konačan spiritualni preobražaj našao u univezalnoj etici visokorazvijenih religija.


KOSMOS I MIKROKOSMOS

Zadatak je sm'ješni ljudska sudba,
Ljudski život snovidjenje strašno!
Čovjek izgnat za vrata čudestvah,...
5

       Interesovanje za kosmološku i metafizičku dimenziju međuodnosa duha i materije - čovjeka, svijeta i Boga kod Jovićevića, nadahnutog Njegoševom djelom «Luča mikrokozma», javlja se šezdesetih godina XX vijeka. Ovaj filozofsko-religiozni spjev posvećen «kosmičkoj drami» - sukobu duha i materije, dobra i zla, svjetlosti i tame, principima koji određuju cjelokupnost mikrokosmosa-čovjeka-svijeta u malom i makrokosmosa-»velikog svijeta«, ostavo je snažan trag u njegovom stvaralaštvu. Tako na poliptihu Njegošev svijet Jovićević povezuje četiri slike. Na prvoj nebesa plamte od radosnog praska, druga je utonula u tamu ništavila, treća predstavlja lovćenski masiv koji povezuje i razdvaja Kotor i Cetinje, na četvrtoj vlada vječni mrak. U ovaj koncept sudara svjetlosti i tame, nebesa i pakla, Jovićević smješta pejzaž koji predstavlja metaforu mikrokosmosa, u kojem je pjesnik našao svoje duhovno nadahnuće, a umjetnik svoj inspirativni podsticaj.

       Prodor u prostorno - vremenski kontinuum otvorio je pred umjetnikom brojna pitanja odnosa kosmičke cjelovitosti i mikrokosmičkog monizma. Tako su na Jovićevićevim slikama mnoštvo kao skup pojedinačnog, i pojedinačno u beskrajnom mnoštvu, predstavljeni "heliocentričnim" galaksijama u kojima se rоје bezlične mase i antropomorfna obličja. Zapravo, što smo dalje zagledani u prošlost, koju Tomas Man naziva nedokučivom, gubimo se u arhetipskoj bezobličnosti, koja kasnije prelazi u procese individualizacije - figuraciju. Kosmička kretanja odredili su umjetnikov odnos prema likovnim kreacijama koje su uvijek u nekom procesu, nikad konačne i do kraja definisane. Smisao čovjekovog bivstvovanja predstavlja zagonetku koja traži uvijek nove pristupe, nova proučavanja, nova saznanja, koja bacaju svjetlost na daleke vremenske magline i njihovu mitsko-mističnu pozadinu ispunjenu tajnama koje stalno "izmiču" čovjekovim umnim i duhovnim spoznajama.

       Jovićević se vraća počecima hrišćanstva i njegovoj filozofiji suprotnosti - dualizmu života i smrti. Kroz passio humana on "oživljava" mase izgubljenih i nesigurnih ljudi koji teže besmrtnosti. To su ljudi "koji više ne znaju za ravnotežu mikrokosmičkih snaga niti za zakone makrokosmosa, pa se stoga boje sudbonosnih sila".6


HRIŠĆANSTVO - DUHOVNA BAŠTINA

       Sveti spisi jevrejske tradicije i hrišćanstva koji označavaju Bibliju - "Riječ božju" predstavljaju srž ikonografskih i semantičkih spekulacija Jovićevićevog stvaralaštva. Iz njih je uzimao idejne i kognitivne smjernice, opšta pravila koja je preoblikovao i prilagodio sopstvenim umjetničkim htijenjima. U propovjedima opšteg praštanja, pokornosti i smirenja, radi blaženstva na drugom svijetu, u starozavjetnim i novozavjetnim religiozno-filozofskim sadržajima Jovićević je našao srž svojih idejnih načela.

       U hrišćanstvu, njegovom mističnom, psihološkom i spiritualnom značenju, kao duhovnom središtu koje emanira istinu o dramatičnom putu čovječanstva kroz Hristove muke, stradanja i krajnje ishodište na krstu Golgote, Jovićević ponire u modernu dramu apsurda, otkrivajući osjećaj anksioznosti savemenog čovjeka pred veličinom i vječnošću Univerzuma. Hrist - iskupitelj ljudskih grijehova i spasitelj čovječanstva, predstavlja živototvorni istočnik u kojem se na dvomilenijumskoj ljestvici civilizacijskog razvoja tražio odgovor na pitanje o suštini čovjekovog postojanja i njegovog mjesta u kosmičkom poretku stvari. On je Logos koji obuhvata cijelu Vaseljenu.                                     

       Pored narativne višeslojnosti deskriptivnog iluzionizma, jedne od osobenosti njegovog opusa, on izdvaja pojedinačne likove kao svojevrstan izvor spekulativnih sfera hrišćanske znakovnosti. Sofisticiranim jezikom mimetičnosti, asocijativnosti i apstrakcije, snažnom i izvornom vizijom on oživljava jedan od aspekata anime koja se javlja u nukleusu čiste duhovnosti - u likovima Hrista, Bogorodice, svetaca. Kao simboli eternalne veze između milenijuma, obavijeni aurom bezvremenosti i savremenosti oni oživljavaju arhetipske slike stradanja i spasenja, "uzvišena stanja kosmičkih harmonija".


SIMBOLIKA - SEMANTIČKA SLOJEVITOST

       U razumijevanju transcendentalnog, spoznajnog i enigmatskog sloja Jovićevićevog likovnog izraza eksplicitno je teološko - filozofsko tumačenje koje se odnosi, prije svega, na smisaone aspekte hrišćanske simbolike, njenih skrivenih sila i tajanstvenih moći. Kao "transformator energije" simbolika je otjelovljena u slici kao posrednik između pojavnih predstava i njihovog "duhovnog i onostranog" značenja.

       U Jovićevićevom likovnom djelu simbolika je primarna u tumačenju hrišćanske ideologije i nekih osobenosti njegovog likovnog opusa. U okviru ovih premisa izdvajaju se određeni slikovni znaci. Riba, simbol evharistije (Isus Christus Theu Yios Söter), koja ukazuje na zajedništvo čovječanstva i zanemarivanje pojedinačnog u korist mnogoznačnog, u umjetnikovom ikonografskom rječniku implicira interakciju jedinke i mase. Riba povezana sa Nojevom barkom, predikacijom crkve, u koju ulaze vjernici da bi se spasili od zamki spoljašnjeg svijeta, predstavlja zajedništvo sudbinskog puta čovječanstva. Konop kojim Sotona vezuje ljude prekinut je i uznesen u sfere gdje svjetlost, dobro i Božja milost pobjeđuju. Svevideće - nedrijemano oko, u koheziji sa figuralnim i simboličnim elementima na pojedinim slikama, ili „kao samostalna kompozicija (Božansko oko, 1985), u svom vidnom polju obuhvata Univerzum i recipročni put od njega prema našim spoznajnim i nadprirodnim predstavama. „Njegovo ,Božansko oko' možda može poslužiti kao ilustracija metodološkog postupka: Čini se da se oko pretvorilo u planetu i njegova planeta je naša Zemlja, ali Zemlja ne od zemlje nego satkana od klupka ljudskih tjelesa koja je teško diferencirati da li kao gomile aušvickih leševa ili vitalne i otkupljene ljude budućeg raja".7

       Međutim, arhetipski simbol hrišćanske ideologije i filozofije, Krst, prema kome je sve usmjereno, misterij središta istorije spasenja i muka Hristovih, simbol Raspetog Hrista - Spasitelja koji svoje milosrđe širi po svijetu, susret Svetog trojstva kao sjedinjenje i dovršenost božanskog jedinstva, spona između neba i zemlje, predstavlja dominantan motiv u likovnom djelu Mihaila Jovićevića. U formi: Сruх - invicta, gemmata, hastata, grčki i latinski, on postaje primarni motiv njegovih slika, objekata i instalacija. Ispunjen antropomorfnim masama uzdiže se ka nebu kao tragični bolni krik, kao magijski put kojim se kreće ljudska civilizacija prema Božanskom - Jedinom (Veliki krst, 1988).

       Točak koji prati misteriju svijeta, njegovog postajanja i neprestanog stvaranja - njegovog nastajanja i obnavljanja, u hrišćanskoj simbolici javlja se kao mistični točak - solarni znak koji spaja nebeski i božanski život. Polazeći od njegovog univerzalnog značenja Mihailo Jovićević ga inkorporira u kompozicije kao lični ideogram kojim determiniše beskrajne ljudske kolone koje se kreću kroz iluzorni prostrano - vremenski kontinuum. Pored ovih simbola u Jovićevićevom djelu nalaze se kodirani znaci i mikrostrukture kao nesvjesni i tajni psihografi njegovog Jastva i rukopisnog instrumentarija. Među njima su i kosmički znaci, fantastične, strogo geometrizovane naprave astro-kosmičke energije, koje lebde u prostoru. Johan Kepler u knjizi Mysterium Cosmographicum kaže: "Šta nam drugo preostaje nego da prihvatimo Platonove riječi da se Bog uvijek bavi geometrijom". Zahvaljujući kapitalnim tehničko-tehnološkim otkrićima čovječanstva one predstavljaju prodor u Vasionu čovjeka novog doba, čime je promjenjen, dotad, vladajući stav o dominciji Anime nad Raciom.

       Zamršene plastične strukture slike često prati literarna i znakovna zagonetnost, čije rješenje možemo tražiti u oblasti sematičkog tumačenja (Hrist prisustvuje sopstvenom rođenju, Hrist i Josif drvodelja, ciklus Cospodin nad vojskama, Pisar table INRI...).


STVARALAČKA DOSLJEDNOST

       U likovnoj umjetnosti nesputanoj egzaktnim - istorijskim, sociološkim i prirodnim činjenicama dozvoljena je sloboda izraza, traženja i pronalaženja nemogućeg. Nesagledivo u makro i mikrokosmosu podstiče Mihaila Jovićevića da likovnim sredstvima ovaploti vlastitu, samosvojnu inscenaciju.

       Likovnom transpozicijom filozofsko-metaforičkih referenci, i ikonografskim slobodama, umjetnik je realizovao slike snažne unutrašnje energije i psiho-fizičke ravnoteže kojom uspostavlja harmoničan odnos između realnog i irealnog.

       Polazeći od poštovanja klasičnih vrijednosti evropske umjetnosti Jovićević je stvorio djelo u kojem se, na radovima galerijskog i monumentalnog formata, smjenjuju ekspresija i nadrealno, oniričko i metafizičko, asocijativno i apstraktno, realno i apsurdno, red i haotičnost.

       Osim jasno definisanog tematskog opredjeljenja, u plastično-strukturalnom sloju Jovićevićevih slika nalazimo elemente koji se, kao nepromjenljive konstante, javljaju u njegovom cjelokupnom likovnom djelu, ali i one promjenljivog karaktera koje možemo pratiti kroz brojne varijante u domenu ikonografskih riješenja, tehnoloških inovacija i eksperimenata, i kombinacija dvodimenzionalnih, trodimenzionalnih i prostornih formata. Njegovi radovi, najčešće, nemaju svoju konačnu i jedinu verziju. Povezujući staro i novo, on je stvorio, pokrenuo i razvio sopstveni mikrokosmos. Obrađivanje jednog motiva kroz višeslojna i transparentna značenja, koja ne mijenjaju njegov suštinski smisao, uticalo je na formiranje brojnih tematskih ciklusa.

       Snaga ekspresije, kao oslobođena kosmička energija, u osnovi je Jovićevićeve stavaralačke promisli. Ona je usiovila potenciranje dinamike i ritmalnog kretanja eruptivnih masa koje "ključaju", ili se rasipaju unutar apstrahovanih, nekom nevidljivom silom razorenih svjetova, "masa se pretvorila u energiju a energija u masu". Međutim, obuzdavanjem njenih ekspanzivnih moći umjetnik postiže unutrašnju koherenciju svog mitskog, metafizičkog svijeta.

       Od samih početaka Jovićevićevi radovi nose pečat zagonetnog višeznačja koje animira pažnju posmatrača sklonog da u neikoničnom projektuje sopstvenu sliku imaginativnih - unutrašnjih i perceptivnih - realnih opažanja. Njegove slike kod posmatrača izazivaju osjećaj "vrtoglavice", poniranja u apokaliptične potrese beskraja. Tome doprinose i opšta hromatika slika koja obuhvata crnu "boju" ništavila, sivozelene boje melanholije i rasplamsale boje životne radosti i Epifanije. "Slike" Pakla, Čistilišta i Raja u osnovi su njegovog cjelokupnog djela.

       Nosioci autorovog likovnog izraza su: izrazit crtež kojim definiše forme i učvršćuje arhitektoniku kompozicije; boja kojom naglašava ili stišava emotivnu i duhovnu atmosferu slike; prostor koji pored "fizičke" ima transcendentalnu dimenziju, svjetlost koja prožima sve djelove kompozicije, a koja je, istovremeno, iracionalna, duhovna, spiritualna.

       Radovi nastali šezdesetih godina XX vijeka predstavljaju estetsko i likovno-jezičko jezgro njegovog stvaralačkog kreda. Ikonografski obrazac i fenomenološki sloj vizantijskog fresko slikarstva: plošnost, asketska suvoća, irealna svjetlost, transponovani su u izražajne forme modernog senzibiliteta. Grupe svetačkih i ljudskih likova predstavljeni su kao konturne siluete, sumarno obrađenih lica, nekad definisanim kombinovanjem anfasa i profila. Transcendentalnost oblika prati prigušena, monohromna koloristička skala tonova i polutonova: mrka, tamnozelena, modra i siva, sa sporadičnim akcentima crvene, plave, zelene, žute, iz čijih međuodnosa se stvara magija svijetlo - tamnih kontrasta koji potenciraju dramske efekte. Na ovim slikama možemo registrovati narativnost i prostorni fenomen horror vacui (Tamna slika - prva kompozicija monumentalnih dimenzija, 1967; Sivi kameni pejzaž, 1969).

       Rijetko se javljaju apstraktne kompozicije kao čiste stilske forme. Međutim, apstrakcija nastala procesom u kojem dominacija čulnog ustupa mjesto dominaciji idejnog, na Jovićevićevim slikama predstavlja preduslov rađanja nadčulnog - kosmičkog haosa, "živog organizma" koji se neprestano mijenja i transformiše.

       U predstavama hrišćanskih svetaca umjetnik koristi tradicionalna ikonografska rješenja, međutim, u njihovom likovnom oblikovanju javljaju se daleke reminiscencije na egipatsku umjetnost, tijesno povezanu sa neprikosnovenim kultom smrti. Statične, nepomične figure predstavljene u anfasu i ljudske siluete u ritualnom stavu - pokretu, podsjećaju na slike faraona i tužbalica sa zidova egipatskih piramida. Iz njihovih eteričnih, lelujavih tjelesa pomaljaju se neidentifikovani likovi jednoličnog, manirističkog ponavljanja (pandan u hrišćanskoj umjetnosti - Marija Kleofina). Osim motivskih predložaka Jovićević je sklon i ikonografskim rješenjima ikonopisnog slikarstva. On u istu kompozicijsku cjelinu povezuje brojne scene - sličice koje tematski i stilski doprinose konceptualnom tumačenju osnovne ideje slike (Završni događaji, 1969).

       Euklidovski prostor je zamjenjen mikro-planovima nastalim pojačanim grafizmom, pomjeranjem figuralnih formi i kolorističkih međuodnosa po principu razlaganja i povezivanja kubističkih monohromija, čime je umjetnik postigao simulaciju prostorne dimenzije. Tako je u njegovom slikarstvu trompe-l'ceil u "opasnoj ravnoteži na tanoj i nesigurnoj niti koja razdvaja polje realnosti ifikcije."8

       Od sedamdesetih godina, na slikama, najčešće, velikog formata, koje preobražavaju stvarnost u autonomnu viziju, pojačava ekspresivnost gesta i naglašava iracionalnu vezu između linearnih ritmova i bojenih formi, predmeta i figura, otvarajući preko njih prostor nadrealnim vizijama (Vizija nad kopnom, 1970; Vizija nad morem, 1973).

       U metafizičkom ambijentu gdje se odvija neprestana borba između Dobra i Zla, Boga i Sotone, Raja i Pakla - u središtu vitalne i duhovne energije, i praiskonskoj ravni postojanja poput kosmogonijske ljestvice (fresko slikarstvo), Mihailo Jovićević smješta sve veći broj svetačkih i ljudskih figura, biblijske metafore i simbole. "Njegove su slike naseljene brojnim figurama i izazivaju raznovrsne asocijacije. To je menažerija likova od realnih ljudi iz svakodnevnice do mitskih simbola, od banalnih scena do vizija. Stvoren je svijet u kome se realno i irealno prepliće, u kome se smjenjuju tragika i groteska... Personaž je sveden na skicu, arabesku, tako da djeluje kao karikiranje romantičarskih herojskih scena".9 Obrisi pojedinačnog gube se i uranjaju u "nesagledivu" cjelinu. Jedinka postaje dio mase, dok "individualnu psihu pokriva kolektivna duša". Likovni jezik srednjovjekovnog zografa transformiše se. Kompozicije posebnog vitalnog polja, ispunjene su bezličnim ljudskim likovima koje stvaraju neku vrstu optičkog univerzuma. U atmosferi prividnog mira, sa izvanrednim osjećajem za sklad, harmoniju i ritam, umjetnik ukršta, pokreće i multiplicira obličja koja se gube i izranjaju iz nedefinisanih prostora. Ekspresivnim jezikom paroksističke siline i pojačanim luminističkim sekvencama on ističe scensku teatralnost i dramatiku.

       Mnogi filozofi su se bavili masom kao psihološkim i sociološkim fenomenom, koji je u umjetnosti dobio različita idejna i jezička objašnjenja. Dok su pojedinci smatrali da utapanje jedinke u masu ugrožava čovjekov identitet, drugi su proces očovječenja tražili u sklopu-masi-zajednici. Tako su u XX vijeku, vijeku umjetnikovog aktivnog likovnog djelovanja, Kafkini i Beketovi sindromi usamljenosti, otuđenja i anksioznosti, posmatrani sa aspekata višeznačnosti likovnog i književnog stvaralaštva XX vijeka, postali osnov kreativnog nadahnuća pojedinaca. Međutim, u likovnom djelu Mihaila Jovićevića masa je postala atribut Univerzuma. U njoj se odvijao susret i prožimanje kosmosa sa vrijednostima mnogih civilizacija i kultura. Individua je postala neraskidiv dio kolektivnog, jednog novog svijeta koji predstavlja "sintezu Ja što stvara svet u Mi što obuhvatamo svet".10

       Minimalizovane figure, stilizovanih korpusa, javljaju se kao sjenke izduženih i blago pokrenutih obrisa (1979-80), kao dio maglina ispunjenih "rojevima" ljudskih likova, skoncentrisane oko kružnog epicentra (1975), grupisane u sukcesivno raslojene vertikalne zone (1980/1981;1985), vibrantno pokrenute i raširene po prostoru (godine:1985; 1986,1987), usisane u "vazdušnu pijavicu", lijevak (1986), definisane kao geometrijski profilisane forme (1980-83). Na njima se lazurne površine smjenjuju sa pastuoznim, dok iracionalna svjetlost i dominirajući sivi tonalitet, kao odraz nesvjesnog koji treba rasvijetliti, sa intenzivnim kolorističkim akcentima, crvene, žute, plave, zelene, ljubičaste, nekad odvojenim od deskriptivne funkcije, simuliraju treperenje slike i kretanja prema dubini.

       Antropomorfna obličja povezana su slobodnim linearnim ritmovima, kolorističkim sekvencama i hrišćanskim simbolima koji ih spajaju u koherentne cjeline, dok pokrenute, uznemirene sile nebeskog areala, kamenih predjela i morskog plavetnila, povezuju ljudsku dramu sa dramom prirode (ciklus Sinajska čuda, 1980-81). Frizovi kao kompozicijska rješenja i razvijanje iste teme u ciklusima dominantni su kao izražajne forme sedamdesetih i osamdesetih godina.

       Na slikama nastalim osamdesetih godina Jovićević uspostavlja nov odnos između zemlje i neba. On razdvaja zemaljske i kosmičke sfere tražeći odgovor na vječna pitanja: Odakle smo?, Kuda idemo?

       Apstraktno-asocijativni oblici ispunjavaju prostor i virtuelno ga pomjeraju prema dubini, dok figuralne predstave i međuprostori, predstavljeni u horizontalnim segmentima, uzdižu se prema visinama, prema uskoj površini neba koja otvara prostor beskonačnim.

       Nebo koje ima više transcendentalnu nego kompozicijsku funkciji predstavlja onu tanku crtu kojom se čovječanstvo približava Bogu - beskonačnom, vječnom i stvaralačkom principu. Definisano je sivo-plavim tonovima koji rasterećuju dotad zasićenu, zgusnutu atmosferu slike. Međutim, u pojedinim slikama, metafizičkog senzibiliteta, otkrivamo tajanstveno noćno nebo ispunjeno zvijezdama - asteroidnim aglomeracijama koje okružuju mitske scene ili usamljene figure koje stoluju na nebesima (serija Gospodin nad vojskama).

       Na slikama još uvijek dominiraju magline sastavljene od figuralnog mnoštva, ali više ne prekrivaju platno po principu horror vacui (Centar memorije, 1990). Uporedo sa kompozicijama snažnog emotivnog naboja u kojima je atmosfera smrti, molitve i patnje pojačana dramatično uskovitlanim oblicima poput "vihora", javljaju se i kompozicije prigušenog ili intenzivnog hromatizma sa fasetiranim površinama kubističkog prosedea. Na njima koloristički međuprostori, koji spajaju i razdvajaju figuralne opsjene, i linearni ritmovi koji oblikuju ljudske figure i nedefinisane predmete, prelamaju se i ukrštaju kao svjetlosni zraci, kao reintegrisani dijelići jednog razorenog svijeta (ciklus Biblijske teme, 1986).

       Devedesetih godina XX i prve decenije XXI vijeka njegova interesovanja usmjerene su prema i ranije nagovještenim kompozicijskim i ikonografskim rješenjima. Figurativne skupine još uvijek egzistiraju, ali dolazi do njihovog postepenog smirivanja i transformisanja. Umjesto na jednom platnu on formira kompozicije od manjih formata (Tabla zakona) koje čine cjelinu sa centralnim motivom - profilisanim krstom koji postepeno izlazi u prostor. Dakle, Jovićević se ponovo vraća klasičnim uzorima koristeći forme poliptiha sa scenama iz života svetaca i Velikih praznika, ali i hijeroglifskim nizovima. Usitnjene forme uvećava. Figure, dobijaju "identifikacioni" kod. On ih razlaže, ritmuje i pokreće, a donji "prvi plan" slike rasterećuje i ispunjava asocijativnim predmetima. Međutim, jasna figuracija, geometrijske provenijencije, nije značila približavanje realnosti, već je daljim procesom razlaganja i multiplikacija dovela do izrazitijeg apstrahovanja kompozicije. Dimenzije radova su različite, monumentalne, ili su u formatu crtačkog bloka.

       U prvoj deceniji XXI vijeka Jovićević realizuje seriju radova sa likom Bogorodice, inspirisane mističnom aurom, kojom, in petto, zrači jedna od najvećih hrišćanskih svetinja Bogorodica (Panagia) Filermosa. Autor je doživljava kao predikaciju Bogorodice Crnojevića, zaštitnice Cetinja, koja je, po njemu, mističnim, "gospodnjim" putevima našla konačno stanište na podlovćenskom kamenu (smještena u "Plavoj kapeli"- Narodni muzej, Cetinje). Njen lik je transformisao i reducirao kao asocijativno-apstraktnu predstavu. Lik Bogorodice kao neuhvatljiva opsjena i kraci malteškog krsta, izranjaju iz magičnog prostora tamne kolorističke orkestracije, zelene, tamnosmeđe, sive, ili iz dramatičnih sazvučja crvene i žute, koje emaniraju unutrašnju, nadčulnu energiju snažnog senzitivnog i emotivnog naboja. Likovi Bogorodice i Hrista simbolično- metaforičkog značenja, predstavljeni su i na palama - objektima, gdje koloritom i višeslojnom pastom umjetnik materijalizuje duhovno stanje jedne intimne poetike. Likovi svetaca dočarani su suptilnim varijacijama svjetlosti i tame, harmonijama primaknutih tonskih odnosa, linijom koja nagovještava formu i konstruiše arhitektoniku kompozicije. Međuodnosima ovih plastičnih struktura umjetnik postiže "pulsiranje i kretanje" slike koja snažno i sugestivno potencira stanje jednog uzdrhtalog patosa.

       U ciklusu Arheološki ostaci Hristovih mučitelja Jovićević uznemirene, dramatično pokrenute linearne ritmove i geometrijske forme prefigurira u amorfna obličja i hrišćanske simbole asocijativnog i apstraktnog vokabulara.. Crna boja koja vlada iskonskim tminama početaka, prvobitnim nedefinisnim stanjima, haosom, ništavilom, tugom, smrću, preovladava na slikama i objektima. Pastuoznim nanosima boje postiže reljefnu profilaciju, dok proširujući optičko polje posmatranja prenošenjem pikturalno -plastičnog sloja slike na duboki okvir- ram, povezuje duhovnu i materijalnu energiju. Prvi slikani ram javlja se na kompoziciji Čovjek od breske iz 1976. godine. Navedene procesualne postupke Jovićević koristi i u novom milenijumu.

       Tokom posljednje dvije decenije umjetnik sve više insistira na ambijenatlnoj prostornoj dimenziji, ali i na reljefno - haptičkim teksturama slike koje postiže preciznim savijenjam lista papira. Tako dobijene geometrijske forme i slobodni oblici određuju plastično- pikturalni pristup realizaciji slike.


PRODOR U PROSTOR

       Značajan dio likovnog djela Mihaila Jovićevića predstavljaju objekti; makete; objekti i ambijenti sa mobilnim dijelovima; zabilješke: kreativne varijacije u različitim materijalima i tehnikama. Tehnički i likovno osmišljeni, oni su šezdesetih godina svojom idejnim sadržajem, estetskom i jezičkom formom predstavljali predloške za kasnije realizovana likovna djela. Neki od pripremnih radova našli su primjenu u objektima i instalacijama, dok su drugi, zbog nemogućnosti realizovanja u velikim dimenzijama, ostali na nivou ideje. Tako umjetnik 1968. godine, van slike konstruiše krst koji mu otvara prostor za nova likovna i tehnološka traženja. Tada nastaju ciklusi po uzoru na Majstora malog krsta. U njima se reflektuju dramska snaga francuskih gotičkih portala i hermetički misticizam sjevernoevropskog ekspresionizma. Potreba da u ranijim radovima traži inspiraciju za nova stvaralačka nadahnuća došla je do izražaja osamdesetih godina XX vijeka. Plastični izraz međudejstva i sinteze forme i boje predstavlja uslov fizičkog sloja slike zasnovanog na harmonijama i disonancama višeslojne paste i lazurnih površina.

       Jovićević sve više pokazuje interesovanje za trodimenzionalne i prostorne forme: objekte i instalacije. Krst i dalje predstavlja centralni motiv na kojem vrši neposredne intervencije, dok ostali djelovi kompozicije postaju polja apstrahovanih i asocijativnih predstava. Na ovim radovima egzaktnost nadvladava spontanost. Strogost oblika, problem analize i sinteze, ritmovanje i organizovanje formi i površina, geometrijska struktura, suptilne harmonije linija, boje i svjetlosti, fantastični figuralni sklopovi, predstavljaju izražajne forme umjetnika koji se rukovodi stvaralačkom autentičnošću i oslobođenom imaginacijom koja na putu otkrivanja apsolutne "istine" traži racionalan pristupu u riješavanju likovno - jezičkih problema.

       Uspostavljajući iracionalno - taktilnu vezu između slike i trodimenzionalnih objekata umjetnik konstruiše instalacije (novi ikonostasi, novi oltari), najčešće nastalim povezivanjem slike- poliptiha sa objektima-krstovima, čiji sadržaj, značenje i angažman, objedinjuju snažnu izvornu viziju melanholične i tragične suštine (Novi ikonostas, 1991-1994; 1993-1996; Mali kućni oltar, 1997). Na krstovima - objektima unosi i pokretni elemenat, islikani valjak kojim prenosi ciklično obnavljanje ljudske drame kroz vrijeme i prostor, i ogledalca gdje se susrijeću realnost i opsjena, i preko kojih se božanska svjetlost reflektuje u spoljni svijet (Novi ikonostas, 1998-2000 Na principima nestalnosti i vječnog kretanja on povezuje, razara i gradi svoje svjetove


INTIMNI TEZAURUS

       Posebnu cjelinu u stvaralaštvu Mihaila Jovićevića predstavljaju albumi sa skicama, crtežima i zabilješkama (preko 2000). Često ih koristi kao predloške za velike kompozicije. Ovaj izuzetno značajan dio Jovićevićevog stvaralaštva, najizvornije prenosi mistično - znakovnu sferu njegovog višedecenijskog rada. To je vrsta lične Biblije sjevernjačkog misticizma i dramatike u kojoj, u potrazi za otkrivanjem duhovnog nukleusa, interpretira religiozne predstave u ciklusima (Vizija nad Hristovim grobom. Istjerivanje iz Raja...). Iz njihovih interludija "odjekuje" Bahova muzika veličanja Boga, preko dramskih kontrapunktova nota i likovnih znakova, gdje je spontana ekspresivnost umirena ravnotežom između asocijativne i apstraktne forme, kompozicijskih i strukturalnih elemenata.

       Crtačko majstorstvo Mihaila Jovićevića, koje je primarno i na njegovim slikama, dolazi do posebnog izražaja na malim formatima. Rane crno-bijele crteže realizuje horizontalnim šrafurama koje stvaraju utisak nemira i kretanja, koji će na kasnijim radovima postati intenzivniji (Bogorodica, Hrist i Josif,...), ili ih definiše kao linearne apstraktne spletove. Kasnije, njihova složena strukturalno-plastična slojevitost daje im karakter slikarskih djela, posebno u radovima nastalim posljednjih godina, na kojima je teško razlučiti distinktivne osobenosti crteža i slike.

       Crteži, asocijativno apstraktne kompozicije, realizovane su mokrim i suvim slikarskim tehnikama. Preko njih umjetnik izražava potrebu za eksperimentisanjem i traženjem vlastitih tehnoloških inovacija i plastično-strukturalnih elemanata. Na crtežima sve je jasno, ali i sve izmiče pogledu koji se utapa u iracionalne sfere ispunjene energetskim i vitalističkim nabojem jedne svojevrsne i snažne vizije. Dramski kontrapunktovi i sudari javljaju se u eruptivnoj eksploziji bojenih namaza, koji idu od intenzivnih do prigušenih hromatskih sazvučja, i u hitrim linearnim arabeskama koje oblikuju formalne segmente, ili predstavljaju spontane "rukopisne šare". Međutim, u ovom prividnom haosu sve je podređeno unutrašnjem redu koji uspostavlja vješta ruka umjetnika. Jovićević minuciozno, sa izvanrednim osjećajem za sklad, harmoniju i ritam, ukršta i multiplicira osobene znake svog višeslojnog likovnog vokabulara. Figure svetaca i hrišćanski simboli apsorbovani su i integrisani u nedefinisana, konvulzivna, plastično - prostorna jezgra koja zauzimaju veći dio kompozicije, ili su razgrađeni i povezani kubističkim fasetama. Ovaj optički beskraj, okružen "oreolom" prozračnosti koji se širi prema ivicama papira, zasnovan je na slojevitim strukturama koje reflektuju dubinu, dinamiku, kretanje, ekspanziju.

       Na crtežima možemo pratiti faze koje se kreću od vibrantne kolorističke potke i horror vacui (koji don Branko Sbutega ne vezuje za fizički prostor kompozicije, vec za duhovni mehanizam umjetnikovih zamisli), prema formalnom pojednostavljenju i sintezi.


ALHEMIČARSKA RADIONICA

       Kombinovanje materijala Jovićeviću služi za definisanje tekstura i planova, dok plastični izraz dejstva i sinteze forme i boje predstavlja uslov fizičkog sloja slike zasnovanog na harmonijama i disonancama višeslojne paste, lazurnih površina i plastičnih struktura. Njegov atelje predstavlja pravu alhemičarsku radionicu u kojoj su, srećom, ne pravi zlato već umjetnička djela koja "zlata vrijede''.

       Ovdje se susrijećemo sa tehnološkim postupcima, poput starih majstora slikarstva koji su poznavali mnoge tajne prirodnih supstanci i hemijskih jedinjenja, a koje u vjekovima bile nerazjašnjene misterije.

       On vrši eksperimente s organskim i neorganskim vezivnim sredstvima - glutin, albumin, guma, lateks, ulja, smole, vosak, gips, kreč, cement, vodeno staklo... To je razumljivo, s obzirom na činjenicu, da je Mihailo Jovićević dugogodišnji univerzitetski profesor likovne tehnologije i zaštite.

       Upotreba slikarskih i neslikarskih materijala: papira, kartona, platna, drveta u kombinaciji sa aluminijumom, željeznim limom, ogledalom, pleksi staklom..., u realizaciji trodimenzionalnih slika i objekata, datira još od sredine sedamdesetih godina. Pigmente koji koristi za proizvodnju boje: cinkov oksid, hidroksid željeza, željezni silikat (zelena zemlja), kobalt plava, oksidno crna..., odgovarajućim vezivom spaja na mermernoj ploči.

       U vitrini ateljea čitamo natpise na flašama: rastvarači, terpentinsko ulje, ksilol, ubrzivači sušenja, sredstva za konzervaciju, kvašenje itd.

       Poseban prostor je mala radionica sa mašinama i alatima na kojima izvodi grube radove. Ovo je ambijent gdje stvara umjetnik koji nas zadivljuje svojom gotovo "fanatičnom" posvećenošću poslom kojim se bavi. Naime, likovno stvralaštvo u koje je uronio svakim djelićem svog psihofizičkog bića, za Mihaila Jovićevića predstavlja sam život, ocjelotvorenje njegovog Sopstva.


SUMMA SUMMARUM

       Premisa da individua ne postoji samo u vremenu i prostoru svog egzistencijalnog bivstvovanja, već predstavlja "mikron" u sveukupnom istorijsko - vremenskom hodu čovječanstva, uticala je na stvaralaštvo umjetnika sklonih misticizmu, spiritualnom i transcendentalnom, kao što je crnogorski slikar Mihailo Jovićević. Korjene njegovih inspirativnih podsticaja i košmarskih sanja možemo tražiti u arhetipskim slikama djetinjstva umjetnika, u njegovom neposrednom kontaktu sa smrću u porodici, i u logorima u Albaniji, za vrijeme Drugog svjetskog rata. Nejasne, opsjene slike dobijale su podsvjesni numinozni karakter podsjećanjima starijih, čije su priče vaskrsavale nešto tajnovito i užasavajuće. Međutim, umjetnik snagom svog stvaralačkog Ja istinitu sliku "na mračnoj pozadini naših dana" pretvario je u viziju jednog boljeg i pravednijeg svijeta.

       U njegovom likovnom opusu sve je prožeto duboko humanim odnosom prema čovjeku. Jovićević ga traži i nalazi u pozitivnoj energiji hrišćanske ideologije, koja najavljuje novi život, kroz uzdizanje ljudskog prema božanskom kao svojoj jedinoj i posljednjoj utjehi i nadi, јеr ne treba zanemariti da smo danas "svedoci promene odnosa vremena i prostora, svedoci pokušaja življenja između zemaljskog i nebeskog predela - pretvaranja propasti sveta u novi početak".11 Teško je u savremenoj svjetskoj umjetnosti naći pandan Jovićevićevom likovnom djelu koje je tako duboko ušlo u srž hrišćanskog misterija i njegovog kosmičkog višeznačja.

       Dva milenijuma od Hristovog rođenja predstavljaju "vremenski vakuum" u kojem se čovječanstvo, posmatrano iz ugla sadašnjosti, našlo na razmeđi između beskraja onoga oduvijek i beskonačnosti onoga odsad.. To je, zapravo, prelomni trenutak kada nesvjesno dolazimo do summa summarum našeg duhovnog i intelektualnog nasljeđa, i kada kroz hermeneutičko i heurističko učenje oživljavamo spekulativne sedimente našeg sveukupnog spoznajnog bića, koje je u likovnom stvaralaštvu Mihaila Jovićevića dobilo slojevit i originalan karakter. On je "slikar naše duhovne vertikale i dok je stvaralaca poput njega tješimo se - nismo se obesmislili".12

1.  Oto Bihalji Merin, Revizija umetnosti, jugoslovenska revija, Beograd 1979, str. 9.
2. Arnold Hauzer, Sociologija istorije umetnosti i književnosti, Novi Sad, 2005.
3. Tomaš Miček, Postanje svijeta, ibid: Revizijd umetnosti, Jugostovenska revija, Beograd 1979.
4. Maks Bekman, Drei Briefe an eine Malerin, predavanja u Njujorku, 1948
5. Vido Latković, Gorski vijenac - Luča mikrokozma, Beograd 1967, str. 329
6. Fridrih Gerke, Kasna antika i rano hrišćanstvo, Novi Sad, 1973, str. 10.
7. Don Branko Sbutega, Kotor, 14. 02. 2000.
8. Filiberto Mena, Analitička linija moderne umetnosti, Clio, Beograd 2001, str.39.
9. Marko Špadijer, predgovor kataloga, Moderna galerija, Titograd, 1972.
10.Oto Bihalji Merin, Revizija umjetnosti, Jugoslovenska revija, Beograd 1979, str. 241.
11.Oto Bihalji Merin, Revizija umetnosti, Jugoslovenska revi ja, Beograd 1979, str.6.
12.Don Branko Sbutega, Izložba mihalila Jovićevića, Soter-Spasitelj, Gospa od škrpjela, 22.07. - 14.08. 2001


REKLI SU 0 MIHAILU JOVIĆEVIĆU


Anton Zadrima, 1968.

       Poslije Likovne akademije u Beogradu usavršava se u majstorskoj radionici pokojnog Mila Milunovića. Slijedeći svoje likovne afinitete on se opredjeljuje za slikarstvo koje u sebi sintetizuje fresko slikarstvo, ikonografiju i elemente modernog nadrealizma. Njegova omiljena tema su masovne scene sa mnoštvom ljudskih likova. Simbolika, naracija i poruka njegovih platna prožeti su dubokom humanošću. ... Jovićević je slikar čiji nagovještaji opravdavaju nadanja koja mogu označiti novo poglavlje u likovnoj umjetnosti Crne Gore.

Ratka Ćetković, 1972.

       Zaokupljen strukturalno složenom likovnom idejom, Jovićević nastoji da u sadržaj svoje vizije sažme čitav jedan obespokojavajući svijet. Njegove kompozicije nastanjene su ustalasanim i ekstatičkim povorkama koje kao ritmičke cjeline nadolaze sa svih strana, stičući se ka centru zbivanja radnje, ka velikim prijetećim očima, koje ih dočekuju i usmjeravaju. Ljudski likovi, figure svetitelja, naga isprepletana tijela, umnoženi profili i fantastične životinje sudjeluju u dramskoj radnji bez raspleta. Personifikacija smrti - ideja nemira i tjeskobe, grotesktan i metaforički svijet - to je pravi srednjevjekovni Strašni sud. Bez mjesta događaja prepliću se prošlost i budućnost u kosmičkoj kataklizmi...

Marko Špadijer, 1972.

       ... Njegove su slike naseljene brojnim figurama i izazivaju raznovrsne asocijacije. To je menažerija likova od realnih ljudi iz svakodnevnice do mitskih simbola, od banalnih scena do vizija. Stvoren je svijet u kome se realno i irealno prepliće, u kome se smjenjuju tragika i groteska... Personaž je sveden na skicu, arabesku, tako da djeluje kao karikiranje romantičarskih herojskih scena.
U novijim traženjima Jovićević uklanja taj nagomilani personaž, ostavlja osnovni ton iz koga izranjaju ljudske figure u jasnijoj funkciji, ili u okvirima postignutog manira rješava pojedine partije definisanjem detalja, najčešće portreta.

Milan-Coko Marović, 1980.

       ...Smisao Jovićevićevog kazivanja ostaje kroz ovaj, relativno dugi, period približno isti. Čovjek sagledan kao dio prostora u prostor u čovjeku manifestuju se preko snažnog unutrašnjeg kretanja shvatljivih, a do kraja nedefinisanih masa... Ugradio je u ove slike nešto duboko tradicionalno. Nije to uvažavanje i prepričavanje prošlosti, već je smisao da se logično, smjelo i isključivo likovno pretoče trajanje, vrijeme i ambijent u univerzalnu viziju kompozicione sveobuhvatnosti.
...Jovićevićevo slikarstvo nije jednostavno, nije podatno. Ono tjera na dublja poniranja, na razmišljanja. Ono, u svom osnovnom opredjeljenju, provocira malograđansku sujetu, jer nije "dopadljivo", ne naglašava posebno one vanjske atribute koji će biti lako "razumljivi"...

Bogdan V. Musović, 1988.

       U već razrađenom likovnom procesu Mihailo Jovićević ulazi u umjetničku klimu osamdesetih godina sa jasnim opredjeljenjem, sa izgrađenim skoro logičnim postupkom u stvaranju svog likovnog traga i umjetničkog trajanja. Zato sve promjene ili pomjeranja koja su evidentna u stvaralaštvu Mihaila Jovićevića ne možemo olako i suvoparno podrediti ovom po mnogo čemu pomodnom vremenskom, odnosno umjetničkom razdoblju, kada se aktueliziraju a moglo bi se reći i formiraju "novi" pogledi i tumačenja umjetnosti, kao i uloga materijala koji svojim često nelikovnim svojstvima daju novo specifično usmjerenje ali, pokreću i niz suštinskih pitanja...

Mladen Lompar, 1990 -1996.

       ...Jovićevićev razvoj mase već sasvim jasno dovodi do toga da je tretira kao biće, čak individualnost određenu prostornim, istorijskim i simboličkim značenjima. Masa ima jedan duh i jedan cilj, isto obilježje i jedan simbol-masa je jedno. Ona okružuje neko Raspeće ili Judin poljubac, Bjekstvo ili neku drugu biblijsku temu čiji siže Jovićević akcentira veličinom i koloritom tako da naznači osnovnu ideju. Ta personifikacija u mnoštvu bezličnosti spašava od razarajuće monotonije, i jednoličnog gibanja. Ove slike, u početnom zapažanju doživljavaju se istovjetno kao početak bajke i, tek kasnije, dobiju pečat priče o individualnosti. Zato one nijesu biblijska ili mitološka metafizička, već čisto likovno meditiranje o nesavršenosti trajanja. ...To je vrijeme nastanka serije monumentalnih slika (Veliki Krst, 1988, Božansko oko, 1989 i Centar memorije, 1990) u kojima vrhuni ljudska i stvaralačka kompleksnost Mihaila Jovićevića.
...Jovićević je nastavio da obrađuje biblijske i mitološke teme. Odstojanje sa kojeg je pratio masu i njen pokret dobilo je krajnju reklo bi se kosmičku tačku. Prostorna distanca joj briše karakteristike, utapa je u sveobuhvatni zemaljski pejzaž. To postaje nova preokupacija, jedan novi bljesak kosmičke luče. Zato nije ni malo slučajno svojim djelom naslovljavao sa Luča, Iz Luče i sl. Ti sveobuhvatni crnogorski pejzaži i univerzalne refleksije dolaze kao logičan razvojni činilac u stvaralaštvu samosvojnom i u prostorima širim od crnogorskih.
Ono što je, na neki način, nedostajalo za dešifrovanje ovog "pisma" i neobične inteligencije njegovog stvaraoca, su crteži. Boraveći među njima, upoznajemo azbuku Jovićevićevog jezika i leksičku razradu sveobuhvatnosti koju je do sada obrađivao. Tu su biblijski razlozi mase zumirani i pokazani u svom vječitom prostoru, tu se "čuje" Bahova muzika i ulazi u crnu suštinu svjetlosti. Kosmička dimenzija prostora sabija se u sužene horizonte mikrokosmosa u kojima borave motivi pokreta mase. Oni su dogradnja pjesničke imaginacije ili onoga što se, na neki način, do sada samo slutilo.

Lucija Đurašković, 1996.

       ...Temeljno religijsko značenje Jovićevićevog slikarstva neminovno nas upućuje na postavljanje nekih ključnih pitanja vezanih za problem geneze religioznog slikarstva. Naime, prvenstveno stoji pitanje u kojoj je mjeri moguća transformacija slike a da ova ne dovodi u pitanje njenu primarnu religijsku funkciju, ili bit. Iako stoji izvan strogih kanona vizantijske ikonološke poetike, slikarstvo Mihaila Jovićevića drugačijim, alternativnim jezikom likovnog izraza saopštava poruku istovjetnu vizantinskoj: Čovjek je logosno biće u temelju čijeg bivstvovanja stoji krst.

Don Branko Sbutega, 2000.

       ...Autorova formalna promišljanja od samih početaka njegove likovne aktivnosti bila su i ostala velika kršćanska promišljanja i teme: Bog, Krist, Evanđelja, Apokalipsa. Čini se da se njegov likovni svijet nije mogao ili nije htio nikad emancipirati na putevima autohtone stvaralačke slobode modernih likovnih strujanja dvadesetog stoljeća. Jedini modernitet koji uočavamo je istraživačka sloboda kojom koristi forme i materijale, a sve drugo je na tragu dvijehiljadegodišnjih promišljanja krišćansko-civilizacijskog kruga o samome sebi. U zamućenoj dioptriji moračkog ili škrpjelskog ciklusa možemo sagledati razbistrenu dioptriju Jovićevićevih slika i objekata. Minuciozan prisup segmentima oslikane površine svjedoči da se radi o kompleksnom čipkarskom tkanju koje kao svaka čipka ne funkcionira kao detalj ili napor za detalj kad ne bi tako impresivno funkcioniralo kao cjelina. Njegovi krugovi i krstolike forme, kvadrati, ponovljene su mandale arhajskih likovnih modela svečovječanskog duhovnog nasljeđa. Mihailo Jovićević svjedoči u suštinskoj nemoći da se izađe iz zadatih formi egzistencije ali i da se te iste forme napućuju beskrajem sadržaja koje životna drama i dileme dnevno proizvode. Bez konfesionalnog diktata, već u čistom duhovnom srazu umjetnik pretače kolektivnu kršćansku baštinu u novi prijedložak razmišljanja. U facetiranim ogledalima koji obrazuju njegove križeve vidimo mozaično multipliciran i umozaičen vlastiti lik; Tek nakon tog dramatičnog susreta sa vlastitom šizoidnošću autor nas spaja sa prenapučenim prostorom tragalačkih silueta.
...Stojim pred ovim opusom povjerljiv, zamišljen i ne baš najsmireniji. Nijesu to slike ilustracije sakralnih prostora, one same suzdižu do razine autohtone sakralnosti prije svega zato jer su čeda evidentno jedne duše koja -da li intuitivno, da li refleksno, ne znam?- svojim okom vidi i svojom rukom oblikuje ono što nama najčešće nije dostupno. Šešir dolje Gospodo, evo umjetnika!

Don Branko Sbutega, 2001.

       Već prvi likovni radovi autora pokazuju dvije osnovne značajke cjelokupnog njegovog opusa kojega nisu do danas napustile i koje određuju sve drage kvalifikacije, a to su: zaokupljenost, posvemašnja, duhovno-biblijskom tematikom koja ne gubi na intenzitetu niti se iscrpljuje bilo kojim drugim interesom kroz nekoliko decenija, nego je sveprisutna i dominirajuća u svakom njegovom likovnom uradku; a druga konstanta je nesumnjiva kaligrafičnost njegovog likovnog rukopisa, tako impregnirana snagom individue da ni decenije školovanja, istraživanja, eksperimentiranja nisu tom rukopisu (namjerno ne kažem stil) oduzele neponovljivu autentičnost...

Don Branko Sbutega, 2004.

       ...Jovićević, čak i onda kad nazivom ili oblikom sugerira konfesionalni manir ili utjecaj, zapravo tome nikada ne pripada. Kao malo tko, zapravo i ne znam tko, izlazi iz tradicionalnih shema onoga što zovemo religiozno slikarstvo. A može li se biti religiozniji? Križ, Bogorodica, Božansko oko, ilustracije psalama, trenuci Isusovog prolaska kroz čovječanstvo, sve bi to upućivalo na neki pokušaj da se likovnom fantazijom ilustrira duhovni doživljaj. A baš kao da ilustracija nedostaje, no doživljaj je cjelovit, i to me potresa, taj doživljaj, mistićan i misteriozan, s onu stranu racionalne interpretacije i s one strane umjetničke konvencije.
Volio bih posjedovati bar sposobnost umjetnikovog doživljaja, kad sam već lišen sposobnosti umjetničkog iskaza. Slutim u ovim slikama više nego što mogu da percipiram, a kamoli da iskažem. Mihailo Jovićević je definitivno najveći slikar slutnje Boga, kojeg Crna Gora ima i kojega je možda ikad imala. Ako bih već i trebao tražiti neku analogiju, onda bi to bio među svim slikarima koje znam, sveti Franjo Asiški - doduše slikar bez slika, osim one jedne, svoje vlastite biografije. Priznajmo, ni druga polovina 20. stoljeća, kao ni početak ovog tisućljeća, nisu naklonjeni takvim duhovnim uvidima. Takvu nenaklonost zovemo duhom vremena (Zeitgeist)...

Slobodan Bobo Slovinić, 2000.

       ...Na globalnom planu, Jovićević traga za ljudskim univrezumom, utonuo u čovjekovu patnju i vječno stradanje. Prolaznost života je neminovna i neumoljiva, ali on osjeća spasenje u duhovnoj neuništivosti i vječnosti duše. Okrenut svojoj nutrini, hrišćanski posvećen, on ne reaguje na sadašnjost, za njega je ona isuviše stvarna i brutalna. Duboko zaronjen u podsvjesni dio svoga ega, iz koga kao iz rajske bašte neiscrpno bere božanske plodove, Jovićević kreativnom snagom istinskog slikarskog majstora, ostvaruje svoje nadahnute vizije. Opčinjen biblijskim likovima i mitološkim prostorima, Jovićević otkriva, spoznaje i stvara vlastitu ikonografiju koju reanimira gusto zbijenim likovima, tvoreći ambivalentnu pulsirajuću masu, unutar koje trepere oreoli, čeone kosti, vilice, onemoćala tijela i istrgnuti ekstremiteti. Sve konačno duboko tone u melanholičnoj svjetlosti koja ravnomjerno kupa detalje, stvarajući imaginarnu mističnu atmosferu...

Olga Perović, 2001.

       ... Izložba Mihaila Jovićevića na kraju prošlog i početku nastupajućeg milenijuma ima u sebi i duhovne i likovne simbolike. Ona afirmiše tradicionalnu i višestruku crnogorsku toleranciju i stabilnost u stvaralačkom procesu, te veliku duhovnu radoznalost i napor da se ne odričući se svoje autentičnosti bude u toke sa recentnim estetskim tendencijama. U svakom slučaju, govorimo o jednom od najvećih stvaralačkih dometa u novijem vremenu u nas.

Nataša Nikčević, 2001.

       ...Hrišćanska religija u psihološkoj i simboličkoj ravni je sredstvo za emaniranje istine o biti ljudske egzistencije i civilizacije. Hristove muke, stradanja, su transmisija čovjekovog puta... U novim djelima Jovićević transponuje vrlo uspješno hrišćansku tradiciju, ne koristeći ustaljene ikonografske modele. Njegov originalan rukopis utemeljen je na iskustvima moderne umjetnosti. Izložba je neka vrsta umjetnikove katarze ali i naše. Jedna je od onih koje su obilježile kraj drugog milenijuma u Crnoj Gori.

Sanja Stefanović, 2006.

                                                                                    ... Kod Mihaila Jovićevića dominira misao o prošlosti, koja je prije mitologija nego istorija.... Baveći se središnjim temama hrišćanske vjere, odnosno izabravši Krst, kao prasimbol i najuniverzalniji među simboličkim znacima, Jovićević jasno usmjerava svoj umjetnićki opus prema dva kontekstualna polazišta: hrišćanskom i univerzalnom.

Olga Perović, 2009.

       Ovom izložbom Mihailo Jovićević još jednom pokazuje raskošnu paletu, vispreno korišćenje klasičnih i modernih formi komponovanja, te znalački ističe svo bogatstvo teme koja ga trajno zaokuplja uspijevajući da ipak u bolu sačuva i neobičnu, nepatvorenu vedrinu. Jedan je od najplodnijih crnogorskih slikara čije djelo se nalazi na vrhu recentnog crnogorskog likovnog stvaralaštva što se poslednjih godina iz izložbe u izložbu posebno zapaža. Humanizam njegove likovne poruke, ljepota likovnog jezika i njegova posebnost, suvereno vladanje svim značajkama likovnog izraza predstavljaju Jovićevića kao jedinstvenog slikara religiozne tematike u nas...