Pretraživač sajta
Montenegrina
 

Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip











 
 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |

      

 

Sreten ZEKOVIĆ:
O ISTORIJSKOJ UTEMELJENOSTI CRNOGORSKE NARODNOSTI
ODNOSNO NACIONALNOSTI

 

Etnonim Crnogorac u upotrebi od 15. vijeka


Stvarni uslovi borbe neprestane (viševjekovne građansko-agrarne revolucije) uobličavaju crnogorsksi narod u naciju i nacionalnu svijest Crnogoraca među prvim evropskim narodima i prvu kod Južnih Slovena. Crnogorska nacija, izvjesno, javila se mnogo prije komunista.
Već tokom 15. vijeka stvaraju se uslovi u kojima se dukljansko-zetsko-crnogorski narod preobražava u naciju crnogorsku.
U prvom poznatom pisanom pomenu Crnogorskoga zbora, u mletačkom izvještaju iz 1500. godine, piše: ''Crnogorci danas sazvaše zbor, da se okupe i posavjetuju što da čine'' (Sazdanje Cetinja, 1984, 60).
Od tada se izgrađuje, na nivou »opštestva crnogorskoga« - nacije, ili kako stoji u Cetinjskom ljetopisu ''Crna Gora jest opšti zbor naroda'' (dr B. Šekularac, Crnogorski anali ili Cetinjski ljetopis, - drugo prevedeno izdanje, JP IIC, Cetinje, ŠKP Obod Cetinje, 1996, 52). Drugijem riječima, Crna Gora je zbijeni, sjedinjeni, kompaktni, samoorganizovani narod, odnosno nacija.

SLOBODAN CRNOGORSKI PRINCIPAT

U svojoj monografiji o Petru I Petroviću Njegošu akademik Branko Pavićević ukazuje da je već u 15. stoljeću u narodnom govoru i jeziku stranaca prihvaćen etnonim Crnogorac i da je narod ovoga prostora više od tri stoljeća u oslobodilačkom pokretu protiv tuđina branio i odbranio to ime (43,44). Ističe i da je od prvijeh vjesnika nacionalno-političkoga pokreta na Balkanu, crnogorski narod prvi na sebe obratio pažnju kod sunarodnika u drugim balkanskim zemljama.
I konzervativna i progresivna Evropa na vrijeme je zapazila značenje Crne Gore u razvoju južnoslovenskijeh nacionalnh revolucija. Nije bilo manjega prostora, ni malobrojnijega naroda sa tolikim istorijskim značenjem. Podlovćenska, slobodna Crna Gora, iliti ''slobodan crnogorski Principat'', zbog oružane i ideološko-političke suprotstavljenosti Porti smatran je prebivalištem rata (darubhardom) protiv kojega su vodili neprestanu gazu, odnosno džihad.
Martin Skadranin, kao svještenik i œedok događaja, u svojoj Povijesti o Skenderbegu, nazvao je ovi uzburkani crnogorski prostor ''nemirno pomorje''. Na drugom boku, i Mlečani su Crnogorce nazivali ''podbadačima svijeh naroda''. Opštenito je podlovćenska Crna Gora smatrana samostalnim ''centrom revolucije'', od kojeg nijesu samo zazirali Osmanlije, no i ostale imperijalne sile. Od početka postaje nacionalna matica – središte okupljanja razdrobljenijeh i osvojenih krajeva Crne Gore (pod jabanskom vlašću), a jedanak i luča, kredo, nada i Pijemot i Balkana i šire.
Da su etnonim Crnogorac i pojam crnogorska nacija već bili uobičajeni i korišćeni u društvenoj, službeno-administrativnoj, čak, i sudskoj praksi u etničkom smislu pokazuje i ovi primjer:
Mustafa, islamizirani Petar Ćuda, sin Radovanov, iz Paštrovića, pojavljuje se u sudsko-notarskim spisima od 8. oktobra 1522. kao ''čovjek crnogorske nacije'' (Latinski dokumenti iz sudsko-notarskih spisa Državnoga arhiva u Kotoru, XXXV, str. 37, od 8. 10. 1522). Petar D. Šerović o njemu piše studiju Ko je i odakle bio Mustafa ''čovjek crnogorske nacije'' (Istorijski zapisi, god. XIV, knj. XVIII, sv. 3, Titograd, 1961, 496-499). Vojislav P. Nikčević ukazuje na kapitalan značaj ovako rane upotrebe naziva i pojma crnogorska nacija, što je bilo omogućeno njezinom stvarnom pojavom. (Crnogorski jezik, II, Cetinje, 1997, 26 i 39).

GRAMATA PETRA VELIKOGA

Gotovo sve naše vladike, vladike-gospodari, glavari i ostali našijenci i izvanjci (i) u službenijem œedočanstvima tušte puta, odnosno posve prirodno i uobičajeno koriste ime i pojam crnogorski narod i crnogorska nacija, zanago, u etničkom smislu riječi. Navešću još neke primjere.
U izvornoj darovnici - gramati ruskoga cara Petra Velikoga Prvog od 9. 7. 1715. Danilu Petroviću tri puta se navodi ''montenegrinska nacija'' i ''nacija montenegrinska'' (na originalnoj gramati je potpisan državni kancelar grof Gavrilo Golovkin, a s originalne gramate poœedočio potkancelar Leontije Pljančukov; objavio je akademik dr prof. B. Šekularac i u Lučindanu br. 2, Cetinje, 1999).
U pismu vladika - gospodara Save i Vasilija Petrovića Mletačkom senatu iz 1775. ističe se ''nacion naš'' (crnogorski), a na jednoj sablji iz 1766, koja se čuva u Državnom muziju na Cetinju, izgravirano je: ''Sie nož Joka Radonjića, guvernera vse crnogorske nacije''.
U literaturi se, međutim, često navodi da su Crnogorci sebe određivali i u ramu imena širijeh i užih južnoslovenskijeh cjelina, kao npr. ''slaveno-serbskim-crnogorskim narodom'', ''crnogorsko-srpskim-slavenskim narodom'', ''crnogorsko-ilirsko-srpskim narodom'', ''crnogorsko-ilirskim narodom''. Iako takvijeh oznaka ima u śedočanstvima, ipak našijenci to često prihvataju nekritički, bez provjeravanja u originalnim izvorima. Na to ukazuje i B. Pavićević, ali i utvrđuje, kao karakteristično, da u ovijem naivnim pokušajima da se precizno označe kao narod, Crnogorci nijesu nikada izostavljali odrednicu crnogorski, crnogorski narod, a kad je trebalo da se predstave izvanjcima i montenegrinski narod (B. Pavićević, isto).

VLADIKA PETAR PRVI UNIO RED

U pokušajima da se prihvati naziv koji najpotptunije izražava narodno ośećanje, nastavlja B. Pavićević, nastupio je izvjestan red kad je na čelo Crne Gore došao Petar I Sveti. Otada se u gotovo svijem istorijskim spomenicima, donešenim na zemaljskim skupštinama i u svim značajnijim Vladičinim peticijama, upotrebljavao izraz narod crnogorski, a od samoga kraja stoljeća, kad su udareni temelji državnoj organizaciji, i naziv narod crnogorski i brdski (isto). Ovo mnijenje o Svetom Petru Crnogorskom je tačno, s tijem što dopunjavamo da se odnosi i na ostale vladike - gospodare crnogorske, ako se sudi na osnovu utvrđenijeh izvornika.

Crnogorci - Veneti (polabski Ljutići) i u izvorima 15. vijeka

U prvom, najopširnijem dijelu Cetinjskoga ljetopisa, Povijest o Skenderbegu Crnojeviću, prvi put je objavio stvarni autor Martin Skadranin u Rimu (1508 -1510) na latinskom jeziku (dr B. Šekularac, isto, 30-33), u kojoj se zetsko-crnogorsko ime poistovjećuje sa ''Ilirikom, slovenskom krajinom đe zateče Venete'' i sa tada još živo prisutnim imenom Veneti (Ljutići iz Polablja, sasvim različitog porijekla i etničkoga bića od Rašana/Srba), koji se dosta često pominju (isto, 57. i na više drugih mjesta). Poglavlje iz Cetinjskoga ljetopisa objavio je P. A. Rovinski koje je naslovio Knjiga za Černogorce – va senat venetski (S. Petersbrg, 1882). Ovđe riječ venetski znači, zanago, crnogorski, što je još jedan od dokaza da je postojala i tada svijest o tome da su Crnogorci roda venetskog, da su Veneti ili Ljutići iz Polablja. Pominju se i u četvrtoj glavi Cetinjskog ljetopisa, zvanoj Knjiga za Crnogorce i u službu crnogorsku (iliti Na senat venetski).


Crkovno-vjerski obred kao etnička odrednica



Od nestajanja unije u Boki i uopšte Crnoj Gori ranija razlika hrišćana po ''latinskom'', na jednom, i ''grčkom'', odnosno ''srpskom obredu'', na drugom kraku, još jakotnije se zaoštrava suprotivnost katolika i pravoslavaca, do neskr(ov)itoga neprijateljstva, pa se od tada sve više u ispravama ne zbori o sljedbenicima i vjernicima ''latinskoga'' i ''grčkoga'' ili ''srpskoga obreda'', no o ''srpskijem raskolnicima'', ''srpskijem šizmaticima''.
Isti ili naličan odnos je i pravoslavaca spram katolicima, koje zovu latinima, latinašima. (To je ostavilo traga i u narodnoj pojci, koju je iskoristio i kralj Nikola I u stihovima:

''Kako kome, al meni se čini
draži su mi Turci no Latini''.


Taj stari vjerski sukob i neprijateljstvo unutar hrišćanstva potencirao se i u najnovije vrijeme kroz srpski pravoslavni fundamentalizam, navlaštito izražen i u tzv. Antibirokratskoj revoluciji (1989/90) i u JU-ratu. Tada je mitropolit SPC u CG, Amfilohije Radović, lansirao etiketu ''crnolatinaši'' za sve one pravoslavce koji se nijesu izjašnjavali kao Srbi i nijesu išli ratničkim putem SPC.

SLAVENOSRPSTVO KAO SVERUSTVO I SVESRPSTVO

Crkovno-vjerska podjela ište opredjeljenje: ili si za Zapad, ili za Istok (carski ruski pravoslavni fundamentalizam, a zatim svesrpski). U 18. v. izraz ''grčki obred'', ''grčka vjera'', ''grčki zakon'' i ''Grci'' sve više uzmiče pred izrazom ''Srbi'', ''srpski obred'' (''Seruiani'', i ''rito seruiano'') ''srpska vjera'', srpski (P. Butorac, Kulturna povijest Perasta, Gospa od Škrpjela, Perast, 1999, 217/218.).
I ovdašnji istoričari ''spomenar(skom) metodom'' ili ''hrestomatskim spomenarom'' naprosto to uzimaju kao osnovu da je tada postojalo ''stajalište i uvjerenje da su Crnogorci etnički Srbi, srpskoga porijekla''.
Također, i često korišćeni izraz Sloveni zamjenjuje se sa Slavenosrbi koji se preinačava u ''srpski obred'' i ''Srbi'' (u smislu pravoslavnog). Rusi sa pravoslavljem spajaju Slovenstvo (što upućuje na sverustvo). Tako Slavenosrbin znači, u stvari, Sloven (u smislu sverustva, ruskoga panslavizma i carskoga pravoslavnog fundamentalizma) i ''Srbin'', odnosno pripadnik Pećke patrijaršije.
U ruskoj političko-vjerskoj drugačici Slavenosrbin je Sloven-pripadnik Pećke patrijaršije. To suštastveno intonira sverustvo, koje će se u datijem okolnostima sve više pretvarati u svesrpstvo, odnosno taktički nekada u Srbe, a pođekad u Slovene, dok se to u svijesti ljudi ne zbrka i ne poistovjeti. Ipak, nigđe nije isticano uvjerenje i stajalište da su Crnogorci etnički Srbi i srpskoga porijeka.
Uništenje unije, na bazi pravoslavnoga fundamentalizma, i posrbičenja izraza Sloven, slovenski jezik, slavenosrbi, slavenosrpski jezik, ''grčki obred'', ''Grk'' ''srpski obred'' u Srbin, srpski, srpski jezik i sl. odgovaralo je i Turskoj carevini koja je preko (pro)turske Pećke patrijaršije kontrolisala srpski narod (raju). O tom procesu preoblikovanja izraza Sloven, slovenski jezik, Slavenosrbin, slavenosrpski jezik, ''grčka vjera'', ‘'grčki obred'', ''Grk'', ''srpski obred'' i slični u Slavenosrbin, slavenosrpski jezik, srpski jezik, Srbin, srpska vjera, srpski i naličnijeh, u literaturi je istoriografski i kritičko-analitički navedeno tušte primjera, pa nije potrebito to ponavljati (među novije autore spadaju: Danilo Radojević, Radoslav Rotković, Vojislav P. Nikčević i Sreten Zeković).

''SRBI SVI I SVUDA''

Opštenitu prijethodno rečenu idejnu i ideološko-političku klimu ispoljava, suprot(iv)no prosvjetiteljskim i racionalističko-empirističkim, Vuk St. Karadžić težnjama da su Srbi svi i svugdje (svi štokavci) i Dositej Obradović, koji je pošao još dalje, pa je smatrao da su Srbi svi Južni Sloveni - katolici, pravoslavci i muslimani. Ovi Dositejev stav preuzeo je Vuk St. Karadžić koji je 1833. pisao: ''Samo da je Šokce (katolike - S.Z.) dotle dovesti da reknu da su Srbi i da prime naša slova, a neka vjeruju što im je drago''. To još izričitije obrazlaže, pod uticajem Kopitara i Miklošića, u članku Srbi svi i svuda, tvrdeći da su svi štokavci Srbi, i oni od grčkoga, i oni od rimskoga i oni od turskoga zakona, tj. vjere (Kovčežić, Beč, 1849).
Na njegov program bača svjet(i)lo i činjenica da je Vuk Karadžić obavljao povjerljivu rabotu za srpsku vladu, ali je bio i čovjek na kojega je mogla računati austrijska vlast, i još pođeko, ako je mogao platiti usluge.
Starinsko dijeljenje naroda po vjeri dobro je iskorišćeno u srpskoj romantičarskoj idejnosti. Srpski episkop N. Ružić ide u tome dalje, pa veli:
''Da nije vjere, Rvati bi bili ono što su: Crnogorci, Bošnjaci, Hercegovci, Makedonci, Starosrbijanci, Sremci, Banaćani, Dalmatinci, Dubrovčani i Šumadinci – sve čisti Srbi i srpske narodnosti'' (N. Ružić, Istorija srpske crkve, I, Zagreb,1893, 327).
Srbin dr Vaso Čubrilović iskazuje ovu opštenitu zamisao episkopa Ružića. Zboreći o shvatanju nacionalnoga pitanja V. St. Karadžića, ističe da je ''tek u diskusiji sa Šulekom 1861.'' došao ''na pravu mjeru rekavši 'ko je god zakona grčkoga ili istočnog, onaj makar gdje stanovao neće se odreći srpskoga imena, a od onijeh koji su zakona rimskoga neka kaže da je Hrvat koji god hoće'' (V. Čubrilović, Istorija političke misli u Srbiji XIX v, Beograd, 1958, 189).

POISTOVJEĆIVANJE SRPSTVA S PRAVOSLAVLJEM


Podrobnijom kritičkom analizom dr Vojislav P. Nikčević zaključuje ''da termin slavenoserbski narod isključivo znači (južno)slovenski štokavski pravoslavni narod, a njegova izvedenica slavenoserbski jezik - (južno)slovenski štokavski jezik'' (V.P. Nikčević, isto, 77). Razmatra dalje opštu zabludu u koju se široko vjeruje kako su gotovo svi južnoslovenski štokavci Srbi, čakavci Hrvati i kajkavci Slovenci'' (isto, 81/82).

“Pitaš li ga za vjeru, Crnogorac će odgovoriti da je Srbin...”


Veliki humanista, istoričar i etnolog, Rus Pavel Apolonovič Rovinski, koji je dugo proveo adoptiran u Crnoj Gori, zbori: ''Imenom Srbin označavaju pravoslavnoga, a zatijem navode imena plemena'' (naroda) (Černagorija v neja prošlom i nastijačcem, II/1, Peterburg, 1897, 621).
Čeh Jozef Holiček navodi: ''Pitaš li ga za vjeru, Crnogorac će odgovoriti da je Srbin; pitaš li ga za narodnost, odgovoriće da je Crnogorac''! (Cerna Hora, Praha, 1876).
Po srpskom etnologu Tatomiru Vukanoviću, poslije ''obnove Pećke patrijaršije u 16. stoljeću (1566-1766) pod uticajem pravoslavne crkve, njegovano je i pospješivano (na bazi jednačenja srpstva i pravoslavlja) 'srbovanje'. Na tim temeljima je isticano (17-18. stoljeće) da je Crna Gora ne samo srpska zemlja, nego i dio Srbije'' (Etnogeneza Južnih Slovena, Vranje, 1974, 310). Prema etnologu Špiru Kulišiću, tek od početka 17 v. u Crnoj Gori javlja se pravoslavna vjeroispovijest kao ''srpski obred'':
''Tek 1614. godine, kako navodi i Kovijanić (nav. Djelo, II, 152), Bolica je zapisao da Grahovo ima 90 kuća, i to 20 turskih, dok su ostale 'hrišćanske srpskoga obreda' (de christiani di rito servo). Dakle, tek na početku XVII vijeka Bolica označava vjeroispovijest kao 'srpski obred', što ne znači jedanak i srpsku narodnost (O etnogenezi Crnogoraca, Pobjeda, Titograd, 1980, 26).


Što je smisao i suština “pravoslavnoga srpstva”



Ta državno-sakralna smješa je (pro)ishodila i zvanu ''srpsku vjeru'', koja je bila državna vjera, i poistovjećivanje tzv. srpstva s pravoslavljem, odnono sa ''srpskijem pravoslavljem'' iliti ''pravoslavnim srpstvom''.
Srpski istoričar Stojan Novaković o tome zbori: ''Taj stari srednjevjekovni srpski tip, koji identifikuje srpstvo s pravoslavljem, osnova je onoj sinonimici, po kojoj su gdekojim prostim ljudima našega veka Rumuni, Rusi, Grci – srpske vere zato što su pravoslavni, i po kojoj uopšte ima srpske vere'' (Prvi osnovi slovenske književnosti među balkanskim Slovenima, SKA, Beograd, 1893, 125).

PRAVOSLAVLjE - OBILJEŽJE SRPSTVA

Još ubjedljivije to ponavlja srpski istoričar Simo Ćirković:
''Usljed nerazdvojne združenosti crkve i države u nemanjićkom periodu bilo je moguće da se pravoslavlje pojavi kao bitno obilježje srpstva i da se vjerska pripadnost nametne kao kriterijum razgraničenja''
(Enciklopedija Jugoslavije, prvo izdanje, 7, 505).
To dalje potvrđuje i konkretizuje na Crnogorskom primorju Srbin Simo Matavulj:
''Od iskona, pa i na Primorju, Srbin je bio samo pravoslavni, Srpstvo je značilo samo pravoslavlje, kao što u ovim krajevima (na istoku) znači i danas''
(Bilješke jednog pisca, Beograd, 1939, 24).
Ovo apstraktno poistovjećivanje pravoslavlja, naravno, određenoga obreda i porijekla, u ovom slučaju srpskoga obreda, srpskoga pravoslavlja, navlaštito dolazi do izražaja u Primorju i opštenito na graničnim djelovima đe se javljaju i sukobljavaju više vjeroispovijesti.
Vidjeli smo da se u opisu skadarskoga sandžakata Piperi označavaju kao pleme 'srpske' ili 'grčke vjere', što i po mišljenju Jovana Erdeljanovića tek 'daje oslonca'' za pretpostavku, ali ne dokazuje srpsku narodnost (Postanak plemena Pipera, SEZ XVII, 311-312).
Ideološki pritisak i udijevanje u svijest Crnogoraca i samijeh Srba da su svi pripadnici srpske crkve i srpske imperije Srbi, prije svega, najbolje je iskazao profesor Velike škole u Beogradu Vladimir Karić:
''Srbin ide u tome toliko daleko, da ne odvaja vjeru od narodnosti svoje, da je naziva srpskom vjerom, i da, na posljetku, čovjeka ma koje nacionalnosti hoće da nazove Srbinom, ako je samo pravoslavac''
(Vladimir Karić, Srbija, 1887).

UTICAJ SVERUSKOG ČINIOCA

Već smo istakli da je na udijevanje Slovenstva i slavenosrpstva kao narodnosnoga srpstva znatno uticao i sveruski činilac. To je na svoj način izrekao i Jovan Sundečić: ''Rus spaja sa pravoslavljem Slavjanstvo, a Srbin vjeru sa Srpstvom'' (Orlić, 1870).
S. Stanojević smatra da se ''pomen srpskoga imena'' u Crnoj Gori u značenju pravoslavlja i ''srpskoga vjerskog obreda'' javlja tek u 17. v. i da se ono sve više zamjenjuje sa riječju Srbin, srpski (Srpsko ime u zapadnim srpskim krajevima, SKZ, 322, sv. 1, Beograd, 1902, 44). Već i sama studija S. Stanojevića Srpsko ime u zapadnim srpskim krajevima dovoljno zbori o unaprijed zadatoj tezi te njegove radnje. Naime, on traga za pomenima ''srpskoga imena'' u Crnoj Gori (u zapadnim srpskim krajevima), a već je unaprijed te oblasti (i Crnu Goru) imenovao srpskijem krajevima.
Po uzoru na njega to radi i Vasilije Đerić koji svoju radnju naslovljava O srpskom imenu po zapadnim krajevima našega naroda. Ovđe pod pojmom ''našega naroda'' podrazumijeva svojega, srpskog naroda.

JOŠ O “PRAVOSLAVNOM SRPSTVU”

Dr Danilo Radojević smatra da se rijetki pomen srpskoga imena u Crnoj Gori, i to isključivo u značenju vjerske pripadnosti, srijeće tek u 18. vijeku, a dr Vojislav. P. Nikčević drži da je ''to teško moglo biti prije obnove Pećke patrijaršije'', ali se ''nipošto nije moglo pojaviti kao produkt etničkoga samoodređenja i nacionalnoga samoopredjeljenja Crnogoraca''.
Uobičajenom tumačenju srpstva u Crnoj Gori kao pravoslavlja (poistovjećivanje pravoslavlja sa srpskom narodnošću), zbog odveć opštenitoga i apstraktnog značenja pravoslavlja, potrebito je dodati mnogo određenije značenje u smislu ''državne srpske vjere'', ''srpskoga pravoslavlja'' iliti ''pravoslavnoga srpstva'', srednjovjekovnoga srpstva kao pripadništva Srpskoj imperijalnoj državi i crkvi. Srpstvo u Crnoj Gori je crkovno-vjersko-političko-državno zajedništvo, odnosno nepostojeći imperijalni ''državno-crkovni narod''.

CRNOGORSKI PASAPORTI


Kao i njegovi prijethodnici i narod crnogorski opštenito, i Petar II Petrović Njegoš se u službenijem dokumentima sekretarije Vladikata narodnosno i nacionalno iskazivao kao Crnogorac. Svojeručno potpisuje pasaporte svojijem sunarodnicima i upisuje im narodnost Crnogorac (nije rubrika državnost, niti ime Crnogorac može biti oznaka za državnost Crne Gore).
Da je Njegoš shvatao ime i pojam ''slavenoserbi'', kao i njegov prijethodnik Petar I Sveti i ostali Petrovići, a to znači u političkom i crkovno-vjersko jurisdikcijskom značenju, koje obuhvata više naroda, œedoči i njegovo pismo Milošu Obrenoviću, iz 1848. godine, kojim ga je kudio što uvodi neke nove ortografske znake u crnogorsku knjigopečatnju: ''Poradi mene bila bi neograničena radost da bismo svi Slavenoserbi učinjeli među sobom jedno pravilo knjigopečatanja, a osobito Srbi i Crnogorci''.
Znači, u stilu uobičajene ondašnje terminologije, i Njegoš upotrebljava pojam i ime Slavenoserbi sumarno, kao pojam za širu skupinu pravoslavnijeh naroda, koji su nekada bili pod jurisdikcijom Pećke patrijaršije, znači, u užem pravoslavnom smislu, bez katoličkih Hrvata i Slovenaca i bez Bugara, što se zove još i iliričesko koljeno. Upotrebljava ga u smislu već navedenoga značenja u Serbskom letopisu iz 1824. i Letopisu Matice srpske iz 1825. godišta. U tu grupu ubrajaju se Srbi, Crnogorci, Bugari i drugi.

NJEGOŠ JE JASAN

Njegoš ovđe jasno razdvaja dva različita i posebita ''slavenoserbska'' naroda (nacije): srpski i crnogorski (Srbe i Crnogorce), kao dva uporedna i samostalna etnosa u ramu slavenoserbstva. Da je Njegoš smatrao da su Crnogorci etnički Srbi ne bi ih razdvajao kao dva ravnopravna i samostalna entiteta.
Ovo nije samo dokaz za neskladu između tzv. srpstva i crnogorskoga naroda, odnosno nacije, i da je srpstvo nečesov nadnardnosni, ujed(i)niteljski pojam, no i izričita tvrdnja o razlici ova dva naroda.
Takvom srpstvu pridaje se naglašen ideološko-politički biljeg. Crnogorstvo je etničko oœećanje, obilježje i državno-nacionalno pripadništvo i nesumnjivo opredjeljenje, a tzv. srpstvo je njegov vanjsko-politički i ideološki program impereijalnoga veljecrnogorstva, odnosno tzv. crnogorskoga srpstva koje je bilo kontura i ram obnove Srpskoga Carstva.

Dokazi da se Njegoš osjećao Crnogorcem


U državnijem, službenim śedodžbama Njegoševe vladavine susrijeće se, ne rijetko, jasan i nedvosmislen pojam crnogorska nacija. U Njegoševom Ugovoru o prodaji Maina, od 12/14. oktobra 1837. izričito navodi i Naciju Crnogorsku. Također, i u Ugovoru o prodaji manastijera Stanjevići, od 6. maja 1839. ističe “Naciju Crnogorsku i istu Naciju, svakijem pravom javnijem...”. U Državnim arhivu Crne Gore nalazi se arhivski ovjerena transkripicija (''prevod'') rečenoga Ugovora u kojoj se izraz Nacija Crnogorska prevodi kao narod Crne Gore. To su ne samo pogrješno, no i sa određenijem zlonaumom uradili neki stručnjaci iz Novoga Sada. (To je samo jedan od tušte primjera krivotvorenja i preinačavanja izvornijeh œedočanstava crnogorskijeh.) Ova izvorna œedočanstva jasno pokazuju da se Njegoš stvarno izražavao kao Crnogorac i oœećao nacionalno Crnogorcem. To je njegova stvarna, etnička, narodnosna i nacionalna pripadnost. Ovi izvori su sigurni, čvrsti i jedino relevantni za određenje Njegoševe narodnosno-nacionalne pripadnosti. Toga radi, pri određivanju Njegoševe nacionalne samobitnosti i njegovoga nacionalnoga oœećanja, potrebito je jasno razgraničiti njegovo književno-poetsko djelo (koje je bilo i preinačavano, budno praćeno od garašaninovske agenturne mreže, njezinoga pritiska, ubjeđivanja i popuštanja) od zvaničnijeh (službenih) akata koje je izdavala njegova državna kancelarija, kao i njegova prepiska (Viđi: Pavle Mijović, Njegoševe tužne armonije, Crnogorski PEN Centar).


Crnogorstvo i srpstvo kralja Nikole Petrovića



Da je ta etničko-politička ambivalentnost bila prisutna kod knjaza-kralja Nikole I Petrovića i onodobnijeh Crnogoraca pokazuje i to što se stanovito pravi razlika, i postoji nesklada, čak i terminološka, između crnogroske narodnosti-nacionalnosti i crnogorstva, na jednom, i srpstva, na drugom boku.
Kao i njegovi prijethodnici - Petrovići, i knjaz-kralj Nikola je bio etnički (narodnosno-nacionalno) Crnogorac. Tako se je mnogo puta izražavao, ispoljavao, potvrđivao i nesporno opredjeljivao. U skladu sa punijem dovršavanjem, uobličenjem i međunarodnijem priznanjem moderne crnogorske nacionalne države, knjaz-kralj Nikola je na unutrašnjem državno-nacionalnom planu razvijao iskonsko, izvorno, gotovo genetsko, refleksno (h)iljadugodišnjom istorijom crnogorskom stvoreno, spontano etničko (narodnosno-nacionalno) Crnogorstvo.
Poznata je njegova amanetna, zavjetna kletva u Balkanskoj carici:

''Ko Crnogorstvu ne bio vjeran,
Bogom i ljud' ma svuđ bio ćeran''.


CRNOGORSTVO KAO PROGRAM


Crnogorstvo kao načelo samostalnog života Crne Gore, kao narodnosno-nacionalna i kulturno-duhovna posebitost i crnogorska identitada, organizovano i promišljeno iskazuje se kao tadašnji Crnogorski nacionalni program u potonjim decenijama 19. v., a jakotnije u političkim akcijama i djelovanju u parlamentarnom životu Crne Gore u prvoj dekadi 20. st., a navlaštito od 1903. godišta.
Prvi napisi o Crnogorstvu objavljeni su od 20. januara do novembra 1884. u službenom Glasu Crnogorca. S početka toga godišta, u toku tri mjeseca, teorijski je obrazlagan sadržaj Crnogorstva kao zasebitoga pojma i organizma, kao posebnoga načela koje ga čini samostalnim. Mnije se na samobitnost, na samostalnost i etničku nezavisnost od tzv. srpstva. Naglašava se: ''Crnoj Gori je životno načelo – Crnogorstvo'' (Glas Crnrogorca, br. 5 od 2. 01. 1884. Viđi: dr Mijat Šuković, Studije i eseji iz istorije države Crne Gore, 51).
Članke je pisao urednik uz znanje i saglasnost crnogorskoga Suverena. Ovo je bilo 40 godišta potlje ozvaničenja Načertanija, vjerovatno, i kao nešto odocnjela reakcija na njegovu agenturnu realizaciju, odnosno od kada je knjaz Nikola saznao za taj(e)ni srpski vanjsko-politički i nacionalni program “Velike Srbije”. To je bilo sazrelo uobličenje crnogorske narodnosno-nacionalne svijesti, kao nuždevite podloge, rama, sadržaja i razvića crnogorske moderne nacionalne države u njezinoj borbi za dalje oslobođenje, međunarodno priznanje, ugled i prestiž.
Simo Matavulj œedoči da se ''u tim člancima tvrdilo da je Crnogorstvo pojam i organizam zaseban, koji ima uslove opstanka i razvića bez potrebe da se oslanja na drugo što (mnije na srpstvo – p. n.). Dakle, Crna Gora, kroz svoj službeni organ, odricala se svoje istorijske misije...'' (S. Matavulj, Bilješke jednog pisca, Beograd, 1939, 225), koju joj je predestinirala načertanijevsko-karađorđevi ćevska agenturna mreža i režimska nauka.
Toga radi su posve bez osnova, demagoške, propagandne i asimilatorsko-imperijalne one tvrdnje da su Crnogorstvo i srpstvo (crnogorska nacija i srpstvo) u odnosu posebnoga i opšteg, da srpstvo obuhvata Crnogorstvo i da, tobože, Crnogorstvo i srpstvo nijesu u suprotnosti, da se ne isključuju, kako se, po ko zna koji put, uporno papagajski i prežvakano navodi i u publikacijama ovdašnjih crnogorskijeh istoričara.

RASPRAVE U PARLAMENTU

Nijesu u suprotivnosti samo pod pretpostavkom zajedničke ravnopravne borbe za oslobođenje kao cilja svijeh Južnih Slovena, odnosno stvaranja novoga Dušanovog carstva, ali su stalno bili u suprotivnosti i nepomirljivom neprijateljstvu što je vrhunilo u zelenaško-bjelaškom krvoproliću.
Da je to tako potvrđuje i činjenica da su knjaza-kralja Nikolu optuživli za separatizam (od srpstva).
O crnogorskom nacionalnom biću vođena je rasprava i u Crnogorskoj narodnoj skupštini u kojoj se često utvrđivalo da su Crnogorci posebita nacija u odnosu na Srbe i srpstvo (Stenografske bilješeke, prva kniga, 471/472). Srijeće se i rečenica: ''Crnogorstvo je duša naše države kao što je, na primjer, germanizam duša njemačka, a galicizam duša francuska'', ''bit i suština egzistencije''.
Dr Nikola Škerović, poslanik u Crnogorskoj narodnoj skupštini biranoj 1911. konstatuje: ''Pitanje ljudskih sloboda, usko povezanih sa nacionalnim pitanjem, bilo je vrlo zaoštreno u Crnoj Gori posljednjih deset godina pred Prvi svjetski rat'' (Crna Gora za vrijeme Prvog svejtskog rata – Odnosi sa Srbijom, Titograd, 1963, 73).
Te činjenice, kako s pravom i tačno ocjenjuje dr Mijat Šuković, negiraju raširene tvrdnje da su komunisti poslije 1920. prvi put u istoriji otvorili crnogorsko pitanje, s tijem što se mora dodati da to pitanje i nije imalo osnove da se otvara sve do pojave i ostvarivanja Načertanija i saznanja o nejgovom tajenom postojanju, jer prije toga su našijenci i izvanjci smatrali i uzimali kao prirodnu činjenicu da su Crnogorci posebit narod i nacija.

OPTUŽBE PROPAGANDE

Priča o Srbiji, Srbima i o srpskoj istoriji kao da je posve različita od priče o Crnogorcima, Crne Gore i crnogorske povijesti. Ističe i da je tek Karađorđe ''prvi probudi duh (srpskoga) naroda i razvio barjak slobode'', ''udahnuo život srpskoj duši'' (kako je to poimao i Njegoš), dok je crnogorski narod stamenito i odavno bio zadojen duhom slobodarskoga čojskog junaštva, daleko prije Karađorđa vodio vijekovnu nacionalnu revoluciju.
Anticrnogorska srpska propaganda optužuje kralja Nikolu i njegovu vladu da ''proglašavaju zaseban crnogorski narod!'', a njegovoga sina, ''knjaza Petra, da je u intervjuu u rimskoj Tribini tjerao još dalje, jer je tvrdio da Crnogorci nijesu Srbi i da će propasti, ako se ujedine sa okolnijem sličnim 'narodima' '' (Propagandna brošura ujedinitelja Andrije Radovića, izdanje Crnogorskoga odbora za narodno ujedinjenje 1918.)
Da je kralj Nikola jasno razlikovao srpstvo od crnogorske nacije i naroda (Crnogorstva) dokazuje i njegova izjava:
''Crnogorsko pitanje nije dinastičko, no načelno pitanje male nacije i naroda''
(Kralj Nikola u pismu premijeru Klemansou od 26. 08. 1918.)
Tu jasno i nedvosmisleno imentuje crnogorsku naciju i crnogorski narod nezavisno od srpstva i srpskoga naroda, ističući, zapravo, načelo samoodređenja. Kralj Nikola zbori o ''junačkom narodu crnogorskom'', njegovoj bitnosti i individualitadi, i da bi ''svoje savremenike iz dubina duše proklinjao, kad bi se ogriješili o samosvojnost Crne Gore'' (u poslanici Crnogorcima za Božić 1919).

“CRNA JE GORA CRNOGORACA”


Crnogorski narod izričito pominje i drugijem prilikama (Kralj Nikola, Poslanica Crnogorskom narodu za Božić 1918., Glas Crnogrorca, br. 62, januar 1918.)
U neposrednoj svezi sa Crnogorstvom kao životnim načelom Crnogoraca, njegovom samodovoljnosti, crnogorskom narodu, njegovoj bitnosti i individualnosti potrebito je shvatiti i njegovu znavenu krilaticu “Crna je Gora Crnogoraca” (u proglasu Crnogorcima na Badnji dan 1918. iz inozemstva), što, zanago, znači da nije Srba, srpska ni srpstva, no Crnogoraca i crnogorska.
U ovoj kratkoj krilatici dato je bitije Crnogorstva, kao sažimka (h)iljadugodišnje samostalne, posebite, osobite i borbene crnogorske povijesnice, koja je i (samo)produkovala crnogorsko etničko (narodnosno-naciona lno), državo(tvor)no i kulturno-duhovno biće. Ona izražava da je Crna Gora milenijumska otadžbina i Matica Crnogoraca.

“Ti si Srbin, a ne Crnogorac...”

Na insistiranje unuka kralja Nikole, Đorđa Karađorđevića da mu kaže je li on Crnogorac, kao i njegovi vršnjaci - Crnogorci, koji su mu to osporavali, Nikola mu odgova: ''Ti si Srbin, a ne Crnogorac... Mi smo Crnogorci, jer smo rođeni ovđe, a roditelji su ni bili Crnogorci... Treba da budeš ponosan što si Srbijanac i Srbin. Srpski narod je dobar i hrabar. Tvoji preci su ginuli za Srbiju... Dođi – rekao je – pričaću ti o Srbima i Srbiji. Bićeš radostan što si Srbin, baš kao da si pravi Crnogorac... – A taj legendarni junak, taj seljak iz Topole, taj Karađorđe – bio je otac tvojega đeda. On je prvi probudio kod naroda duh i razvio zastavu slobode...'' (Đorđe Karađorđević, Istina o mom životu, Beograd). Kralj Nikola ovđe ne zbori Đorđu Karađorđeviću:
''Ti nijesi Crnogorac no Srbijanac'', n(eg)o: ''Ti nijesi Crnogorac, no Srbin''. Iako se ovđe pominje i Srbijanac, knjaz Nikola jasno razlikuje Srbijanca, Srbina i srpski narod od Crnogoraca.


Savremenici kralja Nikole o Crnogorcima i Srbima



Uz svu sumnju u autentičnost propagandnog izvora, navodim da je, u povodu sarajevskoga atentata na austrijskoga prijestolonaœljednika, kralj Nikola izjavio: ''Ma kako da su bestidni ovi Srbi...'' (“Nikola Petrović i njegovo doba”, Sarajevo, 1919, 27). Ne zbori Srbijanci, no Srbi, što znači da sebe i Crnogorce isključuje kao uzrok 1. svjetskog rata i da ih razlikuje od Srba.

PORUKA U POSLANICI

''Svoje savremenike bih iz dubina duše proklinjao, kad bi se ogriješili o samosvojnost Crne Gore'' (u Poslanici Crnogorcima, za Božić 1919).
Knjaz-kralj Nikola je više puta, u izuzetnijem trenucima ljutnje, nazivao neke svoje saradnike na Dvoru, inače Srbe, “srpskijem špijunima” i “lažovima” (Agent Atanasije Nikolić, Opis radnje po predmetu opšteg sporazu mijevanja za ustanak i sjedinjenje (1830-1968.), špijunski izvještaj, Biograd, 26. april/ 8.maj 1876). Da je sebe smatrao Srbinom u narodnosno-nacionalnom smislu, posigurno je da bi bio obazriviji i da bi rekao ''srbijanski špijuni'', a ne ''srpski špijuni''.
Nalično su razlikovali Crnogorce i Srbe, Crnogorstvo i srpstvo i ostali crnogorski onodobnici knjaza-kralja Nikole, navlaštito zelenaški usmjerenih, kod kojih se, također, uočava i njihovo međusobno nepodudaranje, određena nesklada i bitni ''dodatak'', odnosno ''ostatak'' tzv. srpstva u odnošenju na crnogorski narod-naciju.
U povodu neutrallnog odnosa Srbije spram Crne Gore u turskom napadu 1852. knjaz Danilo I Petrović zbori: ''Neću više nikada biti prijatelj srpskoga naroda i njegovoga knjaza'' (Navedeno po: D. Stranjakoviću, Srbija Pijemont Južnih Slovena, 44). Knjaz Danilo ovđe ne kaže da ''neće više nikada biti prijatelj srbijanskoga'', no ''srpskoga naroda'', što bi morao da je smatrao da su Crnogorci Srbi.
U namjeri da podgarne Srbiju i Srbe na borbu protiv Turske (da ''udahne život srpskoj duši''), knjaz Nikola je poslao Maša Vrbicu sa 300 Vasojevića da prodru u Srbiju i da podstaktnu ustanak. Tom prilikom Mašo Vrbica piše knjazu Nikoli da će ''uzeti Pljevlja i preko Pljevalja na srpsku granicu'', ''pa tadar Srbima ne manjka oli crn obraz za dovijeka, oli mač u ruke'' (Pismo Maša Vrbice knjazu Nikoli I od 1861).

“KOLEKTIVNA LIČNOST”

Ovđe se ne zbori da će im prijeći srbijansku, no srpsku granicu, a narod u Srbiji zove Srbima, a ne Srbijancima, iz česa bi jezička, semantička, logička i svaka druga analiza pokazala da se tu razlikuju Crnogorci od Srba. Princ Petar Petrović je pisao: ''Crna Gora postoji kao kolektivna ličnost, kao nacija'' (Rimska Tribuna 31. 5. 1918.).
Negodujući na uništenje crnogorske nacionalne države 1918, Jovan Popović piše da se ''nad crnogorskom nacijom vrši internacionalna nepravda'', da je ''još u davnoj prošlosti crnogorska nacija umjela svojijem sopstvenim silama boriti se protiv jedne velike carevine i osnovati svoju nacionalnu državu – mnogo prije no svi ostali narodi Balkana... I tako crnogorska nacija ima istorijsku prošlost stariju za četiri vijeka od srpske'' (Jovan Popović, Pogled na crnogorsko pitanje, Memorandum podnešen na Konferenciji mira u Parizu, u ime Saveza slobnodnijeh Crnogoracah, na francuskom, kao brošura KCŠ - Neji kod Pariza, 1919).
Ovđe se ravnopravno i uporedo sa srpskom nacijom pominje crnogorska nacija, crnogorska nacionalna država, a ne srbijanska nacija i država, ni srpska nacija i država u Crnoj Gori. Isti spisatelj zbori da su pravaši ''nacionalna slobodna stranka crnogorska'' (isto).
Jovan Plamenac, poslanik u Crnogorskoj narodnoj skupštini, ukazuje:
''Mi smo se Crnogorci samo u velikim istorijskim događajima ispoljavali da smo Srbi, ali u mirnom istorijskom toku mi smo uvjeke neopredijeljeno pleme u narodndosnom smislu. Imao sam dodira, gospodo, sa našom braćom Dalmatincima, Hrvatima, Rusima i drugima i oni o nama sude kao Crnogorcima, kao o posebnoj naciji''
(Jovan Plamenac, Stenografske bilješeke Crnorgorske narodne skupštine, prva kniga, 471/472).
Bajo Gardašević, poslanik u Crnogorskoj narodnoj skupštini:
''Ja sam zbilja bio svjedok kada su se vodile prepirke da li su Crnogorci Srbi. Bar mi koji smo na strani učili moramo se sjetiti one anegdote među Hrvatima kada su na jednoj skupštini izglasali sa 2 glasa većine da su Crnogorci Srbi... Ja sam imao često puta prilike da čujem pitanje među samim Rusima i drugim narodima da se obraćaju sa pitanjima, a to još ljudi intelegentni, kakve su nacije Crnogorci, a kad im se kaže da su Srbi, oni se čude''
(Bajo Gardašević, Stenografske bilješeke Crnogorske narodne skupštine, prva kniga, 471/472).
Znaveni zelenaš-federalista dr Ivo Jovićević, rođak i savremenik kraja Nikole, posve jasno razlikuje Srbe i Crnogorce:
''Odkad postoje Crna Gora i Srbija kao dvije posebite države, Srbi su se svagda trudili da Crnogorcima podvale na sve moguće načine''
(Dr Ivo Jovićević, O ljudima i događajima- œećanje jednoga federaliste, Obod, Cetinje 1995, 64).
Da je smatrao da su ''Crnogorci Srbi'', logično bi bilo da zbori da su se ''Srbijanci vazda trudili da Crnogorcima'' ili ''Srbima u Crnoj Gori podvale''. Dr Ivo Jovićević dalje zbori o pašićevskom ''principu posrbljavanja Crnogoraca'' i ostalijeh , ''što je apsolutno nemoguće'' (isto, 86). Ako su, za njega, Crnogorci Srbi, onda se ne mogu posrbljavati, jer bi to značilo kao da se ''voda vlaži (mokri)''; mogao je, eventualno, reći ''posrbijančenje Crnogoraca''. Suštastveno isto razlikovanje crnogorskoga i srpskog naroda (naciona) dr Ivo Jovićević, kao i mnogi onodobni Crnogorci, ističe i u ovom svom stavu: ''Dakle, osim političkih stremljenja u Srbiji i Crnroj Gori, sukobili su se i dvije različite psihologije, dva karaktera, dva različita pogleda na život uopšte'' (isto, 65).

SAČUVALI SVOJU NARODNOST

U razgovoru sa ruskijem narodnim komesarom za vanjske poslove, Čečerinom, nakon revolucije 1918, dr Ivo se predstavlja kao ''crnogorski nacionalista''. Da se narodnosno-nacionalno oœećao Srbinom, ne bi mogao biti ''crnogorski nacionalista'', što je tada imalo pozitivno značenje, u smislu ljubavi spram svoje, a to znači, crnogorske nacije. Dalje nastavlja Čečerinu: ''Onda sam mu objasnio da smo mi Crnogorci, da bismo u borbi protiv Turaka sačuvali našu narodnost, morali prijethodno braniti našu hrišćansku vjeru'' (isto,157). Ovđe izričito ukazuje na crnogorsku narodnost (što će reći, etničku pripadnost), koja se uobličavala u crnogorskoj istoriji. Razlikuje i ''našu narodnost'' od ''naše hrišćanske vjere'', a ne srpstva, Srba, ''srpske vjere''.

„Kruna Crne Gore je crnogorska”

Crnogorci u Americi poručuju Biogradu, Srbiji i srpstvu da crnogorska kruna nije dinastička (ni Petrovića ni Karađorđevića), no crnogorsko-nacionalna: ''Kruna Crne Gore je crnogorska'' (Crnogorski glasnik u Americi). Glas Crnogoraca podœeća da je krilatica kralja-pjesnika poruka Crnogoraca Biogradu: ''Crna je Gora Crnogoraca''. Već smo ukazali da Načertanije razlikuje crnogorski i srpski narod, kao i ostale okolne narode, koje treba posrbičiti po principu “jedinstva naroda” i “sravnjivanja sa srpskijem narodom”. Zboreći da srpska politika spram Crne Gore treba da preuzme politku Rusije i da Crnoj Gori dodijeli redovitu novčanu pomoć, u Načertaniju se navodi i ovo:
''I Crnogorci bi onda rekli: Srbi nijesu nama pomogli kad smo u nuždi bili, što je dokaziteljno, da nam nijesu prijatelji, nego nas samo za sad upotrebljavaju''.
Ne dovode se ovđe u odnošenje Crnogorci i Srbijanci, no Srbi, što je nelogično, ako se smatra da su Crnogorci Srbi. I srpski agent, kod knjaza Nikole, Milan Piroćanac izričito više putah zbori o crnogorskom narodu koji se priklanja ideji ujedinjenja i razdvaja Crnogorce i Srbe u narodnosnom smislu (Milan Piroćanac, agenturni izvještaj Iliji Garašaninu).


Izvanjci o crnogorskom narodu i naciji


U Egzarstitičkom listu Vijesti u Carigradu br. 125. od 1910. jasno se navodi: ''Prije svega, mi, Crnogorci, nijesmo Srbi, a tako isto ni oni koji žive u Bosni i Hercegovini, pod Austro-Ugarskom''.
Dalje se navodi brojčano stanje Srbo-Hrvata, Srba, Crnogoraca itd. (Cetinjski vjesnik, br. 57, od 17. 7. 1910, 3). U štivu se pominje srpsko-hrvatski narod, što znači, da je bila prisutna opštenita zabluda o ''jednom jedinstvenom narodu'' srpskom, ili srpsko-hrvatskom. Tada su se još Crnogorci izdvajali iz toga jedinstvenoga naroda. Ovđe se izričito tvrdi da Crnogorci nijesu Srbi. U nabrajanju naroda, Srbi i Crnogorci su posebiti i razdvojeni narodi. Da su se Crnogorci smatrali Srbima, uključlili bi ih u Srbe, pa onda razdvajali kao Srbe u Crnoj Gori, iliti kao ''crnogorski Srbi''.

BROJNA AUTENTIČNA SVJEDOČENJA

Pojam Hrvato-Srbin je tada bio korišćen pod uticajem udžbeničke i druge propagande toga doba, kada su se, gotovo, svi nastojali pretvoriti u Srbe: Srbo-Hrvati, Srbo-Maćedonci, čak i Bijeli Srbi (Rumuni) i sl.
Naslov knjige o Crnoj Gori A. Devina je Mučenička nacija. Italijanski diplomata, ambasador Romano Avecena ukazuje da ''Crnogorci, i pored naklonosti prema svojoj srodnoj braći, čuvaju posebne crnogorske nacionalne karakteristike''. Gledston, sin engleskoga državnika, naglašava da je Crna Gora izrazito miritala svoju nezavisnost i da ''sloboda i nezavisnost treba da budu duh nacionalne individualitade Crnogoraca'' i ove ''male istorijske zemlje''. Ženevski list La Suiss navodi da ''crnogorska nacija želi po svaku cijenu da ostane slobodna u svojijem gorama, zašto silom od nje činiti podanike Srbije?''. Dalje je imentuje ''mala, ali junačka nacija crnogorska treba da slobodno raspolaže svojom sudbinom (La Suiss, ženevsski list, jul 1919).
Gaston Rupel zbori o ''maloj naciji crnogorskoj koja nikada nije bila u lancima ropstva'' (ovđe se zbori o ''maloj crnogorskoj naciji velike slovenske rase'', a ne srpske rase ili srpskoga naroda. Al-Henri Bezies opominje da ''crnogorska nacija ima pravo na život'', a A. Avgustin Rej zbori da je ''hrabrost crnogorske nacije poznata u cijelom svijetu'' i da je ''mala crnogorska nacija vazda na visini očuvala svoju čast'', što potvrđuje i Luj Avenje ''nacija crnogorska, nacija koja je velikodušno prolijevala svoju krv za opštu stvar''. To podastire i Makaler koji navodi da ''nikada nije bilo hrabrije i čestitije od crnogorske nacije'', ali ni ''više mučeništva i nepravde no što ga je podnijela crnogorska nacija''.
Hugo Mivinket ističe: ''Istorija bdije nad malenom, ali slavnom crnogorskom nacijom, koja sada brani, kao što je i vjekovima branila, svoju slobodu i nezavisnost''. Znaveni francuski feljtonista, novinar i publicista, izaslanik Tana i Temps-a zbori o ljubomornom čuvanju Crnogorstva pred imperijalnim ideologijama tzv. srpskoga jugoslovnestva: “Crnogorac ne odbija da bude Jugosloven, ali je prije svega Crnogorac…” (prenijeto u listu Crnogorac br. 14 od 28. 3. 1925, st. 2).
Pižon, ministar vanjskijeh poslova Francuske Republike, 4. 11. 1918. lažno obećava da će francuska vojska u Crnoj Gori ''sa uvažavanjem poštovati vlasti i slobodu nacije crnogorske''.

NIKOLINO PRAVOSLAVNO I POLITIČKO SRPSTVO


Već smo rekli da je Nikolino srpstvo suštastveno vanjsko-politički program oslobođenja južnoslovenskih naroda i njihovoga ujedinjavanja u novo carstvo. Nikolino srpstvo je i borbena podžižačka, primamljiva oslobodilačka ideologija i politika romantičarskoga ujediniteljstva južnoslo venskijeh pravoslavaca i inovjeraca oko tzv. ''srpskoga stožera'' na preveljačenoj crnogorskoj pijemontskoj osnovi.
Srpstvo je i kod njega širi pojam od srpske i crnogorske nacije. Načelo tog ujedinjeja tzv. srpstva i južnoslovenstva bio bi on, dinastija Petrović i crnogorski narod (nacija) zbog miritane oslobodilačko-prvačne i lučonošne pijemontske uloge Crnogoraca.
Dok Njegoš nije bio otporan na načertanijevsku demagogiju i prijevaru u idejnoj i ideološkoj ravni, kralj Nikola je posve politički ''nasio'' na načertanijevsko srpstvo. Prevario se na političku zloupotrebu ideje Slovenstva, slavenoserbstva i njezino podmetanje i pretvaranje u ''opštu ideju srbizma'', ''ideale srpstva'', idealizma i romanatizma, poglavito na načertanijevsku propagandu. Mislio je da će to iskoristiti (nadmudriti Srbe) u svoju korist, dinastije Petrović i Crnogoraca. Za njegove vlade srpstvo postaje i zvanična ideologija odnosno idejna, ideoleoška, politička i vjerska naslaga nad etničkim, ''prirodnijem'' Crnogorstvom.

SUVEREN - “SEPARATISTA”


No, koliko je gođ srbovao (u rečenom smislu), što je nesporno, zbog navedenijeh razloga (uglavnom zbog zajedničkoga oslobođenja pravoslavaca i radi prevlasti i težnje da zaœedne na ''svesrpsko prijestolje''), kralj Nikola, viđeli smo, mnogo je više crnogorstvovao. Toga radi je bio urnebesno optuživan od srpske politike za tzv. separatizam, iako je bio Suveren u suverenoj-nezavisnoj, međunarodno priznatoj crnogorskoj državi, 27. u svijetu.
Nikolino etnički posebito Crnogorstvo se izvrgava ruglu i kuđenju i u nazovi knjizi Nekoliko krvavih stranica iz albuma Njegoš-Petrovićevoga doma, koju je izdala crnogorska emeigracija pod neposrednijem uplivom srpske policije.

“Pravoslavno srpstvo” dobro se “primilo” u Crnoj Gori

Načertanijevsko brižljivo i sistematski posijavano i odnjegovano œeme apstraktnoga, sveobuhvatnog ''pravoslavnoga srpstva'' dobro se ukorovilo u Crnoj Gori, dobrijem dijelom, i zahvaljujući knjazu-kralju Nikoli, da je i on, kao Suveren suverene crnogorske države, zazirao od kobnog samoljepljivoga biljega ''separatizma''; da se je od njega ispri čavao, iskao opravdanje i u zavisnosti od toga često donosio sudbonosne odluke. Sve do danas, takvi biljeg separaatizma ima smisla samo ako podrazumijeva načertanijevski uđedenu neodređenu, ''samoj sebi nejasnu'' i apstraktnu svijest o (sve)srpstvu, tj. da su Crnogorci (u nečesovom širem i nadetničkom, nadnacionalnom smislu) Srbi, đeličak takvoga sve(to)srpstva. Kratko rečeno, radi se o tzv. separatizmu od sve(to)srpstva, što, samo po sebi, ište žrtvovanje ''najelitnijih Srba'' i ''najzaslužnije srpske države'' za ''opšte interese srpstva i njegovoga ujedinjenja''. To će ostati stamenitost crnogorsko-srpskijeh odnošenja i kastiganoga tzv. crnogorskoga separati zma. Sve do danas to je jedna od opštenitijeh zabluda, kojih je puna istorija, posebno južnoslovenskijeh naroda, poput one da su Hrvati i ostali Južni Sloveni Iliri (Ilirski pokret). Prenosi se na naraštaje i ozvaničava kao zvanična politika i ideologija, navlašatito u udžbenicima i učilištima opštenito. Tijem se, zapravo, ozvaničava jedna imperijalna politika i ideoloija, kojom se iskorjenjuje osnovno ''pravo naroda na samoodređenje'', a koje se uporno ocrnjuje kao tobožnji separatizam. Spoj toga iskonskoga, prirodnog (etničkoga) Crnogorstva i rečenoga srpstva (kao vanjskoga programa i ideološko-političke vjerske i druge nadgradnje) čini njegovo tzv. ''crnogorsko srpstvo''. I kod kralja Nikole, kao i kod Njegoša, ispod tog crnogorsko-srpskoga ideološko-političkog sijamstva, ispod toga crnogorskoga veljesrpstva vazda i neotuđivo vri refleksno, spontano, izvorno, gotovo, genetsko etničko Crnogorstvo.


Crnogorstvo „nesebično” žrtvovano za srpstvo


''Domaća'' propaganda smatrala je da je ''istorijska misija Crne Gore da stane na čelo srpstva'', a srpska vanjska politika iskala je od Crne Gore da se ''nesebično žrtvuje za srpstvo'', da bude ''ratni logor srpstva''. To je uticalo i na kralja Nikolu da odustane od dosljednoga nuždevitog naglašavanja unutarnjega crnogorskog nacionalnoga programa (crnorgorstva) u potrebitoj mjeri u nastajanju i pokušajima da zaœedne na svesrpsko prijestolje.

IDEOLOGIJA ''ŽRTVOVANJA ZA SRPSTVO''

Rusija je u kritičnom trenutku staru pijemontsku ulogu Crnogoraca u oslobođenju Južnijeh Slovena već preprovodila na Srbiju. Tako se desilo da je kralj Nikola, zbog takve ideologije ''žrtvovanja za srpstvo'', uludo izgubio crnogorstvo, krunu, dinastiju, crnogorsku državu i naciju, zarad savezništva sa Srbijom, svesrpstva i ujed(i)njenja.
U takvoj situaciji, u kojoj je srpstvo bilo zvanična ideologija (nametnuto opšte mnjenje, zabluda i sl.) nacionalno (etničko) crnogorstvo najčešće se ideoeloško-politički nejasno i neprimjereno (moglo) ispoljavati kroz isticanaje crnogorske držav(otvor)nosti i crnogorstva, kao unutrašnjega načela Crne Gore.
O jedinstvu i skladu rečene dvije komponente (etnikoga crnogorstva i nadetničkog srpstva) može se zboriti samo u početku. Kada je takvo srpstvo bilo oslobodilačka paradigma, a odmah zatijem, navlaštito, sa sve većijem ostvarenjem Načertanija, stalno su dolazile u nepomirljivi sukob, razlaz, do neskrovitoga neprijateljstva i međusobne mržnje, sve dok se kralju Nikoli to srpstvo nije ''obilo o glavu'', i dok ga nije koštalo krune, dinastije, crnogorske države i nacije. Tada je i počeo shvatati suštastvo toga tzv. srpstva, ali mu je bilo dockan. Vrnulo mu se kao dvoœečni bumerang njegove i opštenite ideološko-političke metafizike.

DRSKA REPRESIVNA DEMAGOGIJA


Toga radi priča o jedinstvu i nesukobljenosti interesa Crnogorstva i srpstva, nakon tolikijeh međusobnih sukoba, samo je drska ideološko-politička represivna demagogija, sredstvo stalnoga suzbijanja i žrtvovanja crnogorstva zarad (sve)srpstva. Takva propaganda ima osnova i smisla baš onoliko koliko i uporno isticanaje da su odnosi pomeđu Crne Gore i Srbije bili vazda bratski, idealni, skladni, pa i u zlovaktu bezuslovnoga ujed(i)njenja, prisajedinjenja, krvavoga “bijelog terora”.
Samo u gornjem smislu može se shvatiti jednovaktno i uporedno ''srbovanje'' i nesumnjivo isticvanje crnogorske nacije i naroda (etničkoga crnogorstva) kod kalja Nikole, učenijeh ljudi i običnijeh Crnogoracah toga doba. Kako drugačije pojmiti, nrp. počešće ''srbovanje'' i dr Iva Jovićevića, koji jedanak i uporedo nedvosmisleno pominje i crnogorsku naciju, njezinu različitost od Srba i srpstva, te i posrbičenje Crnogoraca i ostalijeh okolnijeh nacija? Kako drugačije pojmiti osmrtnicu ožalošćene famelje komandijera Šćepana Mijuškovića, žrtve kravoga bijelog terora, od 1. maja 1924. u kojoj, između ostaloga piše:
“Zlikovci, koji su poslati da posrbljavaju Crnogorce, nijesu Srbi no dahije…”.
Nakon pada srpske države pod tursko vlašće, nestaje i srpska Pećka patrijaršija, a sve njezine oblasti podređene su autokefalnoj Ohridskoj arhiepiskopiji, koja je za vakta makedonskoga cara Samuila uzdignuta na rang Patrijaršije.
Dr Vladimir Ćorović ukazuje: ''Ohridska arhiepiskopija uspjela je, ne znamo tačno kad, da srpsku crkvu potčini svojoj vlasti. Sve srpske eparhije pod Turcima došle su u njenu jurisdikciju i otud je ime Ohrida i Makedonije postalo u srpskim zemljama izuzetno popularno. Ovo proširnje geografskog pojma Makedonije došlo je, nesumnjivo, po tom obuhvatanju cijelog srpskog područja pod vlast ohridske makedonske crkve'' (Istorija Jugoslavije, Beograd, 1933, 310).

UTICAJNA CRKOVNA VLAST


Pod vlast Ohridske arhiepiskopije, kao crkovno-vjerskoga središta, pripalo je i područje Crne Gore, po nekijema od sredine 15. v. (Danilo Radojević, Crnogorsko-primorska mitropolija, Enciklopedija Jugoslavije, 3, Crn-Đ, Jugoslovenski leksikografski zavod Miroslav Krleža, Zagreb, 1984, 148.), a po drugijema krajem istog st. (1499) (R. Grujić, Crnogorska mitropolija u Narodnoj enciklopediji srpsko-hrvatsko-slovenačkoj prof. St. Stojanovića, IV knj., 923).
Prvo gledište potvrđuje i srpska istoričarka Olga Zirojević koja smatra da je Cetinjska mitropolija potpala pod jurisdikciju Ohridske arheipiskopije 1455. (Srbija pod turskom vlašću 1450-1804, Novi Pazar, 1995, 148.).
Ime Makedonija susrijeće se u širokom značenju na cijelom Balkanu, pa i u Crnoj Gori (dr Dragutin Anastasijević u Stojanovićevoj Narodnoj enciklopediji srpsko-hrvatsko-slovenačkoj, II knj., isto, 1929, 647). Arhivska građa pokazuje da je to ostavilo duboku prt(inu) u svijesti Crnogoraca.

“OT PREDJEL MAKEDONSKIH, OT ZEMLJE CRNE GORE”

U pismu iz 1640. crnogorski mitropolit Mardarije se tituliše:
''Jas episkup kir Mardarije ot predjel makedonskih, ot zemlje Crne Gore, ot manastira Cetinja... Smireni u Hristu sluga Mardarije, vladika crnogorski i vsega primorja''
(dr Jovan Radonić, Rimska kurija i južnoslovenske zemlje od VI do XIX veka, Beograd, 1950, 147). Dr Jovanu Radoniću je sintagma ''ot predjel mkedonskih'' bila dovoljna da zaključi da je vladika Mardarije porijeklom Makedonac (Istorijski zapisi X/2, 406-412).
Risto Dragićević podrobno dokazuje da crnogorski mitropolit Mardarije nije ni etnički ni jezički Makedonac. Ova sintagma ''ot predjel makedonskih'' označava samo pripadnost Crnogorske mitropolije Ohridskoj (makedonskoj) crkvi. Dragićević navodi više podataka kojim hoće da potvrdi tu svoju tvrdnju.

Uticaj veljedržavne i veljecrkovne politike


Iz toga ''svetog imperijalnoga prava'' proizilazilo je imentovanje podvlašćenijeh naroda i država prma imenu osvajačke države, crkve i vjere. U ''imperijalnoj istoriji'' znali su se oslovljavati pojedinci, stanovništvo, narodi i države prema veljedržavnoj pripadanosti i veljecrkovnoj jurisdikciji, teritorijalnoj i socijalno-slojnoj pripadnosti. Toga radi su vladare, arhijereje i vlastelu u toj imperijalnoj višenarodnosnoj državi, crkvi, a prema njihovom ''vodećem, vladajućem narodu'', npr. srpskom, često terminološki znali nazivati ''srpskijem vladarima'', ''srpskijem arhijerejima'', ''srpskijem patrijarsima'', ''srpskijem zemljama'' (pokrajinama, provincijama i sl.), iako oni nijesu srpske, no sasvijem druge narodnosti. Naročito je to važilo za crkovnu jurisdikciju, odnosno za autokefalnu crkvu, posebno za patrijaršiju i arhiepiskopiju, čije su ime nosile sve episkopije i ostali crkovni rangovi u njihovom ramu. To je bilo uobičajeno, dosta brzo se na to navikavalo, obavezno i zvanično prihvatalo s obzirom na velji značaj, ulogu i prijemčivost crkve. Znatno je uticalo na svijest naroda i njegovih crkovnijeh predsto jatelja koji su se prema tome i titulisali, određivali svoju pripadnost, što stvara zbrku u prepoznavanje njihove narodnosne, zavičajne, otadžbinske i državne opredijeljenosti.


Crnogorci su zbog crkve nekad “bili” i Makedonci


Štampar Božidar Vuković Podgoričanin na svojijem knjigama piše 1520. i 1537:
''Ot otačastva moega ot zemlje Dioklitiskije, eže jest v predjeleh makedonskih ot grada naricajemago Podgorica''
(Lj. Stanojević, Stari srpski zapisi i natpisi, br. 494, 161).
I u trećoj svojoj knjizi 1538. Božidar Vuković ponavlja istu sintagmu. Vuk St. Karadžić je ovu formulaciju Božidara Vukovića objasnio tako što ''su se Maćedonija srpski zvale sve zemlje našega naroda, kao što se i u narodnoj pjesmi... Đurađ Smederevac zove kralj od Maćedonije''...

OTKUD MORAČA U MAĆEDONIJI?

Kaluđeri crnogorskoga manastira Morače 1615. pišu da je njihov manastir ''v oblasti hercegovskoj v zapadnih strana i predjelah maćedonskih'' (dr Jevto M. Milović, Zbornik dokumenata iz istorije Crne Gore (1685-1728.), Istorijski institut NR Crne gore, Cetinje, 1956)
Takođe, pismo vladike-gospodara Danila Petrovića ruskom caru Petru Velikom od 28. januara 1712. završava se ovako: ''Iz Crne Gore u Makedoniji'' ili prikladniji prijevod ,,Iz Crne Gore regije (pokrajine) u Makedoniji'', a na italijanskom: ''Scritto de montenegro dela regione di Macedonija'' (isto). Znali su vladika Danilo i crnogorski glavari da Crna Gora nije u Makedoniji, ali tako pišu po crkovnoj jurisdikciji.

''BISKUP IZ MAKEDONJE ... SA CETINJA''


Samo tako se može pojmiti stav iz, inače galimatijasne, Povijesti o Skenderbegu Crnojeviću na svetom krštenju nazvanom Đurađ, Martina Skadarskoga, odnosno njezinoga prijevoda sa latinskog i prepis vladike Vasilija da je ''Ivan Kastriot Crnojević iz roda kraljeva makedonskih'' (dr B. Šekularac, Cetinjski ljetopis, isto). Tako se može shvatiti i ime Kanjoša Macedonovića. To, zanago, ni za njih nije značilo da je ''Crna Gora makedonska zemlja'' niti da su ''Crnogorci Makedonjani''.
Nakon povratka iz Crne Gore, ruski pukovnik Mihailo Miloradović (rodom iz Hercegovine) 1712. potpisuje se u svojijem pismima kao ''polkovnik i kavaler makedonski''.
U Beču je 15.12. 1714. izdat pasoš vladici-gospodaru crnogorskom Danilu Petroviću na kojem piše da je Danilo ''biskup iz Makedonje... sa Cetinja''.
To nije zbunilo ruske prevodioce Danilovoga pasoša, no su u prijevodu na ruski prihvatili takvo titulisanje (St. Dimitrijević, Građa za srpsku istoriju iz ruskih arhiva i biblioteka u Spomeniku LIII, 1922., 56).

MAKEDONJANI - PO CRKOVNOJ JURISDIKCIJI


U pismu crnogorskijeh glavara od 8.9.1742. ruskoj carici također se pominje sintagma ''v predjelu makedonskom'' (Marko Dragović, Materijal za istoriju Crne Gore vremena mitropolita Danila, Save i Vasilije Petrovića u Spomeniku XXV, 2).
U odgovoru od 10. 5. 1744. ruska carica, također, otpozdravlja sa istom sintagmom (isto, 7). I u pismu mitropolita Save i crnogorskijeh glavara od 25. 5. 1752. ruskoj carici pominje se: ''...v svih stranah makedonskih'' (isto, 9).
Ima tušte prirmjera koji pokazuju da je ta sintagma bila znatno raširena i van Crne Gore. Javlja se i u srpskoj narodnoj pojci (Viđi podrobnije: Vojislav P. Nikčević, Ohridska i Pećka patrijaršija u etnogenezi Južnijeh Slovena, Lučindan - Glas CPC, Cetinje, Božić 2004, br. 10, 52-56).
Crnogordki vladika-gospodar Danilo Petrović, onodobni Crnogorci i ostali koje smo gore naveli, u službenijem dopisima smještaju Crnu Goru u Maćedoniju, a sebe imentuju kao Makedonjane samo po crkovnoj jurisdikciji, jer je Crkva crnogorska nekada bila pod kanonsku nadležnost Makedonske crkve, odnosno Ohridske arhiepiskopije. To, zanago, za njih nije značilo da je ''Crna Gora makedonska zemlja'', niti da su ''Crnogorci - Makedonjani''.

PO VJERI - ''CRNA GORA SRPSKA ZEMLJA''

Po istoj logici je neosnovano to što Srpska pravoslavna crkva, njezini stariji i ovdašnji predstojatelji, srpska, prosrpska nauka, kulturologija i politika da je ''Crna Gora srpska zemlja'' i da su ''Crnogorci Srbi'' (samo) na osnovu toga što je Crnogorska mitropolija u imperijalnom vatku (neko vrijeme zajedno sa državom crnogorskom) bila pod jurisdikcijom Pećke patrijaršije, odnosno Crkve srpske, kao što je bila i Bugarska i druga, navlaštito u doba (pror)turske Pećke patrijaršije.

Crnogorci “postali” Srbi zato što su bili pod srpskom imperijom i Pećkom patrijaršijom


Uzmimo za primjer i prvu pisanu Istoriju o Crnoj Gori vladike-gospodara Vasilija Petrovića (Istorija o Crnoj Gori, Leksikografski zavod Crne Gore, Titograd) koji je piše pod znatnijem, ako ne i preovlađujućim uticajem - kako sam zbori u Predgovoru - Kraljevstva Slovena Mavra Orbina i ''mnogih starih istorija, a osobito one koje se i sada nalaze u Atonskoj (Svetoj) gori u Hilendaru, u Srblji i lavri Studenici, i u Dečanima, u srpskoj Pećkoj patrijaršiji...'' (isto,31). Sve je to moglo uticati da vladika-gospodar crnogorski Vasilije primi terminologiju Pećke patrijaršije, koja je izjednačavala srpsku imperiju i svoju jurisdikciju sa srpstvom, a njega sa etničkom, narodnosnom pripadnošću svijeh koji su bili u njihovom ramu. U njoj obrađuje i razdoblje kada su Zećani/Crnogorci i Zeta/Crna Gora bili pod vlašće ''srpskijeh car(ev)a''. Zbori o slavnoj (u stvari moćnoj, silnoj) nemanjićkoj carevini u čiji sastav je bila jedno vrijeme i osvojena Zeta, a pod jurisdikcijom imperijalne Pećke patrirjaršije bila je i Zetska–crnogorska mitropolija. Navodi da piše ''opis položaja i pređašnjijeh vladara zemlje naše crnogorske, s prilogom svetijeh careva srpskijeh'' (isto, 23). Naknadno, u Rusiji, piše i dodatak pod nazivom ''Broj srpskijeh arhijereja, pored crnogorskog mitropolita'', koji je jedan od izrazitijeh primjera mogućnosti poistovjećivanja Srpskoga Carstva i jurisdidkcije Pećke patrijaršije sa tzv. srednjovjekovnijem srpstvom. Nekadašnja pripadanost srpskoj osvajačkoj državi, crkvi i vjeri (obredu) terminološki se nastoji miješati i brkati sa etničkom srpskom pripadnošću, iako i Vasilije zna da su i tadašnja srpska država, crkva i obred (vjera) višenarodnosni, višenacionalni, sastavljeni iz više samobitnijeh naroda i država (''drugijeh hrabrih naroda'', osim srpskoga u imperijalnoj srpskj državi i crkvi).

Gdje su pravi korijeni “crnogorskog srpstva”


Grk Kalinik je bio patrijarh srpske Pećke patrijaršije, pa je zato bio srpski patrijarh, ali nije bio Srbin. Navodi i arhijereje svijeh zemalja, odnosno naroda kojima je pećki patrijarh nadređen, ali ih terminološki naziva ''srpskijem arhijerejima'', iako zna da su oni raznijeh narodnosti. Pod rednijem brojem jedan vladika Vasilije navodi pećkoga patrijarha: ''Arhijerej pećki i čitave Srbije, Bugarske, Pomorja, Dalmacije, Bosne, obije strane Dunava i cijeloga Ilirika patrijarh''. Znači, on je patrijarh i Srbiji (Srbima), i Bugarskoj (Bugarima), Bosni (Bošnjacima) i td. Čak i da bi se moglo reći da je on srpski, bugarski, bosanski patrijarh, to ni za Vasilija ne znači da je i bugarske i bosanske i ilirske narodnosti.

GRK KOJI NIJE “POSTAO” SRBIN


Bugari ni za onodobne Crnogorce nijesu Srbi. To je bezrazumno, jer bi tijem Bugari i Grci bili Srbi. Naziv srpski arhijerej za Bugarsku znači da su pravoslavni Bugari i Bugarska pod jurisdikcijom pećkoga (srpskog) trona, ali tijem Bugari nijesu postali Srbi, niti su promijenili svoju, bugarsku narodnost, niti je Bugarska postala ''srpska zemlja''. Srpski arhijereji za Maćedoniju znači da su pravoslavni Makedonci i Makedonija pod crkovno-vjerskom nadležnošću Pećke (srpske) patrijaršije, a ne da su tijem Makedonci postali (južni) Srbi, da su izmijenili svoju, makedonsku narodnost, a još manje da je Maćedonija postala ''(južna) srpska zemlja''.
Isto tako ni Srbi nijesu postali Grci poradi toga što im je patrijarh bio Grk. Vasilije piše da je Grk Karadž-Joanikije u Konstantinopolju prenio Sultanu u pismenoj molbi da su mu Srblji patrijarsi nevjerni. Sultan ga je postavio da bude srpski patrijarh koji je, idući sa Sultanom po srpskoj zemlji, postavljao Grke za arhijereje. Tijem što je Grk Karadž-Joanike tražio da bude i da je bio srpski patrijarh, ne znači da je postao Srbin, no da je po rangu pećki (srpski) patrijarah.
Da bi razbistrio ovu smutnju, vladika Vasilije upotrebljava izraze ''prirodni Srbin'', ''prirodni Grk'', ''prirodni Crnogorac'', što, zanago, znači etnički Srbin, Grk, Crnogorac.
Isto tako, nezavisno od Vasilija, car Dušan je bio car Srba, Grka, Arnauta, Maćedonaca, Dukljana/Zećana, Hrvata, Bugara, ali nije bio ni grčki, ni arbanački, ni maćedonski, ni dukljansko-zetski, ni hrvatski, ni bugarski car, niti su zbog toga Grci, Arbanasi, Maćedonci, Zećani, Hrvati i Bugari postali Srbi. Kao što Hrvati, Slovenci i Srbi nijesu postali Austrougari poradi toga što su bili u sastavu Ćesarije i što su njima tada vladali Austro-Ugari. Jer, potrebito je jasno razlikovati imperijalnu državu od samobitnijeh naroda i država u ramu nje.
No, i pored upotrebe opštenitih suštastveno neetničkih, odnosno više etničkih pojmova slavenoserbi, Srpska carevina, sveti srpski car(ev)i i dinasti ni sam vladika-gospodar Vasilije, kao ni onodobni Crnogorci, nije š njima pomutio i zbrkao pojmove crnogorski narod i nacija. Već u posveti svoje Istorije pominje tada prisutni pojam i ime Slavenoserbi, ali Vasilije zna da je to polietnički i crkveno-vjerski termin.

BIT NJIHOVOG ''SRBOVANJA''


U istom ili naličnom imperijalnom smislu koristi i izraze ''sveti carevi srpski i despoti'', Srpsko Carstvo, Srbi i srpski kada ih povezuje sa zetsko/crnogorskijem narodom i sa Zetom/Crnom Gorom. Mada mimogredno, u istom značenju ih upotrebljava i vladika Sava i ostale vladike crnogorske.
Znali su Crnogorci da ''Crna Gora nije srpska zemlja'' i da Crnogorci nijesu Srbi i da ne mogu biti Srbi samo radi toga što je Crnogorska mitropolija, u imperijalnom vaktu, bila pod jurisdikcijom srpske Pećke patrijaršije, kao što su bile i bugarska i druge crkve u doba (pro)turske Pećke patrijaršije.
U tome je bit tobožnjega njihovog ''srbovanja''. Samo u tom istorijsko-kulturnom značenju mogu se razumjeti eventualni pomeni ''srpskoga imena u Crnoj Gori''. Ovo neadekvatno i neosnovano poistovjećivanje Srpske Carevine i imperijalne Pećke patrijaršije sa asptraktnim tzv. srpstvom, ''srbima'' ostaće trajniji biljeg i srpske romantičarske nacionalističke ideologije i ''režimske nauke'', koja u traganju za pomenima ''srpskoga imena u Crnoj Gori'' to ne razlikuje, no baš se na takve pomene poziva i, zapravo, potvrđuje ovu apstraktnu identifikaciju i redukciju. Po istoj ''imperijalnoj logici'' mogu se tražiti pomeni i drugijeh imena u Crnoj Gori, maćedonskijeh, grčkih, ruskijeh, ilirskih, latinskih.

TERMINOLOŠKA I POJMOVNA ZBRKA


U svjesnom ili nesvjesnom terminološkom brkanju ovijeh pojmova i imena i njihovom ideološkom i političkom zloupotrebljavanju, sve do danas, leži jedna od najsuštastvenijih mogućnosti posrbičavanja naroda koji su nekada crkovno bili u ndležnosti Pećke patrijaršije i pod vlašću Srpske Carevine. Tu su terminološki i pojmovni idejni korijeni tzv. ''crnogorskoga srpstva'' i inih likova sv(to)srpstva, samoga srpstva kao imperijalnog srpstva, veljesrpstva.
Ako se rasuđuje po ''pomenu raznijeh jabanskih imena u Crnoj Gori'' (tzv. spomenar/skoj/ metodi), onda bi Crnogorci bili Rusi, Grci, Turci, Latini (Hrvati), Srbi i sl.
Na međugraničnijem dodirima vjera, ljudi su se narodnosno izjašnjavali kao Hrvati radi pripadnosti katoličanstvu, po kojem su se razlikovali i imali osobenosti u odnošenju na one ''srpske vjere'', ''turske vjere'' i sl.

Jesu li sadašnji “crnolatinaši” bili “hrvatskoga porijetla i bića”


U Crnoj Gori je jedno vrijeme znatno bila prisutna katolička (hrvatska) terminologija kod crnogorskoga svještenstva, navlaštito, vladika, pa bi se po jeziku moglo manipulisati da su oni Hrvati, ''hrvatskoga porijetla i bića'' ili, kako to savremeni crkovni i svjetovni srpski nacionalisti i asimilatori posprdljivo zbore, ''crni latinaši'', ''crnolatinaši''. Od tušte pisama vladike Save Petrovića oko 90%, a ona upućena mletačkim i dubrovačkijem vlastima i 100%, potpisana su ''Biskup Sava skenderijski i primorski na službu'' iliti samo ''Biskup Sava na službu''. Gotovo da i ne navodi u svojoj tituli ''Mitropolit černogorski'', osim kada se potpisivao zajedno sa vladikom Vasilijem. Nekad se potpisuje i kao ''Arcibiskup Sava skenderijski i primorski na službu'', npr. u pismu izvanrednom providuru Petru Manju od 13. 3. 1761. Nekada pismo vladike Save Petrovića završava ''Va katedralnoj našoj Mitropoliji, Cetinje, Černoj Gori, 1775. jula 25, po iliriko''
(Npr. u pismu knezu i Senatu dubrovačkom od 25. 7. 1775. ili na istu adresu od 12. 1. 1776).
Već sam naveo da je u Beču 15.12. 1714. izdat pasoš vladici-gospodaru crnogorskom Danilu Petroviću na kojem piše da je Danilo ''biskup iz Makedonje... sa Cetinja''. Ima tušte takvijeh primjera...


Svo pravoslavlje dobilo naziv „srpska vjera”



Vjersko-jezička naličnost ''Latinima'', tzv. ''latinašima'' oœeća se i u pismima crnogorskijeh prvaka toga vakta. Tako Staniša Stanišić, serdar crnogorski, piše izvanrednom providuru Marinu Dona-e s Njeguša 5.9. 1745:
''Preuzvišeni gospodine, zna Bog i sva ova okolina kao su i moji vjerno služili mojega prevedroga principa kako su i moji stari i nosim u moje prsi Svetoga Marka, a ne mjesec''.
Takđer, u pismima ''Biskupa Save Petrovića'', kao i ostalijeh onodobnih Crnogoraca, kada se obraćaju u Mletke, pod uticajem katoličkoga pojmovnika i rječnika, ''Gospoda Boga'' oslovljavaju ''Gospodina Boga''. Da i ne (s)pominjemo dosta izvornijeh crnogorskih riječi kod onodobnijeh Crnogoraca, gotovo svijeh vladidka-gospodara Petrovića, koje se danas neosnovano imentuju kao tzv. ''hrvaština'' u crnogorskom jeziku, a što je, u stvari, samo dublji, zadržani staroslovenski sloj u naškom jeziku (Viđi: Sreten Zeković, Rječnik Starijeh Crnogoraca; Rječnik Svetoga Petra Cetinjskoga, Crnogorska hrestomatija – Nauk/a/ o samobitnosti Crnrogoraca VII tom, Crnogorski jezik u 90 po/d/uka i vježbi).

OPASNOST OD ISLAMA

Ovi katolički pojmovnik i rječnik naročito potiče iz vakta aktuelnosti Hrišćanske unije, kada je Crnogorcima i hrišćanima opštenito prijetila zajednička opasnost od inovjernoga Islama i kada su samo u zajedničkoj borbi – uniji - mogli pobijediti Osmanlije, i kada se šćelo potisnuti ono načelo koje je udijevala srpska crkva, odnosno (pro)turska Pećka patrijaršiija:

''Kako kome, al meni se čini,
draži su mi Turci no Latini''.

Sinonim za pravoslavlje u Crnoj Gori i šire bio je i zv. ''grčka vjera'' radi toga što je središte Vaseljenske patrijaršije bilo u Carigradu; Grci su u crkovnoj hijerarhiji imali primat. Sintagma ''grčka vjera'' javlja se u crnogorskijem œedočanstvima, a u narodu čak sve do prvijeh decenija 19.v. U gornjem saštivu potrebito je shvatiti i naziv slavneno-Grci. Iako je ovi izraz u sebi protivrječan, jer Grci nijesu Sloveni, no ''grčke vjere'', on označava Slovene ''grčke vjere'' iliti pravoslavne Slovene. Pojam ''grčka vjera'' počinje da ustupa kada je staroslovenski jezik uvršten u sakralne jezike. Ako bi se rasuđivalo po prisustvu ''grčke vjere'' u Crnoj Gori i šire, moglo bi se onda smatrati da su Crnogorci (i) Grci.
U izvornijem œedočanstvima srijećemo i rečenicu: ''Mi smo danas rosijski'' (Jovan Radonjić, Vukale Đurašković, Jovo Petrović, Mojaš Plamenac izvanrednom providuru Gaetanu Molinu od 1. 4.1770), a da i ne pominjemo prečesti ''pomen ruskoga imena u Crnoj Gori''. Vladika-gospodar Danilo Petrović prkosno poručuje kotorskom providur:
“…a ja sam Moskov, Moskov, Moskov. Govorirm, govorim, govorim, a čija, toga i sva zemlja”
(Citirano po: Petar I Petrović Njegoš, Poslanice, Obod, 2006, Predgovor akademika Čeda Vukovića, Misli, etika i poetika Petra Prvog, 7).
Posve izričito, iako prkosno i inatski, zbori da je on Moskovljanin, odnosno Rus.

CRNOGORCI SU I - RUSI

To bi neki “sverus” mogao da iskoristi kao dokaz o ''pomenu ruskoga imena u Crnoj Gori'', da bi iz njih izveo sveruski zaključak da su ''Crnogorci Rusi''. Tako upravo rade oni koji na osnovu takvijeh i naličnih ''primjera'' izvode srpsku svijest i srpstvo kod Crnogoraca kao njihovu etničku (narodnosnu) svijest. Slično je i potpre(d)œednik tzv. Podgoričke skupštine Fatić (socijalista) 1918. rekao: '' Mi više njesmo Crnogorci, nego smo Srbi''.
Isto tako je u Crnoj Gori i šire prisutna sintagma tzv. ''turska vjera'' (islam) po kojoj su njezini pripadnici slovenskoga i drugog porijekla neosnovano, posve laički, ideološko-politički inatski, uglavnom veljesrpski, dobijali oznaku ''Turci'', ''Turčin'', iako objektivno nijesu bili turske narodnosti i nacionalnosti (docnije su pripadnici islamske vjeroispoviejsti označeni nacionalno kao Muslimani, a poznije kao Bošnjaci).
Navešću samo jedan primjer: ''Kopija izvađena iz libra dušah krštenijeh u crkvu svetoga Jovana u Grblju na Pobrđe mjeseca dekevrija na 1. Ime kršteno Manda. Bila je Turkinja od godištah 26, krštena od mene popa Ivana Lazarevića iz Grblja, od inorije svetoga Jovana više rečenoga. Bi za kuma krštenoga Vojin Ajutanović, i ja pop Ivo više rečeni ispisah iz libra, više rečenoga podpisah rukom mojom i zapečatah mohurom mojijem. 1741, dekembra 2. I ja biskup Sava œedočim kako je istinito gornje pismo''.

UZ “SRPSKU” - ”TURSKA” I “LATINSKA” VJERA


Pravoslavni crkovni ideolozi sve više ojačavaju poistovjećivanje Slovena i pravoslavlja. Sundečić zbori da ''Rus spaja Slovenstvo s pravoslavljem''. To je bitni razlog što se pravoslavlje počinje nazivati ''slovenska vjera'' (isto). Ima tušte primjera iz izvorne arhivske građe koji pokazuju da se nastoji izjednačiti ''slovenska vjera'' s pravoslavljem, a zatijem sa ''srpskijem pravoslavljem'', a pošto se radi o ''srpskoj državnoj vjeri'' nijesmo daleko od poistovjećivanja sa ''srpskijeme državnim pravoslavljem'' i njegovom drugačicom ''pravoslavnijem srpstvom''. Na to je uticalo i sve veće zaoštravanje religiozne isključivosti i stara borba pomeđu katoličanstv i pravoslavlja oko pravovjernosti, pogotovo od rusko-carskoga pravoslavnog funamentalizma, koji će vješto iskoristiti srpski pravoslavni fundamentalizam radi pretvaranja ''slovenske vjere'' u ''srpsku vjeru'', a ove u tzv. srpstvo.
U tom smislu se javljaju i izrazi uopšte: ''latinska vjera'', ''rimska vjera'' (što je poistovjećivano sa Latinima - pripadnicima katoličanstva), ''turska vjera'' (što je poistovjećivano sa vjerom turskoga osvajača) i ''srpska vjera'' (odnosi se na sve one koji su pravoslavlje primili iz srpske crkve, Pećke patrijaršije, odnosno ''srpskoga pravoslavlja'').

SLOVENI ''GRČKE VJERE''

Očigledno je da se ovđe vjera veže za određeni sklop naroda ili jednoga naroda koji hoće da se nametne kao predstavnik šire narodnosno-vjerske cjeline. U Crnoj Gori i šire srijeće se i naziv Slaveno-Grci, što označava Slovene ''grčke vjere'', pravoslavne Slovene.
Ideološko-politički luk posrbičenja je: Slovenstvo - (''slovenska vjera'') – Slavenoserbstvo – serbstvo (''srpska vjera'', ''srpski obred'', ''srpsko krštenje'') - srpstvo.

Slovenstvo u ulozi „slavenosrpstva” i “srpstva”


Pojmovi slovenstvo, Sloveni, slovenski narod(i), slovenski rod, slovenski jezik, ''slovenska vjera'' i nalični odavno su odomaćeni u crnogorskoj kulturnoj tradiciji, još od Kraljevstva Slovena Popa Dukljanina (12. st). To očito zbori o tadašnjem odsustvu srpske svijeti u Crnoj Gori, a prisustvu znanja o slovenskom porijeklu. Tako je npr. vijekovima pomoćnik kotorskoga kneza, zvani ravnatelj okoline, nosio titulu ''comites sclavorum''. Međutim, neki pojmovi sa oznakom slovenski izmijenjenei su u srpski , npr. Slovenska čitaonica izmijenjena je u Srpska čitaonica. Svi pisci iz Crnogorskoga primorja su se ''bez iznimka, osjećali slovenskim'' (G. Barjaković, M. Milošević, Proza baroka, Titograd, 1979, 14.15). Oni zbore o slovenskom jeziku, slovenskom oœećanju, slovenskom perivoju, slovenskoj državi, slovenskim slovima, našemu jezuku slovenskom, slovenskom narodu. Itzraz takvoga čuvstva kod balkanskijeh Slovena najpotpunije je izražen u djelu M. Orbina Kraljevstvo Slovena (Pezara 1601). Pop Dukljanin piše Kraljevstvo Slovena, a u papskim izvorima od 1. st. Dukljanska država se naziva S(k)lavinija. I sve etničke zajednice oko nje nazivane su s(k)lavinije - slavije (od riječ rob - sklav) U papskoj insigniji za titulu kralja Mihaila Vojislavljevića (1077) piše Mihailu, kralju Slovena (res sklavorum). Pored naziva slovenski jezik, javlja se i ilirski jezik. Petar I Sveti Crnogorski upotrebljava izraz slovenski jezik, naš jezik, a nikada srpski jezik. Koristio je i druge pojmove sa oznakom slovenski. Ovi izvorni pojmovi se još od 18. v., sa rusko-carskijem i srpskim pravoslavnijem fundamentalizmom, antiunijatstvom, a navlaštito u drugoj pol. 19. v., pretvaraju u značenju i imenu prvo slavenoserbski, a zatijem srpski.

Tekst preuzet iz dnevnog lista Republika, 2008.