Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip







 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




BOKA KOTORSKA
(preuzeto iz knjige Istorijski leksikon Crne Gore)






BOKA KOTORSKA

Prvi tragovi civilizacije u Boki datiraju od vremena kada se na ovom prostoru javlja ilirska država, tokom IV vijeka prije nove ere. U Boki je tada živjelo ilirsko pleme Ardijeji, čija je kraljica bila Teuta. Pored Teutinog i Balajosovog (ilirski kralj) prisustva u tvrđavi Rhisonu (Risnu), srijeću se gradine za zbjegove, kiklopski zidovi (Risan), obilje novca, jer je u Risnu bila kovnica, i veliki broj ilirskih jezičkih tragova. Prvi pisani izvori datiraju iz 228. godine kada se Teuta sklonila u Risan da ga brani od Rimljana. Uporedo sa ilirskim, ima tragova i grčkih naseobina (Budva, Solila). Rimljani su 168. godine osvojili Ilirik i vladali su Bokom do 476. godine. Iz tog su vremena, pored gradova (Acruvium i Butua), tragovi hramova, veće zgrade, vile sa mozaicima (mozaici u Risnu ukrašeni figurom mitološkog boga Hipnosa), ceste, natpisi, djelovi vodovoda, opeke, grnčarija i poneka kamena carska glava. Risan je i u rimskom periodu bio glavno naselje Boke, pa se od ilirskog perioda sve do XII vijeka čitava Boka nazivala Risanski zaliv (Rizonikos kolpos, Sinus Risonicus). Kasnije će, pored Kotora, oživjeti još i vizantijsko uporište Rose, koje preuzima dio administrativne i crkvene uprave nad dijelom Boke Kotorske. Vizantija je vladala Bokom od propasti Zapadnog rimskog carstva 476. godine do pojave dukljanske dinastije Vojislavljevića, koji se osamostaljuju sredinom XI vijeka. Kada se kralj Mihailo Vojislavljević oslobodio vizantijske prevlasti, Kotor se našao u sastavu dukljanske kraljevine, a kralj je u njemu imao dvor. Kasnije se nad Kotorom smjenjivao suverenitet Duklje i Vizantije, ali bez većih potresa, јеr je grad imao vlastitu upravu, sa skupštinom i priorom (knezom) na čelu. U Kotoru se razvila lokalna autonomna vlast na osnovama rimskog municipijalnog uređenja uz gradsku, ekonomsku, političku i crkvenu organizaciju. U Kotoru se formiralo komunalno uređenje mediteranskog tipa, koje je i pored čestih promjena gospodarа, očuvalo stabilnu vlast. Komunalno uređenje, naročito dobro očuvano pod vladavinom Nemanjića, za vrijeme mletačke vladavine svelo se na formu. To nije bila samo posljedica mletačke politike nego i staleških borbi u gradu i na posjedima distrikta. Zreli pravni vid komunalnog uređenja nalazi se u statutu Kotora (štampan u Veneciji 1616.). Slavizacija gradova je lagani proces koji je započeo poslije X vijeka. Sloveni su stvorili župe sa plemenskim uređenjem. U Boki su kasnije formirane četiri seoske autonomije, vezane, većinom, za svoje seoske katunske zajednice (Paštrovići, Grbalj, Zbor sv. Mihaila i Topla). Nemanja je u svom osvajačkom pohodu kroz Duklju porušio primorske gradove, ali je sačuvao Kotor. Sa urbanizovanom strukturom stanovništva, plemstvom, pučanima, zanatlijama, trgovcima i snažnom crkvenom (katoličkom) organizacijom, Kotor je bio glavna luka Raške (1185-1371). Zapravo, u rukama Kotorana bila je pretežno karavanska trgovina, dok je pomorski prevoz išao većinom preko Dubrovnika, Italijana (naročito Mlečana, ali i pomorskih trgovaca iz brojnih drugih gradova, Zadra i dr.).



Kotorani su na srpskom dvoru bili ugledni predstavnici patricijata, diplomati za zapadnu sferu, rukovodioci finansija, sudije i carinici na dvoru, a pri tome su se obogatili kao trgovci. Duž karavanskih puteva formirane su kolonije Kotorana, naročito u eri razvoja rudarstva i pojačanog izvoza srebra, olova i bakra u XIV vijeku (Brskovo, Rudnik, Trepča, Novo Brdo). Kotor je tada stekao značaj tranzitne luke između Balkana, Apeninskog poluostrva i Sredozemlja te tada postiže i najšire granice distrikta. U tom periodu Kotor se kulturno uzdiže. Nakon prestanka srpske vladavine 1371. godine, Kotor su u više navrata pokušali da zauzmu zetski gospodari, Balšići, ali im to nije pošlo za rukom. Kotor se od 1371-1384. nalazio pod ugarskom vlašću, zatim do 1391. godine pod vladavinom bosanskog kralja Tvrtka I, a u periodu 1391-1420. godine, Kotor je bio samostalna komuna. U tom periodu pojas obale od Herceg Novog do Risna bio je u posjedu bosanske vlastele Kosača, dok su Grbalj, Luštica i Budva, bili u vlasti Balšića (1360-1421. s manjim prekidima). Grbalj i Luštica su potpali pod vlast Mlečana, dok je Budva bila u sastavu srpske despotovine (1421-1439). Kotor se sporazumno priključio Mletačkoj republici 1420. godine i ostao pod njenom vlašću do 1797. godine. Paštrovići su primili mletačku vlast 1423. a Budva 1442. godine. Turci su zauzeli posjede Sandalja Hranića Kosače, Nerceg Novi i Risan, i obalu između njih, 1482. godine. Nakon Karlovačkog mira 1699. godine ova teritorija je pripala Mletačkoj republici. Grbalj je kad i Kotor došao pod vlast Mlečana, ali je nakon nekoliko pobuna kmetova protiv kotorskih zemljovlasnika, prešao pod okrilje Turaka 1469. a 1497. godine postao je carski has i ostao u tom statusu do 1647. kada je Mletačka republika osvojila to područje u Kandijskom ratu. Turci su u više navrata pokušali da prošire svoje posjede u Boki. Dobro utvrđeni Kotor, sa mletačkim vanrednim providurom, postao je centar antiturske vojnopolitičke akcije i organizovane hajdučije. U neposrednoj opasnosti od Turaka nalazio se nekoliko puta (1539, 1571. i 1657), kao i Perast 1654. Krajem Morejskog rata (1683-1699) i postizanjem Karlovačkog, mira Mletačka je protjerala Turke iz Boke i oslobodila se njihovog pritiska. Tokom mletačke vladavine Boka je doživjela snažan privredni i kulturni polet. Pored Kotora uzdigli su se gradovi: Perast, Prčanj, Dobrota, Stoliv, Topla i dr. Tokom XVII-XVIII vijeka Boka je svoj kulturno-ekonomski porsperitet zasnivala na snažnoj trgovačkoj mornarici, trgovini sa zaleđem i svim morskim i okeanskim centrima Sredozemlja i Evrope. Bokeljski pomorci se u početku sa svojim malenim potencijalima uključuju u antipiratske borbe na moru, sa centrima u sjeverno-afričkoj Barbariji (Tunisu), Ulcinju i Herceg Novom. Nudeći Veneciji baš ono što joj je nedostajalo - ratnike, pomorske trgovce i brodove, oni za uzvrat stiču status pomorskih naselja, opštine, trgovačke privilegije i odlikovanja za zasluge u ratovima. Najveću ulogu u pomorskoj trgovini imala je srednjovjekovna staleška bratovština Kotorska mornarica, čiji statut datira iz 1463. godine. Pomorska trgovina je, uglavnom, bila tranzitna, ali je bila i izvozne orijentacije, jer su na kotorski trg dolazili proizvodi iz crnogorsko-hercegovačkog zaleđa. Naročito se trgovalo albanskim žitom, grčkim i crnogorskim sirom, vunom, duvanom, kožom, suvim mesom, ribom, smolom, uljem, voskom i dr. Bilo je slučajeva trgovine robljem. U tom snažnom privrednom poletu posebno je prosperirao Perast koji je krajem XVII i početkom XVIII vijeka imao preko 200 brodova. Peraštani su održavali veze sa svim većim pomorskim i kulturnim centrima Evrope. Posredstvom trgovine stizali su i kulturni uticaji, pa se Perast razvio u jako kulturno središte, naročito barokne umjetnosti, čiji je najreprezentativniji predstavnik slikar Tripo Kokolja (oslikao crkvu Gospe od Škrpjela). U Perastu se uzdiglo nekoliko aristokratskih porodica koje su svoje bogatstvo stekle trgovinom. Najpoznatije su bile Zmajevići, Viskovići, Bujovići i Martinovici. Broj bokeljskih brodova je varirao s obzirom na epohu. Već krajem XVIII vijeka njihov broj počinje da opada da bi 1802. godina Boka imala 300 velikih brodova od 2.000-6.000 starova (venecijanski star: oko 83,3 dm3) sa godišnjim prihodom od 200.000 zlatnih dukata. Bilo je još dosta znatno manjih brodova. Više velikih imena bokeljskog pomorstva ima međunarodni značaj (J. Bizanti, M. Zmajević, M. Vojnović, M. Vukasović i dr), dok su Marka Martinovića Mleci izabrali za predavača ruskim boljarima koje je ruski car Petar I Veliki poslao 1698. godine na studije navigacije u Perast. Peraštanin Matija Zmajević je bio admiral u ruskoj mornarici. Tokom mletačke vladavine u Boki je živjelo isključivo katoličko stanovništvo. U Kotoru se nalazilo sjedište biskupije, a najpoznatiji među kotorskim biskupima bili su članovi peraštanske porodice Zmajevića (Andrija i Vićenco). Prisvajanjem Grblja 1647. godine i osvajanjem turskog dijela Boke 1699. godine, Boka postaje naseljena većinom pravoslavnim stanovništvom. Demografska promjena je uslijedila tokom rata sa Turskom 1683-1699 i nakon njega kada se veliki broj pravoslavnog stanovništva doselio u Boku iz Crne Gore i Hercegovine, naročito u pojas od Herceg Novog do Risna. Perast, Kotor, Dobrota i Prčanj ostali su i dalje isključivo katoličke sredine. Mletačku republiku uništio je Napoleon 1797. godine. Po odredbama mira u Kampoformiju (1797), Boka je pripala Habzburškoj monarhiji. Prva vladavina Austrije u Boki trajala je do 1806. godine. Zatim su uslijedile krtkotrajne vladavine Rusa 1806-1807 i Francuza 1807-1813. Nakon poraza Napoleona u Rusiji 1812. i u bici naroda kod Lajpciga 1813. godine, Francuzi se povlače iz Boke pod pritiskom crnogorsko-bokeljske vojske kojom je komandovao vladika Petar I. Rezlutat protjerivanja Francuza iz Boke i zajedničko ratovanje Crnogoraca i Bokelja bilo je izglasavanje ujedinjenja Crne Gore i Boke na Skupštini u Dobroti 29.10.1813. godine. Međutim, velike sile su na Bečkom kongresu odlučile da Boka pripadne Austriji, koja je preuzela upravu nad njom 1814. godine. Boka je ostala pod austrijskom upravom sve do 1918. godine. U XIX vijeku bokeljska mornarica postepeno propada. Dok se tokom prve austrijske vladavine nastavljao uspon pomorske privrede, dotle je za vrijeme kratko trajne francuske vladavine bokeljska trgovačka flota velikim dijelom uništena, zbog francuske kontinentalne blokade. Dugotrajna druga austrijska vladavina (1814-1918) produžila je u početku teške posljedice propadanja pomorske privrede Boke Kotorske, jer su samo Trst i Rijeka dobijale subvencije. Boka naročito ekonomski gubi nakon što je Austrija pretvara u prvenstveno ratnu luku. Od 1852. do 1858. godine, general Lazar Mamula, utvrdio je spoljni ulaz s mora izgradnjom forova Oštro, Mamula i Arza, a u 90-tim godinama XIX vijeka glavna odbrana ulaza u zaliv prenijeta je na liniju Kobila-Kabala. Artiljerijskim fortifikacijama i minskim zaprečavanjima obezbijeđeni su ulaz u Hercegnovski zaliv, Kumborski tjesnac i Verige, dok je Kotorski zaliv, glavna ratna luka, imao utvrđen pojas oko Kotora s renoviranom citadelom Sv. Ivana i baterijama Muo i Škaljari. Propadanje pomorstva uslovilo je emigraciju bokeljskih moreplovaca, koja je počela još krajem XVIII vijeka, što je uslovilo da Boka gubi ne samo ljudski potencijal već i ekonomsku snagu. Pomorci su išli u evropske centre, plovili po južnoj Rusiji, od ušća Dnjestra do Kavkaza, ili su se zapošljavali na Austrijskom Lloydu. Najznačajniji kulturni događaj u Boki za vrijeme Austrije, bilo je otvaranje gimnazije u Kotoru 1864. godine, koja je od 1883. radila na narodnom jeziku. Austrija je pokušala da Boku što čvršće veže za Beč. Otpor takvoj politici manifestovao se u dva bokeljska ustanka 1869. i 1882. godine (Krivošije, Grbalj, Pobori, Maine i Brajici). Uloga Boke na početku XX vijeka postala je složenija, jer je Austrija mislila da će Crna Gora, kao ruski eksponent, postati brana njenom nadiranju na Balkan, a i da sama može pokazati aspiracije na njene pogranične teritorije. Zbog toga je više pažnje posvetila fortifikaciji Boke. Ratnu luku Austrija je premjestila u tivatski zaliv, zbog čega je trebalo jače utvrditi obalski front prema zalivu Trašte i u području od Zupe i oko Tivta. Kopnena odbrana prema Crnoj Gori takođe je utvrđena: prema sjeveru na Krivošijama, na istoku za zaštitu Risna i Perasta i prema Lovćenu. Vojni objekti i oružje modernizovani su od 1911. Dobro utvrđena granica prema Crnoj Gori, kao i velika koncentracija ratnih brodova, artiljerije i vojnika, omogućili su austrougarskoj vojsci da od 8. do 10. 1. 1916. godine probije lovćenski front, zauzme Lovćen i Cetinje i okupira Crnu Goru. Boka Kotorska je nakon završetka Prvog svjetskog rata ušla u sastav Kraljevine SHS (Jugoslavije), a 1945. godine u sastav Crne Gore, kojoj je pripadala još u vrijeme dukljanske države. U vrijeme Drugog svjetskog rata proces integracije Boke u Crnu Goru počeo je 1943. godine, kada je u Kolašinu, 15. novembra, formirano ZAVNOCiB (Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Crne Gore i Boke), da bi sljedeće, 1944. godine, 13.7. takođe u Kolašinu, prilikom formiranja CASNO-a (Crnogorska antifašistička skupština narodnog oslobođenja) bokeljski poslanici dali pristanak da Boka postane sastavni dio Crne Gore, što je sankcionisano na prvom zasijedanju CASNO-a, a kasnije i donošenjem ustava NRCG (1946).