Pretraživač sajta
Montenegrina
 

Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip











 
 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |

      

 



Nenad Stevović
ISELJAVANJE IZ CUCA - hronologija

Iseljavanje iz Crne Gore na primjeru jednog crnogorskog plemena - pogled na intenzivnost migracija crnogorskog naroda kroz istoriju. Pleme Cuce kao paradigma crnogorske istorijske sudbine koja je usko skopčana sa migracionim procesima.

 


Nenad Stevović

 

ISELJAVANJE IZ CUCA

       Iseljavanja iz Cuca bila su uglavnom ekonomski motivisana, kada je dolazilo do trajnog iseljavnja cijelih porodica ili pojedinaca. Razlozi iseljavanja, osim ekonomskih bilo je i zbog krvne osvete, rjeđe zbog straha od bolesti. Iseljavanja su bila i privremenog karaktera, uglavnom ekonomski motivisana, a odnose se na odlaske manjih ili većih grupa, uglavnom pojedinaca na privremeni rad u Tursku, Egipat, Grčku, Rusiju, Bugarsku, Rumuniju, Ameriku južnoslovenske prostore i drugdje.

       Ovdje ćemo hronološkim redom navesti pravce iseljavanja iz Cuca, na osnovu isključivo publikovane i dostupne arhivske građe.

       Prvi pomen iseljavanja iz Cuca vezan je za period od XVI vijeka, tako je ostalo zabilježeno da je u prvoj polovini XVI vijeka i poslije 1760 u Cucama vladala kuga, te je jedan dio Cuca i okolnih plemena raseljen u strahu od bolesti. 1

       Pomjeranja Cuca bila su uslovljena i ekonomskim uslovima u samom plemenu i njegovoj neposrednoj okolini. Karakteristična su pomjeranja crnogorskih plemena tokom XV vijeka pa nadalje. Gubitkom nezavisnosti, proces međusobnog potiskivanja sve više se ispoljavao. Do sporova oko zemlje dolazilo je oko Bjeloša i Bajica, Čevljana i Pješivaca kao i Cuca i muslimana zbog pašnjaka oko Grahova i Trešnjeva. 2

       Da bi ojačali svoju poziciju u Boki i Crnogorskom primorju, Mlečani su još od polovine XV vijeka nastojali, pored ostalog (težnja za prisajedinjnjem Crmnice i drugo), da pridobiju Crnogorce u što većem broju za svoju službu. Kasnije, zbog čestog odsustvovanja velikog broja Paštrovića i Grbljana, koji su se bavili pomorstvom i trgovinom, trebalo je da za odbranu ove teritorije obezbijede potrebnu plaćenu vojnu snagu iz Crne Gore i Brda, za stalnu posadu u ovom graničnom području, pored one koja im je pristizala u toku sukoba sa Turcima. Crnogorci su u mletačkoj službi bili često na stražama na graničnim karaulama i u drugim jedinicama.Učestvovali su svim mletačkim sukobima sa Turcima. Plate glavarima i vojnicima (u svemu 1549 ljudi primalo je razne nagrade; samo iz Cetinja 42, Ćeklića 46, Ozrinića 50, Bjeloša 33, Cuca 60, itd.) uveliko su uticale na imovno stanje njihovih porodica. Poslije oslobođenja pojedinih krajeva u Boki i Crnogorskom primorju, Crnogorci u vojnoj mletačkoj službi po pravilu su tražili pravo naseljavanja, što im je često bilo omogućavano, tako su, pored ostalih i Cuce naseljavali osobođene krajeve. 3

       Pomjeranja manjeg obima zbog krvne osvete pojedinih porodica na staroj crnogorskoj granici i u susjedstvu, na turskoj teritoriji, bila su intenzivna, tako da su u turskoj teritoriji stvarane male oaze Crnogoraca. Izbor naselja je bio na osnovu blizine crnogorske granice, koju je po potrebi bilo lako preći ili na turskoj teritoriji uz samu granicu. Ta naselja su nastajala doseljavanjem pojedinaca. Doseljavanjem jednog ili više braće. Tako su Limljane u Crmnici polako naselili Katunjani (Cuce, Bjelice, Čevljani, Ugnjani) i Dobrljani, uglavnom krajem XVII i u XVIII vijeku. Na sličan način naseljavana je i Vranjina na Skadarskom jezeru iz svih starocrnogorskih nahija. 4

       Doseljavanjem Muslimana u Nikšić, početkom XVII vijeka, Nikšićko polje je bilo pravo ratno poprište. Čitava bratstva su se tada iselila u razne krajeve južnoslovenskih zemalja. S druge strane, otuda su uskakale brojne porodice iz Stare Crne Gore, naročito iz Cuca, Ozrinića i Pješivaca., razlozi za preseljnje bili su ekonomski, mada je bilo prseljenja zbog straha od krvne osvete i zbog ‘’slabosti u bratstvu’’. 5

       U XVIII vijeku, poslije 1760. godine u istočnu Hercegovinu su zbog straha od bolesti – kuge naseljavane su porodice iz Cuca i Bjelica. 6

       Za čitavo vrijeme trajanja Kandijskog rata (1645-1699) u Boku su pristizale mnoge porodice iz Crne Gore, naročito 1658. godine. Te porodice živjele su u uvjerenju da će se životom u mletačkoj teritoriji osloboditi čestih turskih napada i velikih nasilja jedino pod okriljem Mlečana, koji su takođe vodili dug rat sa Turcima. Mletačke vlasti su Crnogorce lijepo primali u početku seoba, da bi se njihov odnos prema naseljenicima mijenjao u zavisnosti od odnosa sa Turcima. Među naseljenicima u tom periodu nalazimo i Cuce iz Zaljuti, naseljene u Bijelu 1689. godine. 7

       Prilikom pokušaja preseljenja velikog broja Crnogoraca, među kojima je bio i jedan broj Cuca u Rusiju sredinom XVIII vijeka, zabilježen je i povratak i odustajanje od preseljenja velikog broja crnogorskih porodica iz starocrnogorskih nahija, među njma i Cuca. 8

       U prvoj polovini XIX vijeka srijećemo veliki broj porodica iz Cuca, Ćeklića, Pješivaca i drugih kao naseljenika u Istočnoj Hercegovini. Razlozi naseljenja su bili ekonomski, ali i strah od krvne osvete, kako su tvrdili njihovi potomci. 9

       U prvoj polovini XIX vijeka, najviše poslije 1830. godine nekoliko porodica iz Cuca (Kobiljeg Dola) i Čeva naselile su se u okolini Sarajeva. Tada se doselilo nekoliko domova, uglavnom iz okoline Nikšića, i jedan Cuca u Vogošće i Bioče (Bosna). 10

       U drugoj polovini jula mjeseca 1822, kada je bilo jasno da će godina biti nerodna, Petar I je postavio pitanje okružnom poglavaru u Kotoru o naseljenju porodica u Ugarskoj. Prethodno je bilo potrebno utvrditi imovno stanje porodica koje su željele da se isele, da se utvrdi čime bi se bavile u Ugarskoj i drugo. Osim Bajica koje su se masovno prijavile za preseljavanje javilo se i nekoliko Cuca i deset Ćeklića. Više od godinu dana je prošlo od pregovora, do dana kada je Petar I od strane kotorskog poglavara dobio obavješetenje da će 100 porodica biti primljeno u Ugarsku. Poslije zahtjeva naseljenika da im se obezbijede nužni uslovi za putovanje prilikom preseljenja i između ostaloga plate i troškovi prijevoza i smještaja u Banatu, Dalmatinski guverner Tomažić je obavijestio Petra I u junu 1824, da se želje iseljenika ne mogu ispuniti, te je ta seoba propala. 11

1 J. Erdeljanović, Stara Crna Gora, Beograd, 1926, 658
2 DAK –UP, knj. 72, 1752.
3 G. Stanojević, Jedan mletački platni spisak crnogorskih glavara iz 1715. godine, IZ XVII, 758-88
4 A. Jovićević, Riječka nahija u Crnoj Gori, Beograd, 1910, 613-615.
5 P. Šobajić, Nikšić, Beograd, 1938, 89, 117.
6 J. Dedijer, Hercegovina, antropogeografska studija, Etnografski zbornik, knjiga 12, Naselja, Beograd, 1902., 251-252.
7 P. Šerović, Bijela I porijeklo stanovništva, Spomenik SV, Beograd, 1956, 192-193.
8 N. Tomić, Crnogorski mitropolit Vasilije Petrović I pokušaji emigracije Crnogoraca u Rusiju 1754-1757, Sarajevo, 1921.
9 J. Dedijer, Hercegovina, antropogeografska studija, Etnografski zbornik, knjiga 12, Naselja, Beograd, 1902. 126-127.
10 Dr. M. Filipović, Vogošća i Bioča u Bosni, Naselja 26, Beograd, 1930, 639-676
11 R. J. Dragićević, Pokušaj seobe Crnogoraca u Banat u vrijeme mitropolita Petra I,

       Neuspješan pokušaj naseljavanja više od 800 porodica iz Crne Gore u Rusiju dogodio se1817. godine. U maju te godine iz Crne Gore je krenulo nekoliko stotina Crnogoraca u Rusiju, ali su se vratili iz Odese ne mogavši prijeći granicu zbog diplomatskih prepreka. Među njima je bilo i 20 Cuca.12 Poznato je, da je trebalo te godine po pristizanju prve grupe naseljenika u Rusiju, da se iz Cuca i Bjelica iseli oko 1000 lica, koliko ih se spremalo za put, još od aprila mjeseca. Do ove seobe iz raznih razloga nije došlo! 13

       Naseljavanje Crnogoraca u Srbiji bilo je masovno i prije Prvog srpskog ustanka, tako da je na njegovom početku u Srbiji bilo više od jedne četvrtine doseljeničkog stanovništva, od čega prilično veliki broj iz Crne Gore. Cuce su u tom periodu, bile naseljene u većem broju na prostoru Rudnika, gdje su zajedno živjeli sa ostalim Crnogorcima iz Drobnjaka, Nikšićke Župe, Pive, Vasojevića… 14

       Septembra 1857. godine knjaz se nosio mišlju da u Grahovskom polju naseli oko stotinu crnogorskih porodica. To bi u političkom smislu značilo omeđavanje Grahova kao crnogorske teritorije u budućnosti i istovremeno ekonomsko zbrinjavanje jednog dijela crnogorskih porodica. U početku novembra Čevljani, Cuce i Grahovljani pomogli su odmetanje Crnogoraca kojih je u Nikšiću, postepenim uskakanjem iz raznih razloga, uglavnom iz Cuca bilo više. Tada su između ostlih, Cuce i Grahovljani sa uskocima naselili Ogorjelo ždrijelo (Rudine). 15

       Poslije razgraničenja sa Turskom, knjaz Danilo je 1860. naselio Lukovo kod Nikšića porodicama iz Katunske nahije (Cuce, Čevljane i druge) dodijelivši im zemlju i planinu koje su Turci bili napuštili bjekstvom u Nikšić. 16

       U vrijeme velikih radova na prokopavanju Sueckog kanala, sredinom XIX vijeka. Veliki broj Crnogoraca je odlazio u Egipat ''na zaradu'', tako je zabilježeno da je 1866. godine pošlo u Aleksandriju 139 Crnogoraca, među njima i nekoliko Cuca; Godine 1868. septembra mjeseca, u istom pravcu pošlo je između ostalih 12 Crnogoraca od čega 4 radnika iz Cuca. 17

       Otvaranjem rudnika zlata i drugih plemenitih metala u Americi, veliki broj Crnogoraca tamo je odlazio ''na zaradu'', tako da ih je Od 1871-1877. u Ameriku pošlo 25, najviše iz Ćeklića, Ceklina, Građana, Crmnice, Cuca, Njeguša, Banjana, poneki s preporukama Kotora i Dubrovnika. 18

       Za period od 1868-1878, sačuvani su podaci u knjizi pasoša, u kojima se navodi da je u razne zemlje pošlo ''na rad po svijetu'' 24 Crnogoraca, od čega je bilo najviše Grahovljana, Cuca i Njeguša (Zalaza). 19

       Prilikom ponovnog pokušaja seobe Crnogoraca u Rusiju, 1859. godine, knjaževu dozvolu za preseljenje 21. avgusta, dobilo je 50 porodica, među kojima je bilo 6 porodica iz Cuca sa 31. članom, od čega sa 13 sposobnih za rad. 20

12 Dr. H. Kapidžić, Iseljavanje Crnogoraca u Rusiju 1817. godine, IZ, Titograd, 1958, 1-2, 324-327.
13 D. Vuksan, Petar I Petrović, 279.
14 J. Cvijić, Balkansko poluostrvo I južnoslovenske zemlje I, Beograd, 200
15 I. Kaluđerović, Kako je naseljena Nikšićka Rudina, Književni list, Cetinje, 1901, 199-202.
16 M. Šobajić, Mladi Crnogorac, Beograd, 1873, 24.
17 DAC - Prin. 1894, 43.
18 DAC - Senat. Knjiga pasoša 1866. –78.
19 DAC - Senat. Knjiga pasoša 1866. –78. ***
20 DMC -Prin. 1861, br. 143 I 227.

       Naseljavanje u Srbiju od početka XIX vijeka je sve intenzivnije. U pasoškim knjigma, ostalo je zabilježeno, da je 1866. godine iz Crne Gore pošlo radi naseljenja u Srbiju 155 Crnogoraca, od čega je najveći broj bio iz Katunske nahije, od kojih je pošlo 58, od čega 18 sa porodicama, najviše Cuca i Pješivaca. Nešto kasnije, 1875. godine, među 101. crnogorskog naseljenika bio je i 1 Cuca. 21

       Preseljenje Cuca u Nikšićko polje, po okončanju rata 1876-1978. vršeno je poslije 1880. godine u okviru naseljavanja boraca Katunskih bataljona kojima je dodijeljena zemlja. Tako je među sedam bataljona u roku od dvije godine podijeljen dodijeljeni zemljišni fond -dobijen ''na pušku''. 22

       U periodu od 1882-1883. godine, Zetu iz koje su se postepeno povlačili muslimani, su naseljavale porodice iz Crne Gore, najviše iz Ceklina, Kosijera, Ljubotinja, Cuca, Njeguša i drugih. Naseljavanja su vršena uglavnom po knjaževoj odluci. Veličina dodijeljene zemlje zavislla je od ugleda i zasluge pojedinaca (od 5 rala do tri numera – 30 rala). 23

       Otvaranjem radova u Boki veliki broj Crnogoraca je krajem XIX vijeka odlazio tamo na zaradu. Tako je 1883. u Boki radilo 679 Crnogoraca, najviše, Cuca novonaseljenih u Nikšiću, Grahovljana, Pješivaca i drugih. Iduće 1884. godine, na izgradnji puteva radilo je 144 Katunjana, među njima svakako Cuca. Naredne 1885. godine od 85 radnika, iz Crne Gore, čak 90 je bilo Cuca koji su radili u maju, julu i avgustu.24 Početkom XX vijeka jedan broj Cuca naseljen je u Boki. Tako da je 1908. godine u Boki nastanjeno 97 Crnogoraca iz Bjelica, Cuca, Ćeklića i drugih. U Dobroti bio je naseljen 1 Cuca, u Orahovcu 3 Cuce, u Prčanju 1 Cuca 25

       Okupacijom Hercegovine od strane austro-ugarske vojske i iseljavanjem muslimanskih porodica 1878. stvorene su velike količine obradive zemlje koja je ostala neobrađena. Za prva tri mjeseca uprkos svim administrativnim preprekama u Hercegovinu su se uselila 142 domaćina iz Crne Gore, a od tada do kraja aprila pošlo ih je još 247, od čega je bilo 78 Cuca.26 U sačuvanoj pasoškoj knjizi se nalaze podaci koji svjedoče, da se, najviše u martu i aprilu iselilo Crnogoraca u tom pravcu, ukupno 313, od čega 96 Cuca. 27

       Na radovima u Grčkoj na prokopavanju Korintskog kanala radio je priličan broj Crnogoraca u periodu 1881/82, ali i kasnije, do kraja XIX vijeka. Sačuvani podaci pasoških knjiga svjedoče da je među njima 1888. bilo 20 Cuca i Ćeklića. 28

       Na radovima u Rumuniji na izgradnji pristaništa u Konstanci i drugim gradilištima, bilo je Crnogoraca u priličnom broju, među njima i Cuca. Tako je u pasoškim knjigama zabilježeno 1887. godine, da je u Rumuniji na radovima bilo najviše Katunjana, od čega 1 Cuca sa 5 članova porodice. 29

21 DAC – Senat, knjiga pasoša 1866-78.
22 St. bilj. 1914, 436.
23 A. Jovićević, Zeta i Lješkopolje, Beograd 1926, 447-500.
24 DAC –AUP 1887, f. 36, 711.
25 DAC –MID, 1908, 5634.
26 DAC – MUD 1889, 440.
27 DAC – MID 1879, knjiga pasoša 21.
28 DAC – MID, knjiga pasoša 22.
29 DAC – MID, knjiga pasoša 21 i 22.

       Na radovima u Rusiji na samom kraju XIX vijeka Crnogorci su počeli odlaziti odmah po završetku rata. Na osnovu sačuvanih pasoških knjiga, direktno iz Crne Gore u Rusiju je 1882. pošla su 3 Crnogorca, od čega 2 iz Cuca i jedan iz Ceklina, u Bakuu i Batum. 30

       Na rad u Carigrad Crnogorci su odlazili u prilično velikom broju. Tako je ostalo zabilježeno da je u Carigrad 1891. godine otišlo najviše Crmničana, Kuča i Katunjana od kojih 1 Cuca sa jednim članom. 31

       Na rad u Americi, Crnogorci su nesmanjenim intenzitetom odlazili od kraja XIX vijeka pa do treće decenije XX vijeka, kada se intenzitet migracija u pravcu Amerike smanjuje.Tako je u pasoškim knjigama ostalo zabilježeno da je 1883. na rad u Ameriku otišlo 6 Cuca i Crmničana; 1888. otišlo je 5 Crnogoraca, od čega 2 iz Grahova i po jedan iz Cuca, Nikšića i Podgorice; 1889. od 13 Crnogoraca, bilo je 8 Cuca. 32 Kontinuitet migracija u Pravcu Amerike, nastavljen je i u XX vijeku. Tako je prema pasoškoj knjizi, od maja, do kraja 1904. godine u Ameriku otišlo na rad 1259 Crnogoraca, od čega i jedan broj Cuca; 1905. godine na rad je otišao 221 Crnogorac, najviše iz Crmnice, Ljubotinja, Grahova, Cuca, Lješanske nahije i Kolašina.33

       Donošenjem zakona o naseljavanju u Srbiji, 3. januara 1880 godine data je mogućnost velikom broju Crnogorca da se nasele u graničnom pojasu Srbije prema Turskoj, na prostoru Gornje Jablanice, Toplice i Kosanice. Crnogorci su ove prostore masovno naseljavali od 1879, pa do 1912. godine, tako da je među veoma brojnim crnogorskim naseljenicima ovih krajeva, bilo i Cuca. Tako je 1880. godine, u Jablaničkom srezu naseljena jedna porodica iz Cuca sa šest članova. Među pojedincima koji su doseljavani bez porodice, bilo je između ostalih i Cuca . 34 Godine 1884. zbog dinastičkih, a samim tim i međudržavnih sukoba Crne Gore i Srbije, došlo je do zvaničnog obustavljanja naseljavanja Crnogoraca u Srbiju. Uprkos svim preprekama, ipak je nastavljeno naseljavanje, ali smanjenim intenzitetom, tako da je među Crnogorskim naseljenicima juga Srbije, bilo i 9 Cuca. 35 Godine 1893. zabilježen je prelazak u Srbiju radi naseljenja izvjesnog broja porodica iz Crne Gore, među kojima Cuca, Pipera, Vasojevića i Crnogoraca iz drugih krajeva. 36 Godine 1903. jedan broj Crnogoraca, među kojima je bilo i Cuca se obraćao Vladi Crne Gore da izdejstvuje njihovo naseljenje u Srbiji. 37

       Iseljavanje iz Cuca nastavljeno je i poslije balkanskih ratova u pravcu novoprisajedinjenih teritorija Crnoj Gori, kada je izvjestan broj Crnogoraca i svakako Cuca naseljan na prostoru sjeverne Crne Gore i Metohije. Poslije Prvog svjetskog rata, takođe je bilo migracija iz Cuca u pravcu Metohije, Kosova, manje drugih južnoslovenskih prostora. 38

       Poslije Drugog svjetskog rata, sudeći po intnzitetu i masovnosti, dogodila se najveća seoba u istoriji Cuca, kada je sprovođenjem agrarne reforme i kolonizacije u Vojvodini, naseljeno u Sekić, kasniji Lovćenac, u Bačkoj 52 porodice iz Cuca, sa 283 člana. 39

30 DAC – MID 1891, 685.
31 DAC – MID, knjiga pasoša 21 i 22.
32 DAC – MID, knjiga pasoša 21 i 22.
33 DAC – MID, 1903, knjiga pasoša 24 i 33
34 DAC – MID, knjiga pasoša 21.
35 DAC – MID, knjiga pasoša 22.
36 DAC – MID, 1893, PP, 1285.
37 DAC – MID, 1903, 4577 i 5154
38 Istorija naroda Jugosavije II, Beograd, 1965.
39. Dr. Milorad Vasović, Najnovije naseljavanje Crnogoraca u nekim bačkim selima, Matica Srpska, Novi Sad, 1959.