|
|
|
|
ŠTO ISTORIJA ZNA O DUKLjANSKOM KNEZU I CRNOGORSKOM SVECU VLADIMIRU Dr Dragoljub Dragojlović: DUKLjANSKI KNEZ VLADIMIR I ALBANSKI NOVATIANI Na osnovu Ljetopisa Popa Dukljanina istoričari su uspjeli da rasvijetle neka pitanja iz prošlosti Južnih Slovena, da identifikuju neke istorijske ličnosti i da razjasne odnose između pojedinih južnoslovenskih oblasti i njihovih vladarskih kuća. Ipak, mnoge dileme i dalje ostaju. Iz časopisa Istorijski zapisi (broj 1, za 1975) prenosimo rad “Dukljanski knez Vladimir i albanski novatiani” Vladimirova tragična smrt jedina istorijska činjenica Ljetopis Popa Dukljanina već skoro tri vijeka u jednakoj mjeri privlači istoričare književnosti, filologe i istoričare srednjovjekovnog prava. Brojne među sobom krajnje kontraverzne hipoteze samo dokazuju da Dukljaninov spis spada među najteža, ali istovremeno i najprivlačnija pitanja iz naše srednjovjekovne istorije. Razrješenje ovog kompleksnog pitanja onemogućeno je ne samo strukturom i sadržajem ovog spisa, već i apriornim, unaprijed u jednoj borbenoj i nekako isljučivoj formi postavljenim hipotezama koje naučnu diskusiju skreću na sporedna i beznačajna pitanja. Mišljenja su prihvatana ili odbacivana prije zbog nekakvih principskih opredjeljenja, nego zbog njihove ubjedljivosti i vjerodostojnosti, zasnovane na pažljivoj analizi i komparativnom proučavanju i suočavanju sa ostalim raspoloživim, domaćim i stranim izvorima. JERODOSTOJNOST DUKLjANINOVOG PISANJA No, bez obzira na sve ove stranputice i nepotrebna okolišenja, istoričari su uspjeli da, na temelju spisa Popa Dukljanina, koji je u toku vremena prepisivanjem prepravljan i kvaren, rasvijetle neka pitanja iz prošlosti Južnih Slovena, da identifikuje neke istorijske ličnosti i da razjasne odnose između pojedinih južnoslovenskih oblasti i njihovih vladarskih kuća, zatrpanih u mnoštvu izmišljotina i hagiografskih uveličanja. Već su prvi istraživači primijetili da se XXXVI glava Ljetopisa, koja obrađuje život dukljanskog kneza Vladimira, izdvaja od ostalih odjeljaka Dukljaninovog spisa. Smatra se, ne bez ozbiljnih prigovora, da ova glava predstavlja jednu cjelinu, jedno crkveno žitije, koje je napisano odmah poslije Vladimirove smrti, koje je Pop Dukljanin, u integralnom ili prerađenom obliku, unio u Ljetopis. Diskusija o karakteru ovog žitija, o vremenu kad je, na kom jeziku i kojim povodom napisano još nije okončana. Potpunu nesaglasnost u ovim pitanjima prati jednodušno mišljenje, sa nekim manjim rezervama, u vjerodostojnost Dukljaninovog izlaganja. Vladimirovo zarobljavanje od strane Samuila, brak sa Samuilovom kćerkom Kosarom, povratak u Duklju i tragična smrt u Prespi, i pored hagiografskih elemenata knjiškog porijekla, imaju u Dukljaninovom izlaganju snagu ubjedljivosti. Kao najjači argument za vjerodostojnost ovog odjeljka u Ljetopisu navodi se što o Vladimiru govori slično i vizantijski ljetopisac Jovan Skilica, koji je živio najmanje vijek ranije od Popa Dukljanina. O mučeničkoj smrti kneza Vladimira Skilica govori na dva mjesta. Prvi put pri opisu namjere cara Vasilija II da poslije zauzeća Ohrida, 1015. godine, pođe prema Draču koji je bio u rukama Vizantinaca, pa nastavlja: ''Jer dok je Trimalijom i obližnjim oblastima Srbije vladao Vladimir, po kćeri Samuilov zet, čovjek pravičan i miroljubiv i pun vrlina, prilike su u Draču bile mirne. A kad Jovan pogubi Gavrila, i kad ovaj (Vladimir) bi prevaren i povjerova zakletvama koje mu Jovan dade preko Davida, arhiepiskopa Bugarske i sebe njemu predade i poslije kratkog vremena bi pogubljen, onda se tamošnje prilike uveliko poremetiše i uzburkaše, budući da je Jovan iz dana u dan, često preko svojih vojskovođa ili sam, lično pokušavao da ponovo osvoji grad”. SLIČNOSTI I RAZLIKE Još jednom Skilica spominje Vladimira, povodom pogibije Jovana Vladislava kod Drača 1018. godine. Nabrajajući članove makedonske vladarske porodice, koji su se predali caru Vasiliju II, u logoru kod Ohrida, Skilica spominje ''ženu Jovana Vladislava koja je sa sobom vodila tri sina i šest kćeri i vanbračnog sina Samuela, i od Radomira, Samuilovog sina, dvije kćeri i pet sinova, od kojih jedan bješe bez očiju, budući da je od Jovana bio oslijepljen, onda kad je pogubio Radomira, Samuilovog sina, sa ženom i Vladimira njegovog zeta''. Skilica se slaže sa Popom Dukljaninom da je Vladimir bio oženjen Samuilovom kćeri i da je na prevaru ubijen od Jovana Vladislava. Sličnost je evidentna, ali postoje i razlike koje nijesu za potcjenjivanje. Već je Adonc, poznati belgijski vizantrolog, na dopunama Mihaila Devolskog, koji je Skiličinu rečenicu: ''Vladimir, po kćeri Samuilov zet'' zamijenio sa ''Vladimir, po kćeri Teodorita zet'', izveo zaključak da je Vladimir bio zet Teodorita, odnosno Teodora, sina dračkog velikaša Jovana Hrisilija, čija je kćerka bila udata za Samuila. Svoje mišljenje Adonc potkrepljuje podacima kod Jovana Skilice o ženidbi Ašota sa drugom Samuilovom kćerkom, Miroslavom. Ašota je, prema Skilici, zarobio Samuilo, a zatim oslobodio iz tamnice, jer se u njega bila zaljubila Samuilova kćer Miroslava, koja je prijetila da će se ubiti ako se sa zarobljenim Ašotom ne vjenča. Obavivši svadbu, Samuilo šalje Ašota u Drač da bude čuvar te oblasti. Adonc ukazuje na sličnost između braka Apota i Miroslave i braka Vladimira i Kosare, kako je opisan kod Popa Dukljanina, pa zaključuje da je nevjerovatno da su se u Samuilovoj porodici mogla desiti dva analogna braka. Adonc smatra da je stvar mnogo jednostavnija, jer je ljubavni roman između Ašota i Kosare pružio osnovu da se u priču Ljetopisa Popa Dukljanina unese popularniji heroj, Vladimir, kao zet Samuilov. Zatim je izmišljen sukob između Samuila i Vladimira, kako bi ovaj mogao, poput Ašota, biti Samuilov zarobljenik i zet. Adonc na kraju zaključuje da je samo Vladimirova tragična smrt jedina istorijska činjenica, a da se sve ostalo temelji na Ašotovoj i Miroslavinoj avanturi, uz neke hagiografske elemente. Interpretirajući ovo mjesto u dopunama Skiličine Istorija kod Mihaila Devolskog, B. Prokić ispravlja ime Teodorit u Teodora, smatrajući da se tu radi o imenu Samuilove kćerke udate za Vladimira, one iste koju Ljetopis Popa Dukljanina naziva Kosarom. Ova Prokićeva emendacija prihvaćena je i važi još i danas, мada se iz ispravki Mihaila Devolskog to ne može nipošto zaključiti. Bolje obaviješten, ili raspolažući dodatnim informacijama, Mihailo Devolski nedvosmisleno tvrdi da su prilike u Draču bile mirne dok je ''Trimalijom i obližnim oblastima Srbije vladao Vladimir, po kćeri Teodoritov zet, čovjek pravedan, miroljubiv i pun vrlina''. Ako se prihvati Prokićeva emendacija, tekst postaje nejasan, a rečenica logički nedovršena, pa mislimo da su primjedbe Adonca veoma umjesne, pogotovu što one nijesu usamljene, ni u izvornoj građi. KOSARA ILI KRISILIJA Pitanje imena Vladimirove žene i njihovih rodbinskih veza sa Samuilom ostaje, očigledno, otvoreno. A ovo pitanje nije beznačajno, jer bi njegovo rješenje na posredan način bacilo novu svjetlost na ostatak Dukljaninovog pričanja o knezu Vladimiru. Adonc čak nalazi i u imenu Kosare, po Ljetopisu Popa Dukljanina Vladimirove žene, potvrdu za svoju hipotezu. On, naime, ime Kosara izvodi iz grčkog apelativa Hrisilije preko latinskog derivata Cursilije. Filološki veza između Hrisilija i Kosare je moguća, ali Adoncova hipoteza nema ubjedljivog oslonca u izvornoj građi, pa je stoga neki istraživači odbacuju kao neumjesnu. Nešto opreznije J. Ferluga je smatra pretjeranom, tvrdeći da Ljetopis Popa Dukljanina ima svoje istorijsko jezgro za sukob između Samuila i Vladimira, pa čak i za srodstvo Vladimirove žene sa Samuilom, мada i sam priznaje da je čudna koincidencija da su brakovi obje Samuilove kćeri opisane sasvim slično. Problem Vladimirovih rodbinskih veza sa Samuilom i makedonskim dvorom nije do danas riješen u istoriografiji. Naprotiv, on se u najvećoj mjeri komplikovao iznošenjem raznih hipoteza koje se ne temelje uvijek na naučnim argumentima i vjerodostojnoj istorijskoj građi. Mi još ne znamo da li je Ljetopis Popa Dukljanina originalno djelo jednog pisca, ili kompilacija više samostalnih dijelova. Kakav je, dalje, odnos Popa Dukljanina prema tim izvorima, čije postojanje uzgred i sam otkriva, spominjući Gotsku knjižicu (Libellus Gothorum), koju na latinskom prevodi sa Kraljevstvo Slovena (Regnum Sclavorum), zatim knjigu Metodus (Liber sclavorum qui dicitur Methodus) i knjigu o djelima kneza Vladimira (Liber gestarum). Nepoznati su nam, dalje, izvori koje je koristio Jovan Skilica, kao i dodatne informacije koje su bile na raspolaganju Mihailu Devolskom. Izvjesnu svjetlost na ovo krajnje zamršeno i kompleksno pitanje bacaju žitije i služba sv. Vladimiru na grčkom jeziku, koja je, prema izgubljenom slovenskom originalu, priredio za štampu mitropolit Kozma, a izdao Jovan Papa u Mlecima 1690. godine. Da je grčka verzija žitija napisana prema izgubljenom slovenskom originalu potvrđuje sam mitropolit Kozma, spominjući ''Veliku knjigu'' o službi i životu Vladimirovu i ''srpske knjige'' o životu i čudesima svetitelja. DVIJE GRČKE VERZIJE U grčkom žitiju su sačuvane dvije verzije o knezu Vladimiru. Prva je veoma kratka. Ona govori da je Vladimir kao veliki pobornik ortodoksije bio ''bogomilima, jereticima, masalijanima poraz, zabludi propast, a vjeri pravilo. Njega su bezbožni jeretici i rođaci napali i glavu mu odsjekli, a on je svoje gonioce pobijedio... ubice upropastio, zavisnike satro, i iz onog privremenog prešao u neporočno i besmrtno carstvo''. Druga varijanta je opširnija i nosi i u cjelini i u pojedinostima vidne znake svoga porijekla. Vladimir je sin Nemanjin (?!) i nastavljač djela sv. Klimenta koji je uz pomoć bugarskog cara Simeona ''uništio jeres Bogomila i Masalijana, koja se ovdje nalazila po cijeloj Bugarskoj i po svim okolnim joj krajevima''. Oženjen Samuilovom kćerkom ''on je sa svom pažnjom čuvao djevičanstvo, gledajući kad će ulučiti priliku da i ženu obrati u onu vrlinu u kojoj se i sam nalazio''. U borbama sa carem Vasilijem Vladimir postiže sjajnu pobjedu na Keraunskim visovima (Akrokeraunske planine), što izaziva nepomirljivu mržnju i neprijateljstvo u brata njegove žene, koja je, kao i njen brat, ''bila prihvatila korijenje otrovne bogomilske i masalijanske jeresi i ne htjede da se klanja ikonama i krstu''. Šurak iskoristi priliku, ne kaže se gdje, i ubije ga. Kad je narod saznao za nepravedno ubistvo dobrog kralja, skupi se ''i sahrani djevičansko prečisto kraljevo tijelo sa kandilima i pojanjem''. Je li Vladimir sahranjen u Krajini, Draču ili Šin Đonu Posljednji opis Vladimirove smrti nalazi se u službi na grčkom jeziku. I u njoj je Vladimir, navodno kao sin Nemanjin, ''izučavao neporočnu i pravoslavnu vjeru od svetih sedmobrojnika, Klimenta to jest, preblaženog Neuma, Kirila, Metodija i ostalih presvijetih ranoapostola, prosvjetilaca onih krajeva i glasnika istine, koji su se mnogo trudili s božanskom revnošću, i koji su obratili u pravoslavlje zabludjele narode Mizije, Arbanije, Dalmacije, Ilirike i Srbije od jeretika Masalijana i Bogomila''. Dalje se izlaže njegova tragična pogibija kao i u širem žitiju sa nekim zamjerljivim dopunama. Mada je, primjera radi, Vasilije Drugi pokorio Bugarsku i napao na Vladimira koji je vladao ''predjelima Trivalske, Arbanije i okolnim'', pobijedio je Vizantince i ''postao veliki i gospodar cijele Bugarske, Srbije, Ilirika i Arbanije”. “Vraćajući se, dakle, i pošavrši ovamo u Albaniju, uluči priliku od boga gonjeni mu šurak, i kad su silazili putem, iznenada pokaza zlu namjeru usred vojske, i poteže mač, udarivši ga njime jedanput, ali ne postiže što je htio. Onda mu za drugi put pravedni dade svoj kraljevski mač, i reče mu: uzmi i odsijeci glavu za istinu i za pravoslavlje''. IZGUBLjENO SLOVENSKO ŽITIJE Duže žitije i služba sv. Vladimira, napisani na grčkom jeziku u doba turske okupacije, neminovno nose sve karakteristike te epohe: političko i duhovno jedinstvo balkanskih Slovena u jedinstvu južnoslovenskih vladarskih porodica, sa izrazitom pravoslavnom orijentacijom. Grčko žitije i služba su sadržajno orijentisani na Vladimirovu borbu za pravoslavlje i protiv jeretičkih skretanja, što ga je konačno stalo i života. U tom pogledu, oba ova teksta se bitno razlikuju i od Ljetopisa Popa Dukljanina, мada ima, tu i tamo, velike sliičnosti, vjerovatno zbog zajedničkog izvora, ali i od Istorije Jovana Skilice. Stojan Novaković je, dajući prednost Popu Dukljaninu, smatrao da je grčko žitije i službu Kozma napisao na osnovu lokalne narodne tradicije koja je ponikla u vezi sa kultom sv. Vladimira u elbasanskom kraju, gdje u manastiru Šin Đon, od 1381. godine leži njegovo tijelo. Kasnije su istraživanja dokazala da lokalnoj narativnoj tradiciji, koju je mitropolit Kozma svakako inkorporirao u svoje izlaganje, treba dodati i pisane izvore, čije se postojanje više ne može ignorisati. Kozma sam spominje nekakvu ''Veliku knjigu'' i ''slovenske knjige'' u kojima su život i djela Vladimirova bili potpunije opisani. Tu mogućnost dopušta i N. Banašević, smatrajući da je mitropolit Kozma morao znati za neke slovenske spise, istorijskog ili crkvenog karaktera i na njima temeljiti svoje podatke o Vladimirovoj borbi za ortodoksiju i njegovu tragičnu pogibiju u borbi sa jereticima u Albaniji. Jedan od ovih spisa je izgubljeno slovensko žitije o knezu Vladimiru, najvjerovatnije napisano na glagoljici, koje je, po svemu sudeći, nastalo u Duklji, ubrzo poslije njegove tragične smrti. To direktno svjedoči Pajsije Hilendarski koji je, čitajući grčko žitije i službu i upoređujući ih sa još neizgubljenim slovenskim žitijem, ukazao na mnoge greške u prevodu i naknadne dodatke koje je učinio mitropolit Kozma. Neke Kozmine primjedbe zaslužuju posebnu pažnju, kao, primjera radi, tvrdnja da izgubljeno slovensko žitije govori da Vladimir nije sin, već predak Nemanjin i da je Vladimir vodio borbu sa jereticima novatianima i Jermenima, a ne masalijanima ili bogomilima. Pajsije Hilendarski tvrdi, a mi nemamo razloga u to da sumnjamo, da je još imao u rukama slovensko žitije o knezu Vladimiru. Iz Pajsijevih emendacija vidimo da je Vladimir bio veliki pobornik za ortodoksiju, ali da su njegov šurak u činu magistra i žena mu Grkinja bili novatiani, pa su ga zato i ubili. Da je Vladimirova žena bila Grkinja, kćerka Teodorita, iz poznate dračke porodice Hrisilija, zapisao je i dobro obviješteni Mihailo Devolski u svojim ispravkama Istorije Jovana Skilice. ŽITIJE SV. VLADIMIRA PRERAĐENO Iz izvještaja Pajsija Hilendarskog može se zaključiti da je još u XVIII vijeku postojala ćirilska verzija Vladimirovog žitija, vjerovatno prevedena sa glagoljice u ohridskom književnom centru, već krajem XI vijeka. Prihvaćeno od Ohridske arhiepiskopije, od Makedonskih Slovena, žitije sv. Vladimira je djelimično prerađeno i prilagođeno potrebama tadašnjeg vjerskog i političkog života. Vladimir se slavi kao da je bugarski svetac, veliki borac protiv bogomila i direktno povezan sa onim učenicima Ćirila i Metodija koji su poslije progonstva iz Moravske našli utočište u južnoslovenskim zemljama. Zaboravljen od Srba u vrijeme širenja i u čvršćenja kulta Nemanjića, Vladimir je prihvaćen od Ohridske arhiepiskopoije. U žitiju je, stoga, u duhu vremena, prisutna bugarska orijentacija, мada tadašnje slovensko stanovništvo u Makedoniji nije imalo ništa bugarsko, osim bugarskog imena i bugarske državnosti, kao što je u latinskoj verziji, kod Popa Dukljanina, naglašen autoritet Svete Stolice i katolička orjentacija. Priređivač je čak i porijeklo kneza Vladimira povezao sa carem Simeonom i bugarskom carskom porodicom. Tako je Vladimir, spletom istorijskih okolnosti, postao svetac ohridske, odnosno grčke crkve, da bi tek posredstvom grčkog žitija i službe bio 1861. godine uvršten u beogradski Srbljak i ušao u red srpskih pravoslavnih svetitelja. Kad je ovu staru verziju žitija mitropolit Kozma preradio na grčki jezik i troškom Jovana Papa iz Neokastra štampao u Mlecima, 1690. godine, izvršeno je nekoliko značajnih ispravki slovenskog teksta, o čemu govori i Pajsije Hilendarac. No, ispravljajući slovenski original, mitropolit Kozma je i sam griješio. Naglašavajući srpsko porijeklo kneza Vladimira i želeći da ga poveže sa srpskom nemanjićkom dinastijom, mitropolit Kozma ga proglašava sinom, umjesto pretkom, Stefana Nemanje. Žitije i služba sv. Vladimira predstavljaju, dakle, pravolinijski izdanak najstarijeg originalnog žitija sv. Vladimira, koje je nastalo veoma rano, možda odmah poslije njegove smrti, pa se zbog toga i njihova vjerodostojnost u našoj istorijskoj nauci mora preispitati i tačnije ocijeniti. Tim prije, što žitije i služba donose nekoliko vrlo interesantnih podataka koje potvrđuju samo neki izvori, vizantijski i slovenski, čija vjerodostojnost nikad nije dovođena u pitanje. Tako, primjera radi, grčko žitije spominje ohridskog arhiepiskopa Nikolaja za koga zna samo još jedan bugarski spomenik, navodeći ga među bugarskim svecima prije Jovana Rilskog. Kozmina obrada zna za sedam slovenskih apostola, takozvanih ''sedmopočatnika'', i tačna imena Samuilove braće, Mojsija i Davida, za koje ne bismo znali da nijesu zabilježni od nekih vizantijskih istoričara XI i XII vijeka. GDJE JE VLADIMIR UBIJEN Danas je, dakle, mnogo vjerovatnije da se na ljubavnom romanu Samuilove kćerke Miroslave i zarobljenog Ašota, sina duke Grigorija Taronita, temelji i priča o ljubavnom romanu između Vladimira i Kosare. U prvoj verziji grčkog žitija, koje je vjerovatno najbliže istini jer je lišeno hagiografskih elemenata, ne spominje se uopšte ženidbena veza Vladimira sa Samuilom i makedonskom vladarskom porodicom. U drugoj verziji mitropolit Kozma se vraća na varijantu koja je zapisana i u Istoriji Jovana Skilice i u Ljetopisu popa Dukljanina, o Vladimirovoj ženidbi Samuilovom kćerkom kojoj imena ne zna, ali ne povezuje njegovo ubistvo sa Jovanom Vladislavom, ili dvorom u Prespi, već s Albanijom i jereticima, bogomilima i masalijanima, čijeg su se učenja potajno držali i njegova žena i ženin brat. Vladimirovog šuraka Kozma ne prikazuje kao vladara, već kao visokog činovnika i jeretika. Stoga se čini veoma razložna, u istoriografiji uglavnom odbačena, Adoncova hipoteza da je Vladimir bio oženjen Teodoritovom kćerkom iz poznate dračke porodice Hrisilija, a da je ime Hrisilija kod Popa Dukljanina sačuvano u imenu Kosara, preko latinskog derivata Kursulije. Interesantno je, dalje, da Kozma ubistvo kneza Vladimira u dužem žitiju ubicira u Dervenu, u blizini Elbasana, a u službi negdje na putu, kad se poslije pobjede nad carem Vasilijem II vraćao u Albaniju. Pojsije ispravlja oba teksta, smatrajući da je Vladimir ubijen u nekoj planini. ZAŠTITNIK GRADA DRAČA U pjesmama službe koje se pjevaju sv. Vladimiru on se naziva još i zaštitnikom grada Drača. U jednoj strofi na jutrenju čitamo da se ''danas veseli u vjeri grad trivalski (slovenski) Drač, gdje leži sveto tvoje tijelo''. Ovo je veoma interesantan podatak, jer možda ukazuje da je Vladimir prvobitno bio sahranjen u Draču, a zatim prenijet u manastir Šin Đon, nedaleko od Elbasana, u srednjoj Albaniji, u čijoj je blizini ubijen u borbi sa jereticima. N. Banašević misli, međutim, da je Vladimir, prema svjedočanstvu Popa Dukljanina, prvobitno bio sahranjen u Krajini, kod Skadarskog jezera, a da su ga, po svoj prilici Epirci, kad su za vrijeme Nemanjina sina Stefana zaposjeli Skadar (oko 1215. godine), prenijeli u Drač. N. Banašević smatra da je prenos Vladimirovih ostataka u Albaniji morao dobro doći samim Nemanjićima, koji uopšte nijesu ni pokušavali da ga vrate, мada je za to bilo prilike. Vladimir mučki ubijen od ženinih rođaka Bez obzira na to gdje je Vladimir prvo sahranjen i da li je jednom ili dva put njegovo tijelo seljeno, ostaje kao nepobitna činjenica da je Vladimir poginuo u Albaniji, kod Drača, ili Elbasana. U prvom slučaju njegova smrt se neminovno mora povezivati sa dračkom porodicom Hrisilija, sa kojom je preko žene bio u rodbinskim odnosima, jer se kao glavni krivac njegove smrti uzimaju njegova žena i rođaci po ženi. Stoga je možda u pravu Adonc što u imenu Vladimirove žene Kosare vidi ostatke uspomene na moćne Hrisilije, koji ga u borbi za Drač, ili oblasti sjeverne i srednje Albanije, vjerovatno i ubili. BORBA PROTIV ROĐAKA JERETIKA No, najinteresantnije je kako je i zašto u žitiju i službi došlo da se borba između Vladimira i dračkih Hrisilija preobrazi u borbu između ortodoksnog i jeretičkog učenja, između pravoslavnog Vladimira i jeretika mu rođaka. U nauci, našoj i svjetskoj, ovaj se podatak ili prihvata ili potpuno odbacuje. Kako sada stvari stoje, problem će moći da se potpuno riješi samo eventualnom otkrićem originalnog žitija o knezu Vladimiru ili nekog drugog, istorijski vjerodostojnog spisa. Žitije i služba, kao i opaske Pajsija Hilendarskog, postavljaju pred nas mnogo više pitanja nego što ih mi možemo pouzdano riješiti. Mnoga pitanja moraju ostati otvorena, a druga će, nadamo se, strpljivi istraživači riješiti, ili bar približiti rješenju. Oba ova izvora, kao i ostali njima potpuno kontraverzni, stvaraju najveće teškoće upravo time što svjesno izbjegavaju konkretne formulacije i što prikaz stvarnih okolnosti podređuju retorskim efektima. Stoga se i način Vladimirove tragične smrti može samo približno rekonstruisati. Već smo naglasili da je Adonc postavio hipotezu da su Hrisilije bili pavlikijani, pa bi i sukob između Vladimira i dračkih Hrisilija u kasnijom tradiciji dobio obilježje sukoba između pravoslavlja i bogomilstva ili masalijanstva. Jake i brojne pavlikijanske kolonije na Balkanu postojale su i prije pojave bogomilstva, kada su u nekoliko navrata vizantijski carevi naseljavali balkanske oblasti imperije pavlikijanima iz teme Armenijaka, u Maloj Aziji. Njihovo prisustvo je indirektno posvjedočeno u Samuilovom, a direktno u Deljanovom ustanku, dvadesetak godina poslije propasti Samuilove države. Za kasniji period očuvani su mnogi podaci o balkanskim pavlikijama. U doba Aleksija Prvog Komnena oni igraju značajnu ulogu u ratovima Vizantinaca sa Normanima. Nekoliko pravih krstaških pohoda preuzetih iz Vizantije nije ovu jeres potpuno potislo do kraja srednjeg vijeka. U Moglenu je sa njima vodio žestoke rasprave Ilarion Moglenski, u XV vijeku Grigorije Camblak, a neki anonimni prepisivač jednog molitvenika čak početkom XVI vijeka. SUKOB SA NOVATIANIMA Adoncova hipoteza je moguća, ali je izvorna građa nigdje izričito ne otvrđuje. U žitiju u službi na grčkom jeziku spominje se samo Vladimirova borba sa jereticima masalijanima ili bogomilima, koji su u to vrijeme bili i mogli biti istorijska realnost. Međutim, mnogo je interesantnija opaska Pajsija Hilendarskog da Vladimir nije vodio borbu sa masalijanima i bogomilima, već sa novatianima. Ovaj podatak je veoma značajan i istorijski potpuno vjerodostojan, kad znamo da su od vremena ikonoklastičkih sporova postojali značajni centri novatiana u zapadnoj Makedoniji i središnjoj Albaniji. Stoga se i podatak o borbi sv. Klimenta sa bogomilima, što se smatralo anahronizmom, potpuno uklapa u istorijske okvire, ako se prihvati Pajsijeva emandacija. Novatiani se u grčkim izvorima zovu katari i sakoforoi, što neki istraživači dovode u vezu sa današnjim etnikonom Torbeši. Svi ovi termini očuvani su dijelom u južnoslovenskoj toponomastici, a dijelom u jeretičkoj onomastici, što, sa svoje strane, dopunjuje ovaj osporavani, ali u suštini vrlo značajan izvor za istoriju dualističkih jeretičkih pokreta na Balkanu. Najvjerovatnije da je Vladimirova borba za Drač i dračku oblast, koju istorijski izvori uopšte ne spominju, poslužila piscu najstarijeg žitija da u njih, potpuno u duhu vremena, unese mnoge hagiografske i epske elemente. Ono što se iz Istorije Jovana Skilice može donekle rekonstruisati jeste to da je Drač jedno vrijeme bio u Samuilovim rukama i da ga je poslije udaje kćerke Miroslave, predao na upravu zetu Ašotu. Ljetopis Popa Dukljanina, naprotiv, tvrdi da je Samuilo predao dračku oblast, vjerovatno sa samim gradom kao centrom oblasti, na upravu knezu Vladimiru. No, bez obzira da li je za namjesnika Drača bio određen Ašota ili Vladimir, i jedan i drugi morali su da dođu u sukob sa moćnim Hrisilijama, koji su u Draču i dračkoj oblasti imali vlast, toliko da su mogli organizovati prelaz grada i oblasti ispod jedne vlasti u ruke druge. Jovan Ferluga s pravom smatra da su tako veliku vlast imali Hrisilije kao predstavnici najvišeg i najjačeg sloja. Jovan Hrisilije imao je funkciju proteuona, i to upravo u Draču. Koliki je uticaj ove porodice bio vidi se po tome što je i sam car Samuilo bio oženjen kćerkom proteuona Jovana Hrisilija. NA ČIJOJ STRANI JE BIO VLADIMIR Drač nije dugo ostao u rukama Samuila i njegovih štićenika. Prema jednoj latinskoj hronici, Drač je već 1005. godine ponovo došao u ruke Vizantinaca zahvaljujući Teodoru, koji je, prema Adoncovom tumačenju dopuna Jovana Devolskog, bio tast kneza Vladimira i sin Jovana Hrisilija. Povratak Drača u ruke Vizantinaca doveo je do dugotrajnih borbi za Drač i dračku oblast. Uloga kneza Vladimira u ovim borbama je dosta nejasna. Na jednoj strani rodbinski vezan preko svoje žene sa novim upravljačima Drača, a na drugoj, korektan vazal Samuila i njegovih nasljednika. Opravdanije je pretpostaviti da je u takvoj situaciji Vladimir prije stao na stranu Samuila, nego ženinih srodnika Hrisilija, koji su predajom grada u ruke Vizantinaca neminovno došli u sukob i sa knezom Vladimirom koji je polagao neka prava, ako ne na sam grad, a ono bar na dračku oblast ili na njen veći dio. Dukljaninovo pričanje o njegovom ubistvu u Prespi od strane Jovana Vladislava u momentu kad je Vizantija preduzela veliku ofanzivu i kad mu je pomoć Vladimira, lojalnog i podložnog susjeda, bila posebno potrebna, izgleda malo uvjerljivo. Mnogo je logičnije njegovu tragičnu povezati sa Hrisilijima, bračnim srodnicima, ali i političkim suparnicima. Vladimir je, nema sumnje, mučki ubijen od svojih srodnika po ženi, kako o tome govore svi izvori. Razlika je jedino što Pop Dukljanin, zbog svoje katoličke orijentacije, to ubistvo pripisuje makedonskoj vladarskoj porodici, a žitije i služba na grčkom jeziku - pravoslavno orijentisani - jereticima, masalijanima ili bogomilima iz Albanije. KOJE SU ”PRAVE” ISTORIJSKE ČINJENICE Jeretici su mogli biti i Hrisilije, prema Adoncu oni su bili pavlikijani, i Samuilo i njegovi nasljednici. Ali, kad Pajsije Hilendarski izričito navodi da su ga ubili novatiani, stvari postaju dosta jasnije, kad znamo da je ovih jeretika bilo samo u onim oblastima Albanije gdje i danas leže njegove mošti i gdje služba i žitije na grčkom jeziku i ubiciraju njegovo ubistvo. I iz vjerskih i iz političkih razloga ovi jeretici su prije mogli ubiti kneza Vladimira za račun i o nalogu Hrisilija, nego za račun i po nalogu Jovana Vladislava. Stoga mi se čini da je priča Popa Dukljanina i o ubistvu kneza Vladimira malo vjerovatna. Stavljajući u narodu već prihvaćen kult kneza Vladimira u službu katoličke crkve, Popa Dukljanina nijesu interesovale baš prave istorijske činjenice, već pretežno oni motivi hagiografskog karaktera koji su imali interesa za katoličku crkvu i eventualna prava Barske biskupije. |