Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




Prof. dr Branislav Kovačević:
SAVEZNIČKO BOMBARDOVANjE CRNE GORE 1943. I 1944. GODINE.



Draža i Tito tražili bombardovanja. Napadi na nedužne civile umjesto na okupatorske jedinice. Dugo ćutanje o preko dvije hiljade žrtava. Crnogorski gradovi pod tepisima bombi. Dokumentarna hronika jedne doskora zatamnjene strane naše novije istorije

Nedjelja pacova

Draža i Tito tražili bombardovanja. Napadi na nedužne civile umjesto na okupatorske jedinice. Dugo ćutanje o preko dvije hiljade žrtava. Crnogorski gradovi pod tepisima bombi. Dokumentarna hronika jedne doskora zatamnjene strane naše novije istorije
Na sastancima u Kazerti i Napulju (6-14. avgusta 1944) Josipa Broza Tita sa savezničkim vrhovnim komandantom za Sredozemlje Henrijem Vilsonom, general-pukovnikom V. Eliotom, brigadirom F. Maklinom i drugim, i posebno sa Vinstonom Čerčilom, dogovoreno je koordiniranje partizanskih akcija u Jugoslaviji sa ratnim vazduhoplovstvom za Balkan. Jedinice NOVJ imale su da planiraju i izvode napad na pojedine objekte, naseljena mjesta i neprijateljske snage na svakom mjestu, dok bi saveznička avijacija pružala vazdušnu podršku rušeći, prije svega, komunikacije, važnije objekte, vodene puteve i jadransku obalu.
General-pukovnik H. Vilson saopštio je Titu da je za uspješno djejstvo vazduhoplovnih snaga važno da partizanski komandanti dostavljaju obavještenja o kretanjima neprijateljskih jedinica i ciljevima koje treba bombardovati.

Noću i danju

Postignuti dogovor o zajedničkim djejstvima snaga savezničkog balkanskog vazduhoplovstva i jedinica NOVJ rezultirao je široko zamišljenom akcijom zvanom „Ratweek” (Retvik - „Nedjelja pacova”). Operacija je trebala da traje od 1. do 7. septembra 1944. s ciljem da se onemogući nesmetano povlačenje njemačkih snaga prema sjeveru, prije svega iz Grčke i Albanije preko Jugoslavije.
Budući da su za povlačenje korišćene prije svega komunikacije, to je prema planu trebalo usredsrediti napade na njihovo onesposobljavanje, tako što bi snage NOVJ djejstvovale noću, a saveznička avijacija danju. U planiranim operacijama učestvovala je saveznička 15. vazduhoplovna armija generala Natana Tvininga i balkanske vazduhoplovne snage pod komandom britanskog vicemaršala avijacije Vilijama Eliota.
Vrhovni štab NOVJ i POJ angažovao je osam korpusa sa 25 divizija, ili oko 130 000 boraca, sa planiranim zadatkom da ruše važne objekte i onesposobljavaju komunikacije. Djejstva su bila usmjerena na unaprijed planirane glavne komunikacijske pravce , posebno na relaciju Beograd-Solun.
Na taj način je na skoro čitavom području Jugoslavije djejstvovala saveznička avijacija, po planiranim komunikacijama i vojnim objektima,što je imalo za posljedicu i velika ljudska stradanja civilnog stanovništva i enormna materijalna razaranja. Nepreciznost bombardovanja i izručivanje tzv. „tepih-bombi” na gradove imali su tragične posljedice za stanovništvo.

Koordiniranje akcija

Pored operacije „Retvik”, brojni partizanski izvještaji, koje objavljujem u ovoj knjizi, potvrđuju koordiniranost akcija snaga NOVJ sa savezničkim vazduhoplovstvom.
Vrhovni štab NOV i POJ nije prihvatio u svim slučajevima predloge operativnih štabova za bombardovanje naznačenih ciljeva. Zahtjev Glavnog štaba NOV i PO Slovenije da bi „zbog postojeće situacije u Ljubljani i opšte vojne situacije u Sloveniji” trebalo bombardovati ljubljanski kolodvor, Vrhovni štab NOV i POJ je odbio (odgovor od 2. jula 1944) s obrazloženjem da saveznička avijacija bombarduje s velike visine i „zbog toga može biti mnogo civilnih žrtava”, te da naznačeni kolodvor „nema nekog naročitog značaja, jer to nije krupna raskrsnica”.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Ambasada Kraljevine Jugoslavije London AIDE MEMOIRE Saveznički glavni štab u Kairu, saopštio je u svom zvaničnom obraćanju da je u zadnjih nekoliko dana izvršeno više avionskih napada na različite gradove i željezničke pruge u Jugoslaviji. Među njima Beograd, Niš, Leskovac, Banja Luku, Nikšić i dr, bili su žestoko bombardovani i pretrpjeli su velike ljudske žrtve i materijalnu štetu. 2. U svojoj radio emisiji za Jugoslaviju, a posebno u svom popodnevnom programu 9. aprila 1944, BBC je, u dodatku informaciji koja se tiče samog bombardovanja, dao opsežan komentar o izjavi koju je dao Glavni štab u Kairu da je ova akcija bila preduzeta na zahtjev „Maršala” Tita a njen cilj je bio da se slome tačke otpora napadnute od strane partizanskih snaga. Kao što je rečeno i objašnjeno na BBC-ju svrha ove akcije je bila više političkog nego vojnog karaktera i bila je sračunata da se ojača pokret predvođen „Maršalom” Titom. Jugoslovenska Vlada je duboko zabrinuta što se ova bombardovanja prikazuju kao intervencija u korist jedne a protiv druge strane, na taj način se na jugoslovenski narod ostavlja utisak da Saveznici ne samo da se bave sa čisto unutrašnjim sporovima već aktivno pomažu jedan politički pokret koji je cijelom jugoslovenskom narodu stran i negativan. Jugoslovenska Vlada ne vjeruje da je Saveznička vrhovna komanda na Srednjem istoku, odvojeno od vojnih razloga, preduzimala bombardovanja određenih mjesta u Jugoslaviji, sa ciljem da pomaže bilo koji politički pokret, kao što bi se moglo shvatiti iz gore pomenute emisije BBC-ja. 3. Vrlo je bitno naglasiti da jugoslovenska vlada sa najvećim interesovanjem prati svaki korak koji preduzimaju savezničke snage da bi porazile zajedničkog neprijatelja gdje god da se nalazi i sasvim je svjesna vojnih razloga koje saveznička vrhovna komanda mora razmatrati za ovu svrhu. Istinska i neprekidna borba koju je jugoslovenski narod započeo svojom voljom i svojom nezavisnom odlukom traje već tri godine i ogromni gubici koje je već doživio u zajedničkoj borbi najbolji su dokaz njegove nepokolebljive riješenosti da podnese sve neophodne žrtve u nadi da će ubrzati pobjedu svih ujedinjenih nacija. Bez obzira na ovo, jugoslovenska vlada duboko je ožalošćena saznanjem da je jugoslovenski narod, pošto je podnio vatru i krv neprijateljske okupacije, sada stavljen u poziciju da ga bombarduju saveznici. Po njenom mišljenju, savezničko bombardovanje jugoslovenskih gradova izuzetno će uvrijediti jugoslovenski narod i psihološki i politički efekti daleko će nadmašiti prednosti na vojnom planu dostignute ovakvom akcijom. Osim toga, moglo bi uticati na slabljenje jačine opšteg narodnog otpora protiv osvajača. 4. Jugoslovenska vlada je zabrinuta mogu li se preduzeti neophodni koraci sa savezničkom vrhovnom komandom i drugim kompetentnim vlastima da bi dali bilo kakvu moguću reviziju politike bombardovanja jugoslovenskih gradova, gdje god ova politika nije bazirana na snažnim vojnim razlozima i da se ova bombardovanja ne bi smjela reprezentovati kao politička mjera nego samo kao vojna neophodnost. 6267/1496/792 Forin ofis, S.W.1. 02.05.1944.
Gospodine, Sekretar Eden me ovlastio da Vas obavijestim da je 18. aprila jugoslovenski Ambasador zvao Forin Ofis i žalio se na bombardovanja koja smo posljednjih nedelja izveli na različite gradove i željezničke pruge u Jugoslaviji. Njegova ekselencija je obaviještena da su ova bombardovanja dio opsežne operacije protiv neprijatelja i da je nemoguće reći da će biti obustavljena. On se ipak mogao uvjeriti da su naši piloti dobili izričite instrukcije da gađaju isključivo vojne ciljeve i da koliko je to god moguće pokušaju da izbjegnu civilne žrtve. Ambasadoru je takođe ukazano na ono što sada preduzimamo u Francuskoj. S poštovanjem Vaš odani sluga, Narednik A.R. Denj Pomoćnik sekretara Ministarstva za vazduhoplovstvo Prevod: S. i N. K. FO 371-44335 FILE No 1496

Teške posljedice

Misao o posljedicama bombardovanja sazrijevala je i u glavama Vrhovnog štaba NOV i POJ. U radiogramu od 16. jula 1944. obavještavaju se operativni štabovi o planovima saveznika da će „tući saobraćaj na svim putevima” i da „naznače savezničkim misijama koje puteve i saobraćaj ne treba da tuku”.
U uslovima kada su saveznici uspostavili potpunu nadmoć i kontrolu nad vazdušnim prostorom Jugoslavije i šire, kada neprijatelj nije bio više u stanju da se suprotstavlja operacijama angloameričke avijacije, savezničke akcije bivaju učestalije i sve snažnije. Teška razaranja u uslovima kada se približavao kraj rata, kao i samoinicijativno određivanje ciljeva i donošenja odluka Ficroja Maklina koji će se gradovi bombardovati, naveli su vrhovnog komandanta Tita da svom Vrhovnom štabu 19. oktobra 1944. iz Vršca javi: „Saopštite Maklinu da sada nije više poželjno bombardovanje gradova koje on predlaže. Svi ovi gradovi biće uskoro u našim rukama i ja sam odlučno protiv rušenja istih”.
Ovo Titovo reagovanje bilo je odgovor na depešu Vrhovnog štaba NOV i POJ od 19. oktobra 1944. kojom je obaviješten o predlogu Ficroja Maklina, šefa britanske misije pri Vrhovnom štabu, da se teško bombarduju Skoplje, Kosovska Mitrovica i Kraljevo, gdje su se, po britanskim procjenama, nalazile snažne neprijateljske snage. Samo nekoliko dana kasnije (30. oktobra) Tito iz Beograda Štabu 8. udarnog korpusa naređuje:
”...Za taktičko bombardovanje i sadejstvo engleske avijacije s vašim trupama direktno tražite pomoć preko britanske misije kod vas”.
U naređenju svim štabovima neposredno potčinjenim Vrhovnom štabu NOV i POJ od 4. novembra 1944. godine Tito saopštava da su Englezi obećali jaču vazduhoplovnu pomoć i saradnju s trupama na zemlji; da su im dati podaci koje komunikacije i prostorije mogu tući; da o svim promjenama situacije obavještavaju Vrhovni štab kako ne bi bile tučene njihove trupe, te da savezničkim avijatičarima za vezu treba omogućiti rad.
Teška razaranja ponovo su podstakla Tita da naredi zabranu bombardovanja „neposredne blizine Zagreba”, jer su „nekoliko naših gradova bez neke naročite vojničke koristi upropašćeni” i traži od Glavnog štaba NOV i PO Hrvatske da se sporazumije sa saveznicima da bombarduju komunikacije kuda se kreću neprijateljske jedinice i manja mjesta gdje su koncentracije neprijatelja (26. ×II/44).
Vrhovni štab 18. jula 1944. obavještava Štab 1. proleterskog korpusa da će „prvog vedrog dana Saveznici bombardovati Pljevlja” i traži izvještaj o snazi njemačkog garnizona u Pljevljima i Prijepolju. Idućeg dana Tito je dobio odgovor od komandanta 1. proleterske divizije, potpukovnika Vasa Jovanovića da se u Pljevljima nalazi 800 Njemaca iz divizije „Brandenburg”, 500 četnika i 200 pripadnika muslimanske milicije, a u Prijepolju 600 Njemaca sa 80 vozila.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedocanstva

FO 371/44363, R 6131/5961/92, str. 6. BRITANSKA AMBASADA ZA JUGOSLAVIJU KAIRO br. 127/ /36/182/44) / 8. travnja, 1944. TAJNA Državnom sekretaru vanjskih poslova Anthony Edenu, M.C.M.R., itd., itd. Sire, Imam čast izvijestiti Vas, da je maršal Tito zamolio brigadira Macleana da sa savezničkim vrhovnim komandantom osobno raspravi o ozbiljnim teškoćama koje su se pojavile zbog očajne nestašice hrane u područjima koja okružuju sadašnji partizanski glavni štab. Brigadir Maclean je izjavio da iz svojih vlastitih zapažanja može potvrditi da je osim civilnog stanovništva i nekih 50 000 partizanskih vojnika ugroženo glađu. 2. Brigadir Maclean poslao je izvještaj o toj situaciji direktno generalu Sir H. Maitlandu Njilsonu, ističući da je osim humanih razloga od vitalne vojno-operativne važnosti pružiti pomoć da bi partizani prebrodili slijedeći mjesec, a do toga vremena popravila bi se lokalna situacija u vezi s hranom. On predlaže da je potrebno stotinu avionskih tovara hrane i dodaje da maršal Tito želi da se hrani dade prioritet ispred svih drugih materijala. 3. Mislim da je jasno da se o akciji koja se može poduzeti da se udovolji navedenoj molbi mora odlučiti na čisto vojnoj osnovi. Izvještavat ću Vas dalje, čim saznam do koje mjere general Njilson smatra da je moguće i poželjno udovoljiti željama maršala Tita. (...) Imam čast (etc) Philip Broad
TITO - ČERČIL, STROGO TAJNO, 123. DEPEŠA DRAŽE MIHAILOVIĆA BOŽIDARU PURIĆU, PREDSJEDNIKU JUGOSLOVENSKE KRALjEVSKE VLADE U KAIRU O BOMBARDOVANjU BEOGRADA Br. 2318 od 21. 4. 1944.
Rezultat bombardovanja Beograda od zapadnih saveznika 16. i 17. aprila je takav da je stanovništvo Beograda podnelo ogromne žrtve. Od vojnih objekata jedino su pogođeni železnička stanica sa prostorijama, tvornica vojnog pribora i kuća u kojoj je Gestapo bio smešten na Dorćolu. Bombe su bacane po svim krajevima grada, čak su pogođene bolnice i sanatorijumi. Vojna bolnica, u kojoj su se nalazili naši zarobljenici povratnici radi lečenja, bila je pogođena. Dalje, srušene su sledeće ustanove: klinika za unutrašnje bolesti, dečja klinika, državna bolnica, opštinsko porodilište, zavod za izbeglu decu i mnogobrojne privatne zgrade. Sledeća mesta u Beogradu najteže su stradala: blizina Tehničkog fakulteta, Studentski dom i Slavija. Zatim Terazije, Nemanjina ulica, Miloša Velikog ulica, kraljice Natalije i Sarajevska ulica. Takođe su nastradali blizina Pozorišta, Zeleni Venac i Nova pijaca. Na ulicama leševi žrtava svuda su prisutni. Oni koji su preživeli ovo, razbegli su se na sve strane. Čitave ulice bile su u plamenu. Prva pomoć odmah je prestala da funkcioniše. I još uvek leševi se nalaze na ulicama. Posledice ovog bombardovanja daleko su gore od onog 6. aprila 1941. Beograd koji je dao 27. mart, nije zaslužio ovo.
General D. Mihailović, 21.4.1944.
Forenj ofis 371-44335
DR BOGOLjUB JEVTIĆ SIR ORME SARGENTU, STALNOM PODSEKRETARU FOREN OFISA O POSLjEDICAMA BOMBARDOVANjA BEOGRADA 16. I 17. APRILA 1944. ...
U vezi mog razgovora sa Vama povodom bombardovanja Beograda 16. i 17. aprila na pravoslavni Uskrs, imam čast da Vam dostavim sljedeće informacije koje smo primili iz Jugoslavije. Oko 1.500 bombi bačeno je na Beograd prilikom bombardovanja. Od 17 administrativnih djelova Beograda samo jedan nije bombardovan. Na 16 djelova grada bačene bombe ovako se mogu rasporediti: na dva dijela bačeno je po više od 300 bombi; na djelove pojedinačno između 50 i 100 bombi. Na ostale djelove manje od po 10 bombi. Ukupno je 687 zgrada sravnjeno sa zemljom. Oko 1.100 leševa je izvađeno iz ruševina. Broj teško ranjenih iznosi oko 14.000. Broj poginulih neprijateljskih vojnika nije poznat.
Vaš iskreni B. Jevtić, 16. 5. 1944.
Foren ofis 371-44335

Preuveličani efekti

Pljevlja su bombardovana 24. jula. U akciji je učestvovalo osam savezničkih aviona, koji su bacili 37 bomba, porušili su uže jezgro grada i prouzrokovali smrt dvadesetak civila. U Prijepolju je porušeno pet kuća, a bilo je i civilnih žrtava.
Andrijevica je bombardovana na zahtjev Štaba 3. udarne divizije u vremenu prodora njemačkih snaga u grad, u kome se ističe potreba „da se bombarduje komunikacija Andrijevica - Murina - Peć i Murina - Plav, kojima neprijatelju pristižu pojačanja”.
Umjesto komunikacija - bombardovana je Andrijevica i mitraljirane neprijateljske snage na sektoru Andrijevica - Peć.
Vrhovni štab je nastojao da sinhronizuje akcije savezničke avijacije sa borbama partizanskih snaga na terenu. Djejstva savezničkih aviona bila su sve učestalija, a rezultati napada nijesu bili adekvatni količini bačenih bombi, niti su neprijatelju nanosili znatniju štetu. U vezi sa tim vrhovni komandant J. B. Tito u radiogramu od 26. jula 1944. traži od operativnih štabova da javljaju redovno i tačno o rezultatima savezničkog bombardovanja i „taktičke saradnje avijacije i naše vojske”.

Izvještaji sa terena

Izvještaji operativnih štabova o posljedicama savezničkog bombardovanja najčešće su nerealni. U njima se uveličava broj poginulih okupatorskih vojnika i njihovih saradnika - četnika, kao i imovine. Podaci o civilnim žrtvama se manje apostrofiraju.
Tako u izvještaju Primorske operativne grupe (13. april 1944) Štabu 2. korpusa NOVJ, između ostalog, piše da je od bombardovanja Nikšića 7. aprila 1944. bilo: „20 mrtvih i 40-50 ranjenih Njemaca; 11 mrtvih i ranjenih italijanskih fašista; 50-60 mrtvih i viši broj ranjenih četnika, od kojih 34 iz Durmitorske brigade Ivana Ružića, među kojima ima i oficira”.
Od bombardovanja idućeg dana (8. IV) „poginuo je veliki broj Njemaca i italijanskih fašista”. Prema mojim istraživanjima, njemački okupator je imao samo jednog poginulog vojnika. Nijesu stradali ni italijanski fašisti, a tačan broj poginulih četnika nije utvrđen. U izvještaju najtačniji je podatak o pogibiji civilnog stanovništva, kao i o razaranju grada.

Netačni podaci

I podaci o bombardovanju Pljevalja znatno su uvećani, naročito o broju poginulih lica. Navodi se da je iz ruševina „otkopano 137 mrtvih, od kojih 30 četnika i 6 Njemaca...” Dosadašnja istraživanja pokazala su da je u Pljevljima poginulo 20 lica i da su bila ogromna razaranja gradskog jezgra.
Saopštiću još i navode iz izvještaja 6. crnogorske NOU brigade od 10. oktobra 1944. godine o bombardovanju Podgorice i okoline 5, 6. i 7. oktobra. U njemu se kaže da je u „Podgorici u toku ova tri dana bilo oko 600 Njemaca mrtvih, a naročito najviše ih je stradalo u jednom velikom tunelu ispod pećina od sastava Ribnice i Morače”, kao i „veliki broj četnika i naroda”. Ovako brojno stradanje Njemaca, kako se navodi u izvještaju, ne bi moglo biti nezapaženo i neupamćeno. O tome nema potvrde u njemačkim izvorima, niti je sačuvano u sjećanjima ondašnjih stanovnika Podgorice.

-----------------------------------------------------

Dokumenti i svjedocanstva

Već početkom proljeća 1944. godine počelo se šuškati kako bi se moglo desiti da Crnu Goru bombarduju saveznici. Iako sam bila dijete, rođena sam 1929, dobro se sjećam šaputanja koja su o tome govorila. I desilo se. Bilo je to početkom aprila ’44 na Blagovijesti. Iako je dan bio pravi proljećni, sjećam se, bilo je neke izmaglice. Kad smo začuli huku aviona tog popodneva, začudili smo se jer se saveznički avioni nikada do tada nijesu mogli čuti u to doba. Inače, već ranije, mi smo po naređenju Komande grada bili iskopali rovove u koje je trebalo da se sklanjamo kad su bila bombardovanja, da nas ne bi kaznili. Vidjela sam približavanje aviona, dva su napravila zaokret prema Trebjesi, krug do Uzdomira, a onda su, uz strašnu huku, krenuli u obrušavanje i pikiranje na grad. Prve bombe su grunule u tadašnju gimnaziju, danas Dvorac kralja Nikole. Srećom, toga dana nije bilo nastave, pa nije bilo učenika u Gimnaziji. Avioni su se ubrzo vratili, i sve mitraljirajući krenuli su iznad grada. Onda su bombardovali centar grada, prostor pijace i vinuli se u nebo. Malo, zatim, opet se čula huka, opet pikiranje i grunulo je u zatvor pod Bedemom. Znam da je tu poginulo nekoliko zatvorenika, a među njima i Saveta Kovačević. Bombe bačene na centar napravile su dva ogromna kratera na prostoru današnjeg Trga. Narod je u panici bježao ne znajući gdje da se sakrije. Čini mi se da smo od straha svi bili zanijemili. Nikad neću zaboraviti slike razaranja. Od detonacije bombi izletjele su stvari iz kuća. Po granama su visile zavjese, ćebad, veš... Na Trgu, na pragu svoje kuće poginuo je Miloš Mijatović, stradala je tada i Jovana Čanović sa dvije kćerke i moj ujak Jovan Mandalinić. Bilo je užasno. Iako je bombardovanje vršeno, navodno, da se unište okupatorski vojnici, sjećam se da je samo jedan njemački vojnik poginuo. Savezničke bombe nijesu pogodile nijedan vojni cilj. Iznad bašte moje porodice bili su ukopani njemački topovi. Bombe ih nijesu ni dotakle. Sjutradan sam čula da je tokom bombardovanja poginulo 11 jedinaca. Ja znam za sina šofera Martinovića i za Pera, sina Ilije Kavaje. Pero je bio drug moga brata i bio je kod nas u kući sve do uoči bombardovanja. Moja majka ga je ubjeđivala da ostane kod nas, ali ga nije mogla ubijediti. Da je ostao kod nas na Starom pazarištu, bio bi možda živ. Ali, valjda mu je tako bilo zapisano, kako kaže naš narod. Najstrašnije je bilo to što je tokom drugog dana bombardovanja, u vrijeme kad su Nikšićani sahranjivali svoje mrtve od prethodnog dana, bombardovano groblje, pa je došlo do novih žrtava. Ovih i još nekih detalja često se sjećam. To su slike koje se nikad ne mogu zaboraviti. Strah koji sam kao djevojčica preživjela i danas je u meni. I ne mogu da ga sakrijem. Svi članovi moje porodice prepoznaju ga kad god čujem huk aviona. I danas me ta buka uznemiri i podsjeti na užasno vrijeme, iako je od tada prošlo više od 50 godina. Bilo - ne ponovilo se.
U Nikšiću, 11. januara 2003. godine Mileva Perošević, rođena Kadović.

Podudaranje interesa

U istom izvještaju se navodi da su 5. novembra nanesene velike žrtve neprijatelju na putu Tuzi-Podgorica, da je „uništeno 130 kamiona sa vojskom i materijalom”. Očito je da su bile „velike oči u strahu” obavještajaca iz Podgorice i okoline.
Saveznička avijacija je tokom decembra redovno bombardovala i mitraljirala neprijateljske snage u odstupnici od Podgorice prema Kolašinu, Mojkovcu, Bijelom Polju, Prijepolju... U tim akcijama događale su se i greške - bombardovanje oslobođenog Bijelog Polja (19. XI), kao i partizanskih položaja na komunikaciji Podgorica-Kolašin (3. XII), kojom prilikom je poginuo jedan partizanski borac i jedan ranjen. Takvih promašaja bilo je i na drugim prostorima Jugoslavije.

Neutemeljene pretpostavke

Ima istraživača jugoslovenske ratne zbilje 1941-1945. koji smatraju da su komunisti s Titom na čelu izazivali dvostruko bombardovanje jugoslovenskih gradova i palanki. S jedne strane, Njemci su bombardovali mjesta u kojima su se nalazili partizani, pri čemu je najviše stradalo nedužno stanovništvo i njihova dobra, a s druge, što je rukovodstvo NOP-a zahtijevalo bombardovanje gradova u kojima se nalaze Njemci, od čega je, opet, najvećim dijelom stradao nemoćni narod.
Za dr Milana D. Miladinovića u pitanju je smišljena aktivnost američke doktrine vazdušnog udara, politika „totalnog rata radi smanjenja stanovništva u svetu”, jer se nije radilo samo o „uništavanju neprijateljevih vitalnih objekata koji služe za vođenje rata nego su rušeni gradovi, naselja, totalno sve, uključivši materijalna i duhovna dobra”.
Novinar Kosta Čakić zabilježio je, s velikom rezervom, jedno kazivanje koje se moglo čuti poslije rata u Podgorici, kako su Vrhovnom štabu NOV i POJ bili poznati podaci o mjestu , snazi i rasporedu njemačkih snaga u Podgorici i drugim mjestima, ali saveznici ih nijesu bombardovali zato što je njemačka agentura, koja se navodno nalazila u mreži britanske obavještajne službe na Balkanu, davala pogrešne informacije, pa je umjesto periferije gdje su se nalazile okupatorske snage bombardovano gradsko jezgro.

Pragmatična filozofija

Ovako pojednostavljene ocjene nijesu odgovor na pitanje - zašto su saveznički vazduhoplovi razarali naseljena mjesta u Jugoslaviji u kojima nije bilo strateških objekata i brojnije koncentracije neprijateljskih snaga. Sudbinu Jugoslavije valja posmatrati i sa aspekta savezničkih vojnih planova i ciljeva i njenog geostrateškog mjesta na prostoru na kome se prelamaju interesi moćnih država.
Britansku političku filozofiju, koju je u ratu personifikovao Vinston Čerčil, karakteriše pragmatičnost i racionalnost, što potvrđuje i njegov govor podrške Josipu Brozu Titu od 22. februara 1944. godine, koji je objavljen u Tajmsu, Dejli Telegrafu i drugim novinama: „Naše je mišljenje ovdje, ostati na principu vjernosti onima koji su vjerni nama, i truditi se da, bez predrasuda ni obzira političkih simpatija, pomažemo one koji se bore za slobodu, protiv nacističke vladavine, i time nanose najveću štetu neprijatelju...”
Na taj način su se interesi moćnih saveznika - Velike Britanije i SAD poistovjetili sa NOP-om u borbi protiv okupatora i njegovih saradnika.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedocanstva

OBAVJEŠTENjE ŠTABA 2. UDARNOG KORPUSA NOVJ OD 7. NOVEMBRA 1943. POTČINjENIM ŠTABOVIMA DIVIZIJA O OZNAKAMA NA NAŠIM AVIONIMA ŠTAB II UDARNOG KORPUSA NOV JUGOSLAVIJE
Pov. Br. 186 Kopija 7 novembra 1943 god. u 22.15 čas.
Štabu Od Vrhovnog Štaba NOV i PO Jugoslavije dobili smo sledeću depešu:
“Naši avioni imaće odozdo crvenu petokraku zvezdu i na krilima jugoslovensku zastavu sa zvezdom na belom polju. Nad slobodnom teritorijom leteće nisko. Objavite to borcima”. Dostavljamo Vam prednju depešu da je u najkraćem vremenu saopštite svojim jedinicama. S drugarskim pozdravom SMRT FAŠIZMU - SLOBODA NARODU!
Za Štab Korpusa Načelnik pukovnik, Rudi Primorac M. P.
Zbornik NOR-a, tom III, knj. 9, dok. br. 248.
NAREĐENjE ŠTABA DRUGOG UDARNOG KORPUSA NOVJ OD 11. NOVEMBRA 1943. GOD. POTČINjENIM JEDINICAMA ZA POSTUPAK PREMA SAVEZNIČKIM OFICIRIMA I VOJNICIMA U VEZI S PRILOŽENIM UPUTSTVOM VRHOVNOG ŠTABA NOV I PO JUGOSLAVIJE Š T A B II UDARNOG KORPUSA NOV JUGOSLAVIJE
Pov. br. 199 11 novembra 1943 god. u 19.00 čas.
ŠTABU III UDARNE DIVIZIJE Od Vrhovnog štaba dobili smo sljedeće:
“Ako u borbi sa četnicima zarobite kojeg engleskog vojnika ili oficira, koji pripadaju engleskoj misiji, dobro sa njima postupajte i držite ih kod vaših štabova, dok ih ne uputite nama radi odašiljanja iz zemlje. Imamo u tome obaveze prema saveznicima i pazite da se ne dogodi kakva pogreška”. Prednje dostavite odmah na znanje svima vašim jedinicama.
SMRT FAŠIZMU - SLOBODA NARODU! (M.P.)
Za Štab korpusa načelnik - pukovnik, Rudi Primorac DOSTAVŠENO:
1. Štabu II Proleterske divizije
2. Štabu III Udarne divizije
3. Štabu H Hercegovačke brigade
4. Štabu VI Proleterske brigade
5. Glavnom štabu NOV i PO za C. Goru i Boku
6. Glavnom štabu NOV i PO za Sandzak
7. Štabu VI Crnogorske brigade

Bez brige o žrtvama

Pragmatičnost saveznika potvrđuje i komandant Balkanske avijacije: „Politika savezničkih vojnih snaga na Balkanu bila je sasvim jednostavna. Trebalo je pokretima otpora obezbijediti svaku direktnu pomoć, obezbijediti kopnenu i pomorsku podršku sa drugih poprišta, i opskrbiti oružjem i opremom pokrete otpora bilo koje političke obojenosti koje su se istinski angažovale u borbi protiv Njemaca” (Zvanična istorija događaja, Mediteran i Srednji Istok, tom V, str. 372-374).
Pomoć je dostavljana u Grčkoj, Albaniji, Bugarskoj, Rumuniji, Mađarskoj i Jugoslaviji.
Odnos Velike Britanije prema Jugoslaviji, posmatrano u širem kontekstu, predstavlja na određen način i odnos Britanije prema SSSR-u, u kome je Jugoslavija bila objekt. Britansko-sovjetski odnosi su se ukrštali na Balkanu.
Poslije Teheranske konferencije porastao je sovjetski uticaj u Jugoslaviji, a u februaru 1944. u Vrhovni štab NOV i POJ stigla je i vojna misija SSSR-a sa generalom Nikolajem Kornjejevim na čelu.
U takvim uslovima sve češća i razornija bombardovanja strateških i drugih ciljeva na Balkanu predstavljala su demonstraciju snage i potpune nadmoći anglo-američkog vazduhoplovstva.

Sastavni dio borbenih akcija

Bombardovanja su bila sastavni dio vojnih akcija u cilju uništenja neprijateljske žive sile, njegovih borbenih sredstava i velikih privrednih preduzeća koja su radila za ratnu privredu Njemačke; zavaravanja neprijatelja i stvaranja utiska o mogućem iskrcavanju na prostoru Balkana; onesposobljavanja komunikacija, sužavanja i sprečavanja manevarske aktivnosti neprijatelja kako bi se onemogućilo odstupanje iz Grčke i Albanije Grupe armija “E”, koje su se povlačile vardarsko-moravskim pravcem, kroz Kačaničku klisuru, preko Kosova, dolinom Zapadne Morave prema Drini, odnosno od Raške preko Sandžaka ka Drini i iz Albanije preko Crne Gore (dijelom preko Hercegovine), kroz Sandžak ka Drini (M. Dželebdžić, Borbe s Grupom armija “E”, Narodna armija, Beograd 1978); koordinacije borbenih akcija NOVJ sa savezničkim vazduhoplovstvom; da se utiče na stanovništvo u okupiranim gradovima da ih napuštaju, kako bi neprijatelj ostao bez radne snage i ojačao NOP novim pristalicama; demoralizacije i uništenja saradnika okupatora.

Tepih čisti sve”

Međutim, u dokumentima se najčešće zahtijeva bombardovanje mjesta, gradova, rjeđe konkretnih neprijateljskih objekata, što na određen način potvrđuje ratnu praksu da zaraćene strane u težnji za ostvarenjem postavljenog cilja ne brinu o nedužnim civilima i njihovim žrtvama, pogotovo ako se nalaze na drugoj strani.
Način bombardovanja tzv. „tepih” sistemom, bacanje bombi nasumice sa velikih visina, nezavisno od vojnih objekata, imao je za posljedicu mnogobrojne civilne žrtve i velika materijalna razaranja.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedocanstva

Izveštaj Lalatovića Draži Mihailoviću, 20. aprila 1944: ...
”Ne znam da li imate neka obaveštenja od vlade, ali sam uveren da će Englezi ipak morati promeniti stav prema nama. Promena ovog stava otpočeće, po mom mišljenju, tek kada otpočne iskrcavanje. Naravno ovome će mnogo doprineti i sadašnje rasčišćavanje komunista. Zato se moramo sada najodlučnije angažovati svuda protiv komunista. Ko zna, možda je u ovu akciju protiv crvenih umešao prste i inteledžens servis kao prethodna mera za njihovo iskrcavanje. Možda se svim ovim zavaravam, ali mi se čini da ima svemu tome osnova. Ovaj pregled opšte situacije trebalo bi dopuniti najnovijim izveštajima od Lašića i Draškovića. Ja bih još ubacio na pogodnom mestu, da su ova velika bombardovanja predznak akcije Anglosaksonaca na Balkanu i da se oni nalaze na našim granicama, te će pre stići od Rusa. Potrebno je samo da se prebace preko Jadrana gde su oni gospodari, i već su tu. Trebalo bi da obavestimo našu vladu, preko V. Reste1 o bombardovanju Beograda po onom što izveštava dr Laza Marković, a istovremeno dodati bombardovanje Nikšića, gde je uništeno pola varoši, kako je javio radio London. Inače zvaničnih izveštaja nemamo ni od koga”. (original rukopisa)
A VII, ČA, kutija 4, fascikla 2, reg. br. 35.
PROGLAS SRPSKOM NARODU
U vezi sa zločinačkim napadom “savezničkih” aviona na srpsku prestonicu, izdala je vlada generala Milana Nedića sljedeći proglas:
Srbi i Srpkinje! Na nečuven način u istoriji saveznici su izvršili gangsterski napad na grad Niš i naš prestoni Beograd. Mi se ne čudimo tome napadu jer saveznici su još prije tri godine preduzeli sve mjere da gurnu srpski narod u neravni rat sa moćnim Rajhom, obećavajući da će nas uvijek podržati u svim nesrećama. Srpski narod poslušao je lijepa obećanja saveznika, objavio je rat Rajhu, ali je u neravnom ratu brzo podlegao. Srpski je narod izgubio preko 100 hiljada svojih sinova, ali saveznici nijesu time bili zadovoljni te su preko svojih plaćenika podigli ustanak u Srbiji i na tlu čitave Jugoslavije. Mnogobrojne krstače i zgarišta popaljenih domova još i danas svjedoče o žrtvama koje je podnio srpski narod. Kad se srpski narod opametio i počeo da sređuje svoju kuću saveznici su pronašli zloglasnog bandita Josifa Tita-Broza, koji je formirao bande sastavljene od ološa, a koje su plaćene od engleskog i američkog zlata. Besne na to što im je propao ustanak 1941 godine, horde Tita tražile su od saveznika da se unište srpski gradovi i da se pobije srpski živalj. Kao posljedica toga Niš je bio bombardovan pet puta, a 16. i 17. ogromne formacije neprijateljskih aviona bombardovale su i naš prestoni Beograd, kojom prilikom je poginulo preko 2000 civilnog stanovništva. Broj će se povećati. Saveznici su bombardovali samo bolnice, dječje domove, porodište i mnoge kvartove koji su gusto naseljeni građanstvom. Ovo bombardovanje izazvalo je ogorčenje kod svih Srba bez razlike, čak i kod onih koji su bili tajni simpatizeri saveznika. Mi moramo stegnuti naša srca i mirno čekati buduće događaje koji će nastupiti. Srpska vlada je preuzela sve mjere da ne bude haosa u prestonici i u čitavoj Srbiji. Stoga mir i red vlada u cijeloj zemlji i u prestonici. Niko ne smije da nasijeda lažnim glasovima da je u prestonici i u zemlji haotično stanje, jer su preuzete sve mjere protiv svih onih koji pronose lažne vijesti. Živio srpski narod!
„Crnogorski vjesnik”, 22. aprila 1944, broj 38.

Boka prva na udaru

Prva propagandna akcija savezničke avijacije na prostoru Crne Gore bila je 20. septembra 1943. godine, tokom noći, kada su engleski avioni letjeći iznad Cetinja bacali letke namijenjene italijanskim vojnicima s porukom da se bore protiv Njemaca i da nijesu sami. Ovaj apel stigao je kasno, jer su njemačke jedinice već bile na Cetinju, a najveći dio italijanskih snaga interniran.
Saveznička avijacija je od 10. oktobra 1943. do kraja decembra 1944. godine bombardovala skoro sve gradove u Crnoj Gori: Kotor, Tivat, Budvu, Bar, Ulcinj, Podgoricu, Nikšić, Danilovgrad, Kolašin, Mojkovac, Bijelo Polje, Andrijevicu, Pljevlja, Risan...i naročito komunikacije na čitavoj teritoriji Crne Gore.

Bombardovanje Tivta

Američka avijacija otpočela je prva djejstva na teritoriji Crne Gore 10. oktobra 1943. godine, kada su jedinice američke 12. vazduhoplovne armije bombardovale brodove u pristaništu Kotora i ispred Tivta. Tivat je ponovo 24. aprila 1944. bombardovalo 10-12 lakih savezničkih bombardera.
Tada je poginulo 5-6 Njemaca i 10 radnika, a bilo je i više ranjenih lica. Uništen je jedan brod, jedan tender i jedan dok oštećen. Njemačka protivavionska odbrana oborila je jedan saveznički avion. Pilot je uspio da se spasi.
Prema „Dnevniku” Sava Milunovića, saveznička avijacija je 3. marta 1944. bombardovala prostor Boke Kotorske, najviše Tivat i Zeleniku. Od bombardovanja i mitraljiranja bilo je „mnogo mrtvih i ranjenih” lica.
Avioni 2. eskadrile NOVJ iz Kanea (operacija br. 7) upućeni su 13. novembra 1944. da raketiraju arsenal oružja u Tivtu (piloti - kapetan Jež i pratioci poručnik Danilo Rebula, vodnik Ernest Završnik i kapetan Kirilo Zdrajevski).
„Napali cilj u 13,15 čas. pravcem SE-NNj. 12 raketa je palo među prve tri zgrade i crnkasti dim je bio viđen, ali rezultat neosmotren. 4 rakete podbacile 200 jardi. Umerena p.a. vatra; gađanje tačno iz Tivta, 1 avion pogođen od 20 mm zrna i oštećen”!
Prema „Glasniku Ujedinjenih naroda” od 18. novembra 1944. godine, snage balkanskog vazduhoplovstva letjele su 15. novembra preko Jadrana kroz guste oblake, snijeg i kišu da bi mitraljirale i bombardovale neprijateljske transporte i važne položaje.
„Oko Kotora spitfajeri su uništili tri dizel-kamiona od tri tone i oštetili jedan, a harikeni su tukli bombama Tivat, a u Risnu pogoci su izazvali guste oblake dima”.
Nema podataka o ljudskim žrtvama.

Prvi izvještaj

Najveće ljudske žrtve i materijalne štete pretrpjeli su stanovnici Podgorice, Nikšića, Bijelog Polja, Ulcinja i Pljevalja. Podgorica je preko sedamdeset puta bombardovana. Prvu informaciju o bombardovanju Podgorice uputio je Štab 4. proleterske brigade Štabu 2. korpusa NOV i POJ 12. oktobra 1943. godine.
U njoj se navodi: „... Noću 10/11. ov. mj. čulo se hučanje avionskih motora i detonacije. Pretpostavljamo da su Englezi bombardovali Podgoricu”.
Potvrdu ovog navoda nijesam našao u drugim dokumentima, osim u sjećanju pojedinaca da su saveznički avioni mitraljirali i bombardovali aerodrom na kome se nalazila njemačka avijacija. Posljedice ovoga napada nijesu poznate.

Podgorica poslije bombardovanja

Iznenadni napadi

Prema američkom izvoru (The Army Air Force in World War II, Combat Chronology 1941-1945, Office of Air Force History Headquarters USAF, 1973), Podgoricu su bombardovali američki avioni 23. oktobra 1943. godine. Prema sjećanju savremenika, američka avijacija je bombardovala podgorički aerodrom bombama manje razorne snage, bez posljedica po gradsko naselje. Dva dana kasnije, u ponedjeljak, 25. oktobra, oko 13 časova, 30 savezničkih aviona uz pratnju lovaca bombardovali su prostor korita rijeke Cijevne i Kakaricke gore, aerodrom, pazarište i djelove grada u njegovoj blizini - Cvijetinog brijega.
Prema izvještaju Glavnog štaba NOV i PO za Crnu Goru i Boku od 28. i 30. oktobra 1943. godine Štabu 2. korpusa, Njemci su imali 150 do 200 poginulih i ranjenih vojnika i oko 100 civila. „Na aerodromu je zapaljeno šest njemačkih aviona”, a „uništen je i njemački vojni aerodrom”. Zapaljeno je skladište benzina i municije. Protivavionska odbrana oborila je jedan saveznički avion, čija se posada „spasila bjekstvom u nepoznatom pravcu”.

Smrt na Kučkom pazaru

Svjedočenja očevidaca ukazuju da su saveznički lovci iznenadnim napadom onemogućili njemačke posade da uzlete na svojim avionima i stupe u borbu. Jedan takav pokušaj bio je onemogućen snažnom mitraljeskom vatrom napadača.
Od ovog vazdušnog napada poginulo je više civila (tačan broj nije utvrđen) na takozvanom Kučkom pazaru, stočnoj pijaci, i to uglavnom seljaka iz okolnih sela. Broj poginulih i ranjenih građana bio bi mnogo veći da je bombardovanje bilo nešto ranije, jer je najveći broj kupaca i prodavaca već bio napustio pazarište.
Bombe koje su toga dana koristili saveznički piloti bile su male veličine, ali sa velikim rasprskavajućim djejstvom, namijenjene uništavanju žive sile.
Saveznička avijacija je tokom 1943. godine svoja djejstva povremeno usredsređivala, uglavnom, na mitraljiranje pokretnih ciljeva - njemačkih kamiona na komunikacijama od Podgorice prema Cetinju i Nikšiću i aerodroma u Podgorici na kome su se nalazili njemački avioni dobro maskirani.

Bombardovanja 1943.

Na osnovu objavljenih izvora partizanskog porijekla može se pratiti kontinuitet savezničkih vazdušnih operacija. Tako su 31. oktobra saveznički avioni, u jačini od nekoliko eskadrila, bombardovali Podgoricu i okolna sela u kojima su logorovali Njemci. Štabu 3. udarne divizije bilo je poznato da su njemačke snage u Podgorici malobrojne i da su usljed bombardovanja izvukle svoje jedinice na prostoru Donjih Pipera (Rogami) i Donjih Kuča (Zlatica, Masline) o čemu obavještava Štab 2. korpusa, a ovaj Vrhovni štab NOV-a i POJ-a.
Pa ipak, bombardovanja Podgorice se nastavljaju: 1. novembra 1943. „ponovo je bombardovana Podgorica, aerodrom i s. Kruševac. Prilikom bombardovanja uništena su tri neprijateljska aviona”. U stvari, ovaj napad izvršila je italijanska avijacija u prijepodnevnim časovima sa dvadeset lovačkih aviona u cilju neutralisanja njemačke avijacije. U ovoj akciji italijanski lovci oborili su jedan njemački avion „Ju 52”.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Zadaci vazduŠnog snabdijevanja italijanskih trupa preko aerodroma Pljevlja u drugoj polovini novembra Italijanska avijacija je pokušala 17. novembra da sa 5 aviona S-82 u pratnji 12 savezničkih lovaca Lighting, ali se ekspedicija vratila neizvršenog zadatka usljed nepovoljnog vremena nad jugoslovenskom teritorijom. Istovremeno je 12 italijanskih lovaca Mc 205 izvelo napad na aerodrom Podgorica radi neutralisanja mitraljirajući na zemlji 3 Me-109, 2 Ju 87 i 1 He 111, uprkos snažne zemaljske protivavionske vatre. Sličan napad na aerodrom Podgoricu ponovljen je 19. novembra sa 22 italijanska lovca Mc 205 i Mc 202 koji su mitraljirali u tri naleta 5 Me-109 i 4 Ju 52 na zemlji. Snažna zemaljska protivavionska vatra pogodila je 2 italijanska lovca, od kojih je jedan poginuo u zapaljenom avionu. U vremenu 20-23. novembra rđavo vrijeme spriječilo je letjenje italijanskih transportnih aviona u rejonu Pljevlja, mada je bilo predviđeno snabdijevanje obućom, odijelom, automatskim oruđima, municijom, mazivom i protivmraznim sredstvima za oruđa i evakuacija ranjenika i bolesnih vojnika. 24. novembra jedan sanitetski avion S-81 pokušao je izjutra let za Pljevlja, ali se vratio zbog nevremena. Sljedećeg dana (25. novembra) jedna veća formacija od 12 transportnih aviona (11 S-82 i 1 S-81) pokušala je let za Pljevlja, ali je bila prinuđena da se vrati neobavljenog zadatka zbog nepovoljnog vremena (slaba vidljivost i led na avionima), što se vrlo nepovoljno odrazilo na snabdijevanje italijanskih trupa koje su bile u teškoj situaciji zbog nedostatka odjeće, obuće, hrane i lijekova. Najzad, poslije poboljšanja vremena, izvršena su dva snabdjevačka zadatka 28. i 29. novembra na sljedeći način: Na dan 28. novembra 2 lovačka aviona Mc 202 izvršila su meteorološko izviđanje itinerera Leće - Pljevlja i utvrdila mogućnost leta transportnih aviona S-82, ali oni nisu mogli poletjeti usljed nedostatka savezničke lovačke pratnje. Poslije podne poletio je avion Re 1001 u pratnji 6 lovaca Mc 205 do rejona Podgorice, kada su lovci imali da napadom neutrališu njemačku avijaciju na aerodromu Podgorica, dok je avion Re 1001 odletio za Pljevlja i uspješno bacio padobranom određeni tovar i novac. Na dan 29. novembra, po povoljnom vremenu, rano izjutra 2 italijanska lovca Mc 202 izvršila su meteorološko izviđanje, a potom je poletjelo 12 italijanskih transportnih aviona ( 11 S-82 i 1 S-81) u pratnji savezničkih dvomotornih lovaca Lightings, koji su uspješno stigli do Pljevalja, gdje je avion S-81 sletio i primio 9 ranjenika i 4 člana posade aviona S-73 uništenog u Beranama 18. oktobra, dok su avioni S-82 uspješno izbacili određeni ratni materijal i opremu. Cjelokupna formacija se uspješno vratila u Italiju poslije 4 časa letjenja, pošto je predala 22.500 kg materijala. Istovremeno dvije formacije italijanskih lovaca, svaka po 6 Mc 205, napadale su naizmjenično njemački aerodrom u Podgorici. Dalji dotur materijala na aerodrom Pljevlja obustavljen je početkom decembra 1943. godine pošto su Njemci zauzeli Pljevlja 5. decembra, dok su italijanske trupe odstupile ka Kolašinu i Mojkovcu, tako da je dalji dotur trebalo vršiti preko aerodroma u Kolašinu. Međutim, nepovoljne meteorološke prilike onemogućile su let za Kolašin sve do 31. decembra 1943. godine. Na dan 31. decembra italijanska lovačka avijacija jačine 24 aviona Mc 205 i Mc 202 izvršila je napade na njemačke aerodrome u Skadru i Podgorici u cilju neutralisanja njemačke avijacije, dok je 12 italijanskih transportnih aviona S-82 u pratnji 14 američkih lovaca Curtiš 40 poletjelo za Kolašin noseći cipele, municiju i odijela za italijanske vojnike, kao i padobrance Engleze i materijal za jugoslovenske partizane. Formacija je stigla u rejon Kolašina, ali tamo nije mogla pronaći aerodrom, pa se 11 transportnih aviona vratilo u Italiju neizvršenog zadatka, dok je samo jedan S-82, koji je bio zaostao od formacije, uočio na snijegu crveni krst i izbacio 5 engleskih padobranaca i materijal za jugoslovenske partizane. Na kraju 1943. godine, poslije dva i po mjeseca, konstatovano je da je italijanska avijacija u cilju vazdušnog snabdijevanja italijanskih trupa u Crnoj Gori izvršila nešto manje od 190 letova, od kojih 140 lovačkih aviona koji su vršili meteorološko izviđanje ili pratnju transportnih aviona, dok je samo 45 letova izvršeno radi vazdušnog snabdijevanja bilo sa slijetanjem ili bacanjem tereta padobranima, od kojih je samo 5 misija završeno uspješno u dane 16. oktobra, 1, 28. i 29. novembra i 31. decembra.

Podrška transportu

Komandant 4. proleterske brigade potpukovnik Ljubo Vučković izvještava Štab 2. korpusa da su Englezi 3. novembra „bombardovali Podgoricu i uništili oko 10 aviona na aerodromu. Stanovništvo je takođe prilično stradalo (oko 150 mrtvih i ranjenih)”. Štab 5. crnogorske brigade (komandant, major Vujadin Popović) obavještava Štab 3. divizije da je Podgorica ponovo bombardovana 12. novembra u 13 časova i da rezultat bombardovanja nije poznat.
Dana 17. novembra 1943. godine dvanaest italijanskih lovaca „Mc 205” izvelo je napad na aerodrom u Podgorici u cilju neutralisanja njemačke avijacije i obezbjeđenja savezničkih transportnih aviona koji su doturali pomoć snagama otpora u Jugoslaviji. Dva dana kasnije (19. novembra) 22 italijanska lovca („Mc 205” i „Mc 202”) mitraljirala su u tri naleta njemačke avione („5 Me - 109” i „4 Ju-52”) koji su se nalazili na podgoričkom aerodromu. „Snažna zemaljska protivavionska vatra pogodila je dva italijanska lovca, od kojih je jedan poginuo u zapaljenom avionu”.

Bez velike štete

Obavještajni štab 3. divizije izvještava odgovarajući centar 2. korpusa 22. novembra 1943. da „saveznička avijacija često uznemirava Podgoricu, ali ne nanosi ozbiljniju štetu.
Engleski aparati u niskom letu uspijevaju da gotovo uvijek iznenade odbranu. Posljednjih dana nadlijetali su Podgoricu vrlo često, ali su malo bombardovali. Zapalili su nekoliko aparata na aerodromu 15. i 18. ovog mjeseca, nadlijetali su Podgoricu po dva puta dnevno”.
Prema istom izvoru, garnizonsku službu u Podgorici obavlja jedan njemački bataljon sa dijelom italijanskih fašista, čiji logori nijesu u samom gradu. „Preko dana čitava je vojska daleko od grada”. Njemci su izmjestili svoju avijaciju uzvodno prema izvorištu Ribnice, a na dotadašnjem aerodromu drže nekoliko neupotrebljivih aviona, koji su često izloženi napadima savezničke avijacije.
Njemci ne dozvoljavaju četnicima ulazak i stalni boravak u samom gradu, već ih lociraju tako da predstavljaju spoljnju odbranu grada, ispred Njemaca na raznim položajima. Za uslugu ih hrane i daju im nešto „municije i pušaka, ali vrlo malo”.

Iz dana u dan

Radovan Vukanović, komandant 3. divizije u „Ratnom dnevniku” kaže da je Podgorica bombardovana i 12, 17. i 19. novembra 1943. godine.
Na dan 28. novembra 1943. poslije podne šest italijanskih lovaca „Mc 205” napadom na njemačku avijaciju, koja je bila locirana na podgoričkom aerodromu, omogućili su savezničkom transportnom avionu „Re 1001” da nesmetano odleti za „Pljevlja i uspješno baci padobranom određen tovar i novac”. Dan kasnije (29. ČI) dvije formacije po šest italijanskih lovaca napadale su naizmjenično njemački aerodrom u Podgorici, što je omogućilo uspješan let 12 transportnih aviona u pratnji dvomotornih lovaca da dostave 22.500 kg materijala partizanskim snagama u rejonu Pljevalja. I posljednjeg dana 1943. godine (31. XII), italijanska lovačka avijacija, jačine 24 aviona „Mc 205” i „Mc 202”, napala je njemačke aerodrome u Skadru i Podgorici kako bi neutralisala njemačku avijaciju i omogućila dotur savezničke pomoći snagama Narodnooslobodilačke vojske u rejonu Kolašina.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedocanstva

IZVJEŠTAJ GLAVNOG ŠTABA NOV I PO ZA CRNU GORU I BOKU OD 26. NOVEMBRA 1943. GOD. ŠTABU DRUGOG UDARNOG KORPUSA NOVJ O SITUACIJI NA OVOM PODRUČJU GLAVNI ŠTAB N.O.V. i P.O. za Crnu Goru i Boku Br. 148 26. XI 1943. Pomoćnik komesara, Zamjenik komandanta, pukovnik M. Jovićević Đoko Mirašević P.S. ... U prvom bombardovanju Podgorice uništeno 5 aviona i 95 mrtvih i ranjenih njemačkih vojnika. Zapaljen poštanski avion i u njemu izgorjelo 17 pilota lovaca koji su se u toku samoga napada tu sklonili, jer nijesu imali drugog skloništa. U drugom napadu zapaljen magacin benzina i municije. U trećem napadu zapaljene dvije “Štuke”. ................................................................................................................................. Pomoćnik komesara M. Jovićević Zbornik NOR-a, tom III, knj. 6, dok. br. 111. IZVJEŠTAJ ŠTABA 6. CRNOGORSKE UDARNE BRIGADE OD 5. DECEMBRA 1943. ŠTABU 3. UDARNE DIVIZIJE O ČIŠĆENjU ČETNIKA U KUČIMA I PREKOBRĐU Š T A B VI CRNOGORSKE UDARNE BRIGADE NOV JUGOSLAVIJE Br. 3 5. XII 1943. godine u 10 čas. ŠTABU III UDARNE DIVIZIJE ................................................................................................................................. ... Juče oko 11 sati saveznička avijacija izvršila je mitraljiranje nad Podgoricom. Neprijateljski protivavionski topovi dejstvovali su. ................................................................................................................................. Politički komesar, Komandant, major Jovan Đurović Veljko Žižić Zbornik NOR-a, tom III, knj. 9, dok. br. 264. IZVJEŠTAJ KOMANDE PRIVREMENE GRUPE PRIŠTAPSKIH JEDINICA 2. KORPUSA NOVJ OD 9. DECEMBRA 1943. GODINE ŠTABU OVOG KORPUSA O IZVRŠENOM MARŠU OD PLjEVALjA DO MOJKOVCA ŠTABU II UDARNOG KORPUSA 6. Kad smo stigli u Mojkovac, obavijestili smo se o situaciji, koja je bila bolja nego što smo se momentalno nadali. Umjesto porušenog mosta vidjeli smo zdravi most, umjesto njemačkih tenkova, 2 bataljona 6 brigade, koji su ovamo prebačeni za pojačanje. Rekli su nam da je neka grupica četnika ušla u Bijelo Polje, ali da je bezopasna, rekli su nam takođe da su saveznici žestoko bombardovali Podgoricu i da su naše snage dobro potukle Njemce i četnike negdje između Podgorice i Cetinja. Politkomesar Potpukovnik Dušan Brajušković Božo Lazarević Polja 9. XII 43 u 7 časova IZVJEŠTAJ POMOĆNIKA NAČELNIKA DRUGOG UDARNOG KORPUSA NOVJ OD 11. DECEMBRA SVOME ŠTABU O SITUACIJI NA SEKTORU TARA - KALINOVNIK - GACKO- NEVESINjE - NIKŠIĆ PUKOVNIK OBRADOVIĆ 11 decembra 1943 g. u 8 čas. ŠTABU II UDARNOG KORPUSA ................................................................................................................................. - Sinoć u 21 čas su proletjela iznad Boana dva aviona sa pravca Nikšića na pravac Pljevalja i natrag, te ne znam da nisu saveznički bombarderi na ono naše i italijansko traženje. Ovo bi trebalo stvarno ponovo tražiti da se bombarduje Prijepolje i Pljevlja. ................................................................................................................................. Pom. načelnika, pukovnik Obradović Zbornik NOR-a, tom III, knj. 6, dok. br. 149.

Predah zbog zime

Dana 4. decembra 1943, oko 11 sati, saveznička avijacija je mitraljirala ciljeve u Podgorici. Njemački protivavionski topovi su djejstvovali bezuspješno, izvještava Veljko Žižić, komandant 6. crnogorske brigade, Štab 3. divizije 5. decembra 1943.
Tokom zime 1943/44. saveznički avioni uglavnom nijesu bombardovali, već su doturali ratni materijal. Prvi pokušaj da isporuče ratni materijal jedinicama 2. korpusa NOVJ bio je 31. decembar 1943. godine, ali nijesu uočili ugovorene signale u Kolašinu, gdje se nalazio Štab 2. korpusa. Ratne potrepštine i hranu najčešće su bacali iz aviona iznad Kolašina, Berana, Andrijevice, Radovča polja.
Od 18. do 24. januara 1944. saveznički avioni isporučili su padobranima kod Kolašina i Berana: 22 protivavionske puške, 1.192 metka za iste, 76.670 metaka za jugoslovensku pušku, 27 kanti benzina, 931 šinjel, 3.382 para cipela, 5.264 pari čarapa. U istom periodu za jedinice italijanske divizije „Garibaldi”: 1.116 pari cipela, 1.548 šatorskih krila, 19.000 metaka za italijanski puškomitraljez i nekoliko sanduka konzervisane hrane.
Istovremeno je povećan broj članova savezničkih misija, koji su stizali preko Crne Gore avionima ili spuštanjem padobranima. Saveznički avioni su slijetali na improvizovana sletilišta i doturali ratni materijal, a u povratku transportovali teške ranjenike u Italiju na liječenje.

Djelovanje Italijana

Saveznički avioni su, prema „Dnevniku” Sava Milunovića, poremetili relativno zatišje 20. januara 1944. godine, kada su ponovo bombardovali prostor Podgorice.
Italijanske vazduhoplovne snage, koje su djejstvovale u sastavu savezničke anglosaksonske avijacije, nastavile su i u 1944. godini svoje zadatke: meteorološko izviđanje, vazdušno snabdijevanje italijanskih i partizanskih jedinica i preventivno ofanzivno djelovanje.
Tako su 16. januara 1944. godine 14 italijanskih lovaca „Mc 202” i „Mc 205” izvršili tri ofanzivne misije u zoni Skadar-Podgorica radi neutralisanja njemačkih lovačkih snaga.
Dvadesetog januara 12 italijanskih lovaca takođe su obavljali ofanzivne letove u pomenutoj zoni Skadar-Podgorica kako bi obezbijedili dostavu materijala savezničkim avionima u rejonu Kolašina. Takvu aktivnost nastavila je italijanska avijacija i tokom sljedećih mjeseci.
Samo u toku marta (3, 15, 17, 18. i 19) italijanska lovačka avijacija je pet puta preventivno djejstvovala na prostoru Skadar - Podgorica, što je dobrim dijelom paralisalo njemačko vazduhoplovstvo.

Nebo puno aviona

Od ranog proljeća 1944. saveznički avioni su skoro svakog lijepog dana prelijetali prostor Crne Gore. Brojne eskadrile i po nekoliko stotina aviona letjele su od juga Italije prema sjeveru, gdje su bombardovale petrolejske izvore u Rumuniji.
Građani su ih radoznalo posmatrali u odlasku i povratku, oprezni, sa zebnjom i nevjericom, a većina s uvjerenjem da su to saveznički avioni koji neće ubijati nedužno i nemoćno stanovništvo i uništavati njihovu imovinu.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Prvo vazdušno snabdijevanje italijanskih trupa bacanjem tovara sa padobranom kod Pljevalja na dan 1. novembar 1943. godine. - Poslije povlačenja iz Berana na raspoloženju italijanskih trupa bilo je ratno letilište kod Pljevalja, dugačko 800 m, a široko 400 m, obilježeno sa jednom velikom crvenom zvijezdom, na kome se mogao spustiti avion S-73 i S-82 i saveznički avion Douglas. U međuvremenu Italijani su poboljšali metode vazdušnog transporta u pogledu prebacivanja oružja, municije, odjeće i novca, kao i pokretne radio-stanice sa kojima se izbjegavala mogućnost prekida veza. Avioni su pri povratku evakuisali u Italiju ranjene i bolesne. Međutim, vazdušno snabdijevanje sa slijetanjem aviona bilo je nepogodno poslije napuštanja aerodroma Berane, dok su Pljevlja bila izvan rejona dejstva savezničkih lovaca koji su trebali da prate italijanske transportne avione. Ovo je zahtijevalo da se ponovo osvoji Berane. U vezi s tim, komandant divizije „Venezia” je 23. oktobra u svom radiogramu obavijestio da se osvajanje Berana ne može preduzeti dok se ne dobije municija i savjetovao da se snabdijevanje vrši noću bacanjem tovara pomoću padobrana na aerodrom Pljevlja za koje zadatke ne treba lovačka pratnja, kao što to čini saveznička avijacija prilikom snabdijevanja jugoslovenskih partizana, ili da se snabdijevanje vrši danju uz dovoljnu lovačku zaštitu. Međutim, italijanska Vrhovna komanda je smatrala da je pogodnije da se bacanje tovara padobranima vrši u zoni Ljutići (duž druma Pljevlja - Šahovići) 13 km udaljenoj od Pljevalja, gdje je teren pogodan i obilježen velikim bijelim krstom sa signalnim uređajima navedenim u radiogramu od 26. oktobra 1943. godine. 25. oktobra, kada je prestao njemački pritisak, italijanske trupe bile su duž druma na putu Pljevlja - Šahovići u zoni Brodarevo, komandant divizije „Venezia” je u sporazumu sa komandantom jugoslovenskog partizanskog II korpusa donio odluku za napad Njemaca svuda gdje je to moguće, ne isključujući ni pokušaj da se oslobodi Berane. 26. oktobra divizija „Taurinense” obnovila je svoj zahtjev za hitno vazdušno snabdijevanje preko Pljevalja tražeći opremu za 2.400 ljudi, 81 puškomitraljez, 12 mitraljeza, 6 bacača od 81 mm, 243 automatska karabina i 60 karabina. Prvi zadatak snabdijevanja italijanskih trupa vazdušnim putem bacanjem tovara u zoni Pevalja predviđao je angažovanje transportnih aviona koje je trebalo da prate američki lovački avioni, pošto italijanski lovci Macchi nisu imali dovoljan poluprečnik dejstva da bi neprekidno pratili transportere pri odlasku i povratku. Poslije završenih priprema i meteorološkog izviđanja 1. novembra izjutra sa 2 aviona Mc 202, 2 trasportna aviona S-82 u pratnji 12 američkih lovaca Lightengs u toku 2 naleta bacili su iz vazduha 102 paketa sa zimskim odijelom i obućom, u ukupnoj težini preko 3.700 kg popodne 1. novembra 1943. godine. Za vrijeme bacanja tovara nije dejstvovala njemačka avijacija sa aerodroma Podgorica pošto je ista neutralisana prijepodnevnim napadom 20 italijanskih lovačkih aviona (14 Mc 205 i 6 Mc 202) koji su mitraljirali na zemlji 13 Me-109, 2 Ju 52, He 111, ; Foc-ke Njulf 190 i tom prilikom oborili jedan avion Ju 52, uspješno odbila 2 njemačka lovca Me-109, a potom se vratili u svoju bazu u Italiji. U međuvremenu je aerodrom u Pljevljima produžen i proširen tako da su tamo mogli sletjeti transportni avioni S-81, S-82 i Douglas radi predaje trasnportnog materijala i evakuacije oko stitinu invalida, ranjenika i bolesnika po traženju komandanta divizije „Venezia” i divizije „Taurinense”. U vezi s tim, bilo je predviđeno da 13. i 14. novembra jedan transportni avion S-81 sleti na aerodrom Pljevlja ili aerodrom Ljutici, ali je to spriječilo rđavo vrijeme u rejonu Pljevlja do 15. novembra.

Njemačka okupacija

Pošto njemačke snage nijesu bile dovoljne da se odupru Narodnooslobodilačkom pokretu, koji je bio u punom zamahu i usponu, u saradnji sa kolaboracionistima osnovali su žandarmeriju i „Narodnu miliciju” za borbu protiv komunista.
Krajem 1943. i početkom 1944. postojalo je šest žandarmerijskih bataljona: bokokotorski, barski, cetinjski, podgorički, danilovgradski i nikšićki sa oko 3000 četnika. Pored toga, formirani su šavnički i kolašinski žandarmerijski bataljoni, stacionirani u Nikšiću.
Jedinice „Narodne milicije” osnovane su samo za cetinjski i barski srez, u jačini od oko 1500 četnika i separatista.
Na teritoriji Sanyaka u martu 1944. Njemci su formirali muslimansku SS legiju „Policijski puk Sandzaka”.
Sve navedene vojne jedinice bile su podređene njemačkim oružanim snagama, koje su im obezbjeđivale hranu, odjeću, obuću i naoružanje, a oficirima i podoficirima još i mjesečnu platu.

Stroga kontrola

Snabdijevanje stanovništva osnovnim životnim namirnicama na okupiranoj teritoriji u Crnoj Gori bilo je veoma izraženo. Okupator je zabranio izvoz namirnica iz Crne Gore i Boke u Hrvatsku, Albaniju i Srbiju, radio na eliminisanju špekulacija i nekontrolisanog rasta cijena, uveo njemačku marku kao platežo sredstvo, uz italijansku liru koja je i dalje ostala u opticaju.
I pored mjera novčane politike, u prometu je dominirala trampa i zlato kao platežno sredstvo. Veliki nedostatak robe izazivao je rast cijena i usluga i pored nastojanja okupatorskih vlasti da reguliše stanje na tržištu.
Okupator je preduzimao mjere opšte kontrole u svim oblastima života i rada, koristeći privredna dobra, objekte, sredstva za radnu snagu za svoje potrebe. U tome mu je značajno pomogla „Narodna uprava”, koja je lojalno i disciplinovano sprovodila sve odluke okupacione vlasti.
Od aprila 1944. godine uvedena je opšta radna obaveza za sve muškarce od 16 do 60 godina, uz minimalnu nadoknadu i jedan obrok. Licima koja se nijesu odazivala oduzimano je pravo na životne namirnice, a bile su predviđene i kazne zatvora i prisilnog rada.
Pošto veliki broj građana nije poštovao ovu naredbu, to je primjena kazne zatvorom praktično bila neizvodljiva.

Teški uslovi

Za informisanje građana na okupiranoj teritoriji okupator je koristio Radio-Cetinje, štampu, proglase, plakate sa izrazitim antikomunističkim sadržajem. Nastojao je da potre tragove italijanske okupacione politike u kulturi i prosvjeti.
Škole su nastavile rad sa znatnim zakašnjenjem, po skraćenim nastavnim programima i sa nedovoljnim nastavnim kadrom, u neuslovnim prostorijama, jer su Njemci većinu školskih objekata koristili za svoje potrebe.
Preko uprave škole kontrolisano je i političko djelovanje učenika. U školu se nijesu mogli upisati đaci koji su na bilo koji način bili u vezi sa NOP-om. Ako je bilo odstupanja, slijedile su rigorozne kazne.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

UREDBA o zamračenju na području Feldkomandanture Crne Gore Na osnovu datog mi ovlašćenja naređujem sljedeće:
1. Ima se odmah pristupiti zamračenju od zalaska od izlaska sunca.
2. Sve zgrade imaju se tako zamračiti da nikakva svjetlost ne može napolje prodrijeti.
3. Svako osvjetljenje izvan zgrada ima se zamračiti, tako da se na 500 metara visine u vertikalnom i kosom pravcu ne može više primijetiti. Sve izlišne svjetlosti moraju se ugasiti. Zabranjeno je osvjetljenje izloga.
4. Kod svih saobraćajnih sredstava (automobila, željeznica, parabroda i t.d.) imaju se unutrašnja osvjetljenja potpuno zamračiti. Eventualno zamračivanje reflektora biće naročito određeno.
5. Zabranjeno je isključivanje javne električne instalacije u svrhu zamračenja.
6. Postupci koji se protive ovim propisima biće kažnjeni prema Uredbi o policijskoj kaznenoj vlasti od 24. XI. 1943. g. - List Uredaba br. 2., strana 24 - ukoliko drugi propisi (n.pr. o sabotaži) ne predviđaju teže kazne. Cetinje, 25. februara 1944. god.
Feldkomandant samostalne Feldkomandanture Crne Gore KAJPER, s.r. Generalmajor
POLICIJSKA NAREDBA
Za zaštitu stanovništva od nenadnih prepada i napada neprijateljskih aviona i od pucanja iz automatskih oružja naređujem odmah, na osnovu datog mi ovlašćenja, sljedeće:
1. U vremenu od izlaska do zalaska sunca ne smiju se, na teritoriji grada Cetinja, zatvarati kućna vrata, vrata i kapije koje vode u dvorište ili bašte, bez obzira na to, da li su stanari u kući ili ne. 2. Od toga se izuzimaju trgovačke i zanatske radnje. Gostione moraju preko cijelog dana biti otvorene.
3. Dalji izuzetci od §1 biće, za slučaj da kućevlasnik sa porodicom ili stanar, zakupac i t.d. napušta kuću sa više od 24 časa, odobreni od cetinjske plackomande.
4. Ko se ogriješi o odredbama ove naredbe kazniće se na osnovu odredbe o radnjama (postupcima) koje su protivne naređenjima izdatim od Feldkomandanture (list Uredaba br. 2, strana 24). Cetinje, 21. aprila 1944.g.
FELDKOMANDANT SAMOSTALNE FELDKOMANDANTURE CRNE GORE KAIPER
s.r. Generalmajor OGLAS Pozivima za straže i obezbjeđenje garnizona, između ovih sposobnih muškaraca na Cetinju, do sada se je odazivao samo jedan mali broj i to skoro uvijek isti, a ostali su samo gledali i puštali da ih drugi čuvaju. Dužnosti svih građana iste su, svi ih moraju vršiti jednako, čuvati grad i stanovništvo, te red i poredak u gradu. Od danas, svi građani vršiće sve dužnosti, prema potrebi. Sva oslobođenja od vojnih dužnosti ukinuta su. Čitave prošle nedjelje svak se mogao uvjeriti, da nema ni hitnih ni neodložnih poslova, zbog kojih bi trebalo i jedno lice osloboditi od vojne dužnosti, jer čitave prošle nedjelje, sve kancelarije bile su skoro prazne, a radnje zatvorene. Ovim se mnogo ne traži, jer kada svi budu vršili dužnost, onda će 1-2 puta mjesečno biti pozivani na stražu. Svima onima koji se ne odazovu pozivu, kao i njihovim porodicama oduzet će se opštinska trebovanja. Onaj koji neće da vrši svoju dužnost, ne zaslužuje da se za njega brine niti opština, niti Narodna Uprava. Osim toga, po odredbama vojnih pravila i propisa, biti će uhapšen i predat vojnom sudu. Pozivi se neće vršiti pojedinačno, već će se za čitavu sedmicu unaprijed izlagati na tablama kod: Feldkomande, Opštine, Policije i Sreskog načelstva. Svi oni koji iz opravdanih razloga se ne bi mogli odazvati pozivu, imaju se javiti blagovremeno u Komandu Nacionalnih trupa soba br. 15. Cetinje 20. maja 1944. god. Feldkomandant U.Z. FON FOREL s.r. Pukovnik Komandant nac. trupa Major JOVO ĐUKANOVIĆ s.r.

Otpor u gradovima

Sa svojim saradnicima okupator je organizovao „garnizonske uprave”. One su, pored ostalog, kontrolisale ponašanje i rad omladine u gradu, obučavale učenike da rukuju oružjem i uvele poseban predmet - nacionalno vaspitanje i obrazovanje. Ova nastava je izvođena samo u Cetinjskoj i Kotorskoj gimnaziji.
Krajem aprila 1944. četnici su, po naređenju okupatora, nasilno mobilisali omladinu za borbu protiv NOP-a. Međutim, mladi su, i pored stroge kontrole, uspijevali da najvećim dijelom pređu na slobodnu teritoriju i pristupe partizanskim jedinicama ili su u okupiranim gradovima učestvovali u ilegalnim akcijama, uprkos zabranama i rigoroznim kaznama.
Učešćem u NOP-u potvrdili su svoju privrženost slobodarstvu i patriotizmu. Samo iz Podgoričke, Cetinjske i Pljevaljske gimnazije, prema nepotpunim podacima, poginulo je u NOP-u preko 200 učenika.
I nastavnici su bili pod strogim nadzorom i kontrolom okupacionih vlasti, ucjenjivani i maltretirani. U posebno teškom položaju bili su nastavnici - izbjeglice, koji su iz egzistencijalnih razloga bili prinuđeni da ispunjavaju zahtjeve vlasti.

Surova okupacija

Njemci, za razliku od Italijana, nijesu kontaktirali sa građanima, niti su se starali za snabdijevanje stanovništva neophodnim proizvodima i robom. Nijesu gradili nove objekte i utvrđenja, već su se služili postojećim, a za njihove popravke i održavanje koristili su građane.
Svjesni da je njihov boravak u Crnoj Gori privremen, nijesu brinuli o elementarnim potrebama stanovništva - zdravstvenim, higijenskim, prehrambenim. Drastično su kažnjavali sve one koji nijesu poštovali njihove naredbe. Onemogućavali su svaki kontakt građana sa slobodnom teritorijom, zabranjivali svako kretanje kolskim putevima i pješačkim stazama na teritoriji cetinjskog sreza.
Uz pomoć svojih saradnika imali su informacije o svim građanima, a na ulaznim vratima zgrada obavezno su isticani spiskovi svih stanara sa detaljnim podacima.

Uprkos rizika

Mladi ljudi su, najčešće, u okupiranim gradovima bili uključeni u rad izviđačke i obavještajne službe NOP-a kako bi na vrijeme otkrili namjere neprijatelja, njegovu snagu, brojnost, snabdijevanje, saradnike, mjesta koncentracije, kretanje i sl. O svemu tome trebalo je blagovremeno dostaviti podatke partizanskim snagama na slobodnoj teritoriji, uz stalni rizik i - životnu opasnost.
Prateće pojave svakog rata su opšta nesigurnost, glad, nemaština, osvetništvo, zavist, sumnjičenja, podvale, krađe, ubistva, crna berza, ali i zbližavanje ljudi, solidarnost, racionalno ponašanje, štednja, navikavanje na izmijenjene uslove života, pomoć u nesreći. Sve to je, u manjoj ili većoj mjeri, karakterisalo i stanje u okupiranim gradovima u Crnoj Gori.
Nagon za održanjem upućivao je ljude na druženje, razgovor, ispomoć. I nesreća se u društvu nesrećnika lakše podnosi. U tom pogledu naročito su bili solidarni Muslimani. Oni su pokazali i istančani osjećaj za dolazeću opasnost, pa su se poslije kapitulacije Italije, pred najezdom četnika, masovno sklanjali iz gradova.

------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

GRAĐANI CETINjA I OKOLNIH MJESTA SA GNUŠANjEM SU PRIMILI GLAS O BOMBARDOVANjU NIKŠIĆA
Londonski radio objavio je kao izvanredno važan vojnički uspjeh engleski bombardovanje nezaštićenog i mirnog grada Nikšića u Crnoj Gori. Kao još veći svoj uspjeh Englezi su u tome svom saopštenju kazali, da im se, prilikom toga napada na Nikšić nije suprostavio nijedan njemački avion, te su komotno mogli baciti na zlosrećni ali junački i viteški grad Nikšić bombe od po 2000 kgr. težine. Kao svoje opravdanje, koje im ni jedan Crnogorac ne može uvažiti, istakli su i bestidno podvukli da su nezaštićeni Nikšić bombardovali na zahtjev srpskog krvoloka Josipa Broza zvanog Tita i taj svoj zločinački napad na mirno okupirano stanovništvo nazvali su dokazom saradnje sa Titovim razbojničkim komunističkim bandama. Sve je to tačno što je londonski radio objavio kao veliku pobjedu takozvanih „ujedinjenih nacija”. Istina je da su Nikšić unesrećili, ali ne Njemce u njemu već zlosrećno naše stanovništvo. Ni jedan njemački avion nije se suprostavio gangsterskom napadu iz vazduha iz prostog razloga što Njemci u Nikšiću nisu imali niti kakvih vojnih objekata, za koje bi im bila potrebna nekakva sopstvena zaštita vazduha, niti čega drugog što bi trebalo braniti. Istina je i to da prilikom bombardovanja u Nikšiću nije stradao ni jedan jedini Njemac već samo i jedino naše mirno i gladno stanovništvo, većinom žene i djeca, pored toliko razorenih i upropašćenih kuća. U nedostatku drugih uspjeha na bojnom polju Englezi se hvale ovom svojom „pobjedom” nad neprijateljem. Uvršćuju, dakle nas, Crnogorce, u svoje neprijatelje, za to što smo protiv moskovskog eksponenta Josipa Broza - Tita. Bombardovanje Nikšća ističu kao dokaz svoje saradnje sa hrvatskim izrodom Titom kome nije cilj borba protiv okupatora već sprovođenje socijalne revolucije po diktatu iz Moskve pa je, da bi maskirao ovu borbu, krstio je kao borbu protivu okupatora, nazivajući sve one koji mu se suprostave izdajnicima - petokolonašima. Englezima kao i uvijek treba dosta vremena da shvate stvarnost. Oni još uvijek govore i vjeruju da se Tito bori protiv okupatora ma da u stvari znaju zašto se bori maskirajući sve ovo kao borbu za slobodu porobljenih naroda bivše Jugoslavije. Oni još uvijek govore i vjeruju dok se u protivnom ne budu uvjerili - ali će biti dockan - da Tito i njegove bande ne uništavaju moćnog okupatora već nacionalno Srpstvo, jedinu smetnju planovima Moskovske internacionale na Balkanu. Crnogorski mirni građani pod okupacijom sa gnušanjem su primili glas o bombardovanju Nikšća od strane Engleza i najživlje protestuju kod svih ljudi i naroda kod kojih nije čovječanska savjest usahnula protiv ovog zločinačkog napada, - traže zaštitu i vapiju za pravdom do višenjega Boga. Englezi sami priznaju da su se upregli u bestidna kola Titova koja su više puta oprana u krvi nevinih žrtava. Nikada se neće zaboraviti žalosni i tužni glas o razaranju tolikih domova i o smrti tolikih nedužnih žrtava engleskih avijatičara a u službi najvećih protivnika Srpstva. I ako Englezi smatraju da bombardovanjem bezpomoćnog okupiranog crnogorskog stanovništva pomažu kako oni nazivaju „Narodno oslobodilački pokret” Tita Broza, mogu biti sigurni da će kod srpskoga naroda stvoriti sasvim suprotan pokret - ujediniće Srpstvo protiv sebe. Imaće ga jednodušnog u čežnji i spremnosti za osvetu protiv napadača. Ako im je to cilj neka nastave sa bombardovanjem i mitraljiranjem naših nezaštićenih gradova i sela. Imaće kad da se za ta svoja nedjela ne samo kaju, nego da ih i skupo plaćaju. To im je poruka cijelog stanovništva Crne Gore, koje stegnuta srca trpi sva ova zla i čeka zgodu i momenat da progovori svom silom svoje muške snage i onda će se neprijatelj uvjeriti da je Srbin još živ i da umije da brani svoje interese. U ime mirnog stanovništva okupirane Crne Gore Odbor za pomoć stanovništvu postradalom od engleskog bombardovanja iz vazduha
„Crnogorski vjesnik”, 27. aprila 1944. broj 40.

Važno je preživjeti

Nije samo nedostajala hrana, odjeća, obuća. Nije bilo ni papira. U ratu mnogi ljudi propuše. Do duvana se dolazilo na razne načine, gajio se i u selima, ali nije bio cigaret-papira. Najstrastveniji pušači savijali su duvan u novinsku hartiju, neki su i knjige cijepali u iste svrhe.
A kada bi saveznički avioni bacali letke, kojima su upozoravali stanovništvo ili obavještavali o stanju na bojištima, nastalo bi skupljanje, velika jagma i otimanje. Letak-papir bio je kvalitetan, prava „poslastica” za pušače. Samo se time može objasniti činjenica da ni jedan letak ove vrste nije sačuvan u Crnoj Gori.

Brzo osiromašenje

U vrijeme okupacije, u uslovima gladi i zla, nije bilo lako preživjeti i sačuvati čast, obraz, dostojanstvo. U velikoj bijedi, bilo je i dobrostojećeg stanovništva. To su bili saradnici okupatora, crnoberzijanci, nabavljači za potrebe okupacione vojske i slično. Častan svijet, koji je do tada bio srednjeimućan, ubrzo je osiromašio.
Živio je od trebovanja koje je davao okupator u minimalnim količinama i povremeno, a porodice čiji su članovi bili u NOP-u ili su kvalifikovani kao simpatizeri bile su lišene svake pomoći. Zato je nastalo mijenjanje nakita, odjeće, obuće, tepiha, zavjesa i drugog - za žito, brašno, mast... Da bi se preživjelo.
Grupe žena s dozvolom okupatora išle su po okolnim selima da mijenjaju, kako se tada govorilo za tipični oblik trampe. Podgoričke žene nabavljale su hranu najčešće u Zeti, a Nikšićanke u Bjelopavlićima. Išle su pješice i po 20 km u jednom pravcu i, pod teretom hrane na leđima, borile se da im prežive porodice. Muškarcima, osim djeci, okupator nije dozvoljavao izlazak iz grada.
Pojedinci su radili kod Njemaca deset časova dnevno da bi sebi i svojoj porodici obezbijedili najosnovnije životne potrebe. Glad je bila jača i od straha od okupatora i savezničkog bombardovanja.
Čovjeku prazna želuca hrana je Bog (Gandi). I pored toga, stanovništvo je mirno, čak sa spokojstvom, podnosilo sva teška iskušenja.
I ovdje se potvrđivalo pravilo da rat stvara ljude otpornijim i tvrđim. Trpeljivost je bila i znak izvjesne ravnodušnosti, apatije, pasivnosti, bespomoćnosti da se utiče na događaje.

Crne trojke

Od jula 1944. godine na okupiranoj teritoriji djelovale su četničke terorističke grupe - „crne trojke”, koje su bile tajne, a njihovo djelovanje bilo je usredsređeno ne samo na pripadnike NOP-a nego i pripadnike Crnogorske federalističke stranke, kao i domaćih saradnika njemačke obavještajne službe.
Oni su likvidirali lica koja „momentalno smetaju”. U Podgorici su „crnorukci”, prema izvještaju Obavještajnog odjeljenja 2. udarnog korpusa od 24. jula 1944. godine Obavještajnom odjeljenju Vrhovnog štaba NOV i POJ, ubili Dušana Vučinića u srezu podgoričkom i još nekoliko zelenaša.
Od jeseni 1943. i tokom 1944. godine savezničko vazduhoplovstvo je često prelijetalo teritoriju Crne Gore, povremeno bombardovalo i mitraljiralo još neka mjesta i komunikacije. Događalo se da pojedini saveznički piloti u povratku sa borbenog zadatka izbace svoj smrtonosni teret u vode Skadarskog jezera i Jadranskog mora.

--------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Ratna siročad, invalidi i izbjeglice vapiju za našu hitnu pomoć Humana društva treba da nastave svoju akciju. Privatna inicijativa treba da uskladi svoje smjernice sa radom državnih ustanova. Ugledajmo se na Srbiju. Teška vremena preživljujemo. Rat je uzdrmao čitavi svijet, pa je život postao mučan i dosta nesnosan. Na našu zemlju spustila se iznenada ratna oluja i sa svojom žestinom, te su se mnogi našli nespremni, onesposobljeni, a i daleko od svojih domova. Hiljade i hiljade ljudi žena i djece, starih i mladih, treba pomoći, neki su bez krova nad glavom, drugi bez odijela, neki nesposobni da rade i zarade parče hljeba svojim rukama. A rat se produžuje. Mnogo naše braće ostalo je u ovom ratu osakaćeno i od zdravih i sposobnih ljudi postaju nesposobni invalidi. Već su tri godine od kako smo u ratu. Tri duge i mučne godine i za one koji su u svojoj kući i na svom ognjištu, a kamoli za one koji su unesrećeni, ili koje je nesreća odagnala ispod rođenoga krova. Na svakom koraku vidimo bijedu. Blijeda i izmučena lica, ispijeni organizam, bosotinja i golotinja, a redovna pojava pohabana i istrošena odijela - to su najčešći prizori koje gledamo. Ni nama samima nije dobro. Nema ga danas kome je dobro. Nikome nije dobro, ali mi smo barem u svojoj kući. Stavimo se samo za trenutak u položaj onih koje je ratna neman otjerala sa ognjišta, ili u položaj onih koji su osakaćeni i nesposobni za rad. Pomislimo da ujutru i nas može naći ista sudbina, da goli, bosi i gladni odemo i zatražimo sklonište u tuđa, nepoznata mjesta. Odakle bi nam pomoć došla; kome bi smo se obratili? Svojima bližnjima, naravno, jer iz vazduha ništa ne dolazi. Vlasti rade sve što mogu da pomognu i koliko-toliko olakšaju život sirotinji i izbjeglicama. A širi slojevi šta su uradili? Ništa, ili gotovo ništa. Gdje je privatna inicijativa? Ako se kome obratite najčešće se izgovara da je i njemu teško, da i on ne može da živi, šalje ih kod vlasti sa ljubazno sažaljivim licem, jedva čekajući da ode od njega. Ovo je za osudu. Čudno je da se danas, kada treba da vlada najviše trpeljivost i altruizam, svak se uvukao u sebe i ogradio čvrstom ogradom sebičnosti. Još čudnije je da su se i naša dobrotvorna društva umrtvila i ne rade ništa. Dok su prije rata, kada je potreba bila kud i kamo manja nego danas, sva naša humana društva bila vrlo aktivna i pohvale vrijedna, dotle danas, kada toliko sirotinje vapije za pomoću, društva spavaju mrtvim snom, pojedinci se skamenili i niko ne pritiče u pomoć. Bez ikakve uvrede, ali mi samo konstatujemo činjenicu. Čuli smo primjedbe, da bi uprava pojedinih društava rado sve učinila, ali da je rat i da smo okupirani. Međutim okupator to ne zabranjuje, on će šta više da rado pomogne svaku akciju ove vrste i pomoći svaku privatnu inicijativu u ovom pravcu. Treba da znate da život teče dalje i ako je rat, i ako smo okupirani. Nesmije nikakva akcija da zastane. Zar nadleštva danas ne rade? Zar škole ne rade, zar se zemlja ne obrađuje, zar je organizam prestao da vrši svoje funkcije - on se ne buni niti odbija hranu koju mu okupator daje. Ne, jer treba da se živi a život iziskuje svoje potrebe. Pa kada toliko činovnika vrše svoju dužnost i primaju redovno plate, kada toliko radnika i zanatlija svojim rukama zarađuju svoj hleb, pa kada i naša djeca idu u školu da bi se, i pored neredovnih prilika vapitala, zašto bi onda naše humane ustanove prestale da vrše svoju svetu dužnost. Ako danas njihova pomoć nije neophodno potrebna, onda neće biti nikada. Mi znamo da svak ima svoga posla, brige, kuću, djecu, ali se ipak može i treba da nađe vremena, koje ćemo posvetiti i drugima - našoj braći po krvi i po nevolji. Pomislite Vi majke, koje se brinete za svoju djecu i na onu djecu koja su bez majke i bez zaštite. Znam, sve će te se nasmijati i reći da ni vašoj ne možete ništa. Ali to nije i ne smije da bude tako.

Na meti - Bar i Ulcinj

Prema izvještaju Glavnog štaba NOV i PO za Crnu Goru i Boku od 28. oktobra 1943. Štabu 2. udarnog korpusa o situaciji u partizanskim odredima navodi se, između ostalog, da su saveznički avioni „juče bombardovali Skadar i Bar”. To potvrđuje i izvještaj Štaba 3. udarne divizije od 30. oktobra 1943. Štabu 2. udarnog korpusa.
U navedenim izvještajima nema podataka o rezultatima bombardovanja Bara 27. oktobra, niti sam ih pronašao u drugim dokumentima.

Velike razlike

Poslije kapitulacije Italije, Njemci su zaposjeli čitav prostor istočne obale Jadranskog mora kako bi spriječili moguće iskrcavanje savezničkih jedinica. U njemačkim planovima ovoga vremena Crna Gora je tretirana kao vrsta spone za Albaniju i Grčku, pa su u njenim gradovima, koji su imali strateški karakter, držali svoje vojne snage, koje su bile izložene savezničkim dejstvima iz vazduha.
Tako je 7. novembra 1943. godine američko vazduhoplovstvo teško bombardovalo varoš Ulcinj. Kako kaže Rizo Redza u rukopisu svog magistarskog rada „Ulcinj 1918-1945”, šest savezničkih aviona bombardovalo je oko 10 časova Ulcinj, na opšte iznenađenje stanovništva. U gradu su se nalazile malobrojne njemačke snage i žandarmerijska stanica, koju je koristio okupator i njegovi saradnici. Od bombardovanja su najviše stradali Nova mahala, Meraja i naselje u neposrednoj blizini pristaništa. Od snažnih eksplozija mnogo je kuća srušeno i oštećeno. Bio je veliki broj poginulih građana.
Prema radu Riza Redze, poginulo je 105 lica. Podaci koje mi je dao Nikola Masoničić govore o 30 poginulih i uglavnom se poklapaju sa Popisom ljudskih žrtava iz 1964. godine. No, u svakom slučaju, tako velika razlika u broju poginulih Ulcinjana nameće potrebu da se obavi dodatno istraživanje.
Poslije bombardovanja Ulcinja jedan broj stanovnika napustio je grad, prešli su kod rodbine i prijatelja u susjednim selima, a bilo je i onih koji su pošli u Skadar.

Snažne detonacije

Bar je bombardovan 2. decembra 1943. godine oko 10h. Djejstvovala su tri saveznička aviona. Doletjeli su od mora i u niskom letu na mjestu zvanom Murvica, udaljenom oko kilometar od centra grada, bombardovali njemačke vojne magacine.
Avioni su bacili po tri bombe i svaka je pogodila cilj. Od siline eksplozije sva tri magacina su srušena i zapaljena. Bombe su izazvale veoma snažnu detonaciju, jer se u njima nalazila municija i granate. Parčad granata iz magacina padala su po čitavoj Barskoj ravnici i nanijela štete mnogim kućama. Od eksplozija poginula su tri njemačka stražara i jedno civilno lice.
Saveznički avioni su u manjim grupama (najčešće po tri) još nekoliko puta nadlijetali Bar i okolinu i mitraljirali određene ciljeve koji su služili okupatoru. To upućuje na zaključak da su bili dobro informisani o objektima koje su koristili Njemci. Mitraljirali su i komunikacije kojima su se kretali okupatorski kamioni koji su prevozili robu i radnike.

-------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Vaša je dužnost da se pobrinete i ponovo organizujete, te da vam rad ponovo donese koristi i pomogne onima koji vašu pomoć željno očekuju. Vi se poznajete među sobom, vi znate šta možete da učinite i od koga da zatražite pomoći. Naići ćete isprva na odbijanje, ali neka vas to ne obeshrabri. Zaleđena srca već će se otkraviti, jer mi smo Crnogorci uvijek pomagali jedni drugima. Okupite oko sebe omladinu, naučite je, zatražite da vas pomogne. Vaši nepunoljetni sinovi idu na stražu i savjesno vrše svoju dužnost, pa zašto i vaše kćeri i vi ne bi mogli nešto uraditi. Onoliko koliko se može - a dosta se može. Gdje je ukazivanje pomoći sirotima, gdje je organizovanje kurseva za prvu pomoć, gdje organizovanje priredaba u dobrovoljne svrhe? Pomislite na stare Crnogorke, ugledajte se na njihov rad, pa i vi danas uradite nešto. Društvo Crvenoga Krsta muči se i slabo potpomognuto ipak vrši svoju dužnost. Naše je da ga potpomognemo, jer ono nam koristi, ono nama hoće da olakša život. Probudite se i vi! Ne osvrćite se na čaršisko - rekla-kazala! Pokažite da ste zaista majke i sestre - ne samo vašoj nego i tuđoj djeci. Pokažite da ste zaista Crnogorke. Svi ćemo vas pomoći, samo vi počnite. Mnogo je prepreka i smetnji, mnogo teškoća, ali vi pokažite da ste dovoljno jake i sposobne da ih savladate. Skupite se u vaša ranija dobrotvorna udruženja i počnite sa humanim radom. Privatnoj inicijativi treba dati potstreka, jer bez privatne inicijative nema onog poleta ni zamaha, niti svaka akcija treba da bude dirigovana i preduzeta od strane vlasti. Ova učmalost i nerad na ovom zahvalnom i plemenitom poslu treba da prestane i da se počne sa radom; inače čovjek dobija utisak da su trudbenice humanih društava u mirnodobsko vrijeme sebe reklamirale preko društva; danas je neophodna potreba da se bez reklame čovjek, žena i djevojka žrtvuju za opštu stvar. Ne treba čekati skrštenih ruku dok rat prođe, pa da se počnu priređivati zabave sa igrankom u korist sirotinje, onda kada toj sirotinji bude kasno, ili kada će joj i drugi moći da pomognu. Sada u ratu u nevolji pravo je vrijeme za to. „U dobru je lako dobar biti, na muci se poznaju junaci”. Ne dopustite da se naša braća i sestre osakaćeni za opštu stvar, siročad palih za naše dobro i našu nacionalnu stvar, naša braća i sestre poćerani nevoljom sa svojih ognjišta, osjećaju među nama kao među tuđincima. Neka nam u tome pogledu posluži kao lijep primjer bratska Srbija. Čovjek mora da se divi koliko je u Srbiji za sve ove poslednje dvije godine učinjeno za ratnu siročad i izbjeglice iz raznih krajeva, koji su u Srbiji našli utočište i kako treba zbrinuti. Briga za izbjeglice obuhvatila je u Srbiji sve slojeve: i seljaka i građanina. I ta briga preša je granice Srbije i u zarobljeničke logore, pa i zarobljenici iz logora u Njemačkoj, čim su čuli za stradanja svoga naroda, pritekli su u pomoć postradaloj naciji, a naročito siročadima i izbjeglicama. Nema logora u Njemačkoj u kome ne postoji organizacije za pomoć izbjegličkoj djeci i ratnoj siročadi. Ne dopustimo da naša sirotinja u očajanju proklinje život, jer prema njoj nema samilosti ni sažaljenja najbliži. Pomislimo na sve, stavimo se u njihov položaj, pokažimo da smo im braća i sestre, a ne tuđinci, da želimo i da hoćemo da im pomognemo svesrdno i nesebično, da mi znamo da su i oni dio nas samih, naše zajednice, pa da se tako odužimo i pred Bogom i pred ljudima, pa da zajednički podijelimo podjednako sa njima dobro i zlo u ovom teškom vremenu, jer kada smo unevolji onda baš treba da damo najviše od sebe. Trgnuti se treba iz ove letargije i bez ove opomene, jer to je nacionalna dužnost svih nas.
Dr. N.

Ciljevi i promašaji

U tim akcijama bilo je i žrtava. Na putu između Bara i Sutomora saveznici su mitraljirali kamion kod Ratca 17. marta 1944. godine. Tom prilikom poginula su tri civilna lica (dvije žene i jedan muškarac), a bilo je i nekoliko ranjenih. U jednoj od akcija mitraljirana je radionica „Barskog društva ad”. Žrtava nije bilo, jer je radno vrijeme zaposlenih bilo završeno.
Prostor Bara je mitraljiran i 8. aprila 1944. godine.
Istog dana, mitraljiran je i Ulcinj, kada je poginuo direktor Ulcinjske solane, a bilo je i ranjenih. Okupatorske žrtve nijesu poznate.

Dva dana bombardovanja

Od proljeća 1944. bile su sve učestalija djejstva savezničke avijacije s tragičnim posljedicama. Dana 7. i 8. aprila bombardovan je Nikšić na zahtjev komandanta Drugog udarnog korpusa Peka Dapčevića i političkog komesara Mitra Bakića. Nikšić je predstavljao značajno okupatorsko uporište na komunikaciji Podgorica-Danilovgrad-Nikšić-Trebinje-Mostar-Sarajevo i Kotor - Risan-Nikšić.
U gradu i bližoj okolini nalazile su se dobro utvrđene okupatorske i četničke snage. Bombardovanje je izvršeno u jeku borbe jedinica Primorske grupe, Lovćenskog i Zetskog odreda na komunikaciji Podgorica-Nikšić, naročito na dijelu puta Danilovgrad-Nikšić, gdje su Njemci nastojali da uspostave vezu sa opkoljenim Nikšićkim garnizonom. Upravo kada je jedan njemački puk uspio da ovlada komunikacijom Danilovgrad-Nikšić, ponovo je zahtijevano bombardovanje grada.
U dvodnevnom vazdušnom napadu Nikšića, umjesto njemačke vojske i njenih objekata, stradala su civilna lica i njihova imovina. Prema nepotpunim podacima, poginulo je 176 građana, od kojih 18 jedinica, a ranjeno 209. Srušene su 52 kuće, među kojima i: zgrada Gimnazije (djelimično), zgrada Sreskog suda, stara zgrada Načelstva, kupatilo (djelimično), Zatvor Žandarmerije, hoteli „Evropa” i „Nikšić”, Osnovna škola, Dom zdravlja, stara grobljanska Crkva sv. Petra i Pavla i dio gradskog groblja, opštećena Saborna crkva i dr.
Njemci su imali jednog poginulog i 2-3 ranjena vojnika. Izvjestan broj poginulih imali su italijanski fašisti i četnici. Od bombardovanja nije stradao nijedan njemački objekat. U Nikšiću se nalazio veliki broj izbjeglica, te je evidentiranje njihovog stradanja bilo otežano.

Veliko ogorčenje

Bombardovanje Nikšića, u četničkoj interpretaciji, izvršeno je na Titov zahtjev, kako je javio Radio-London, s ciljem da se uništi „nacionalno uporište”, „tvrđava crnogorskog nacionalizma”, „bedem čiste rodiljubive misli”, izvrši „hajka na Srbe” i „istrebljenje Srpstva”. Bombardovanje je tretirano i kao predznak akcije Angolosaksonaca da se iskrcaju na Balkan kako bi prije stigli od Rusa (Izvještaj majora Mirka Lalatovića Draži Mihailoviću od 20. aprial 1944).
Bombardovanje je izazvalo veliko ogorčenje Nikšićana. Strah od novog bombardovanja zahvatio je sve građane, pa su pobjegli u okolna sela - Gornje Polje, Glibavac, Brezovik, Dragovu Luku, Rubeža, Ozriniće, Kličevo, Straševinu, Studenac, Grebice, Kočane i dr. Grad je opustio. Oni koji nijesu imali rodbinu na selu obično su dan provodili na periferiji, u nekom selu, a noću se vraćali u grad. Okupatorske snage nalazile su se i dalje dobro utvrđene i kamuflirane na obodima grada.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

NACIONALNO UPORIŠTE GRAD NIKŠIĆ U RUŠEVINAMA
Bombardovali su ga engleski avijatiriči bombama najvećeg kalibra na Veliki Petak i Veliku Subotu, kada su „pobožni” Englezi u svojim hramovima u pobožnim mislima žalili stradanja raspetoga Hrista!... Poginulo je 152, ranjeno 209 ljudi, žena i djece, a srušeno 52 kuće. I Albanija protestuje protiv anmglosaskog varvarstva TRAGEDIJA NIKŠIĆA Na dane 7 i 8 aprila, kada su pripadnici Anglikanske crkve u Londonu i ostalim mjestima Engleske, praznovali Veliki Petak i Subotu i u pobožnim mislima žalili raspetoga Hrista, u ta dva praznična dana srušena je jedna lijepa i čista srpska palanka: nestalo je Nikšića u ruševinama, dimu i krvi nevinog stanovništva. Pitaćete: pa šta se do desilo sa jednom malom varoši koja nije nikakvo utvrđenje, u kojoj nema nikakvog garnizona, nikakvog arsenala i nikakvih fabrika? Da nije zemljotres koji prati molitve pobožnih Engleza ili erupcija vulkana, koji stvara novu Pompeju na jedan strašan način i koji pretvara grad u prah i pepeo? Šta se to desilo da se jauk ljudi i žena, sa piskom njihove djece, do neba čuje? Da to nijesu varvarske horde Huna, koji kopitama svojih konja raznose utrobe ovih jadnih ljudi?! Vi koji pitate i očekujete sa nestrpljenjem odgovor, vi koji saosjećate i u patnji pratite nevolje srpskog naroda za posljednje tri godine, može biti da se nećete iznenaditi kad Vam kažemo da Nikšićka tragedija nije došla od prirodnih sila. To su braća onih pobožnih Engleza, koji žale raspetoga Hrista, došla u dane svojih najvećih praznika da pozdrave drugove svojih otaca sa Solunskoga fronta i njihovu djecu, i to ne sa pozdravima Hrišćanske ljubavi već sa bombama najvećeg kalibra i kišom mitraljeskih zrna. Došli su da na Krst raspetome srpskome narodu zabodu još koji udar i zadadu još veći bol u teškim mukama, koje grče njegovo tijelo i njegovu dušu. Prvoga dana bombardovanja lijepo proljećno vrijeme izmamilo je, poslije teške i duge zime, stanovnike Nikšića na ulice, ako ni radi čega drugoga a ono da se dobro ogriju poslije ljute hladnoće i porazgovore o teškoćama današnjice. To su mogli učiniti utoliko prije što je toga dana bio i pravoslavni praznik Blagovijesti, kada su se i djeca razmiljela po krajevima ulica da se sastanu i na suncu osjete izvjesne radosti života. Nažalost to su mnogima bili posljednji razgovori i posljednja razonoda. Nad njihovim glavama počeli su iznenada kružiti „Saveznički” avioni i dok su se mogli ljudi zagledati i pogledom pitati jedan drugoga o pravcu njihova kretanja - oni su otpočeli mitraljesku vatru i bacanje bombi, čiji su glavni i jedini objekti bili - goloruki narod: potišteni ljudi, zabrinute žene i nevina djeca, kojima je patnja, i bez toga, bila pravi izraz njihovog fizičkog i duševnog stanja. Za čas je svijet počeo padati kao pokošeno snoplje, a kuće s treskom rušiti, podižući dim i prašinu, koji su obavili varoš i njegove stanovnike neprovidnom tamom, u kojoj se teško moglo disati, i još teže vidjeti užas oko sebe. Jedino se mogla čuti strahovita detonacija bombi od po 2.000 kilograma i bljuvanje mitraljeske kiše, kroz koje su se provlačili očajni jauci ranjenika. Tek pošto su avioni završili svoj zadatak i vazduh nešto razbistrio mogao se vidjeti donekle obim udarca i svireposti, koji su izvršili oni, koji propovijedaju Hrišćansku ljubav.

Zlokobne sirene

Saveznički avioni su nekoliko puta u povratku sa borbenog zadatka bacali bombe na razoreni Nikšić i njegovu okolinu, a 24. avgusta su ponovo bombardovali gradsko jezgro. Prema istraživanjima Zorana M. Zečevića, („Avijatičar plus”, br. 2, Nikšić 2000) na osnovu avio-snimka napravljenog sa jednog od savezničkih bombardera, 24. avgusta 1944. godine u 10,12 časova, sa apsolutne visine od tri hiljade metara u pravcu leta od zapada prema istoku, zabilježen je trenutak bombardovanja Nikšića iz vazduha.
Devet bombardera tipa „baltimor” iz 13. (grčkog) eskadrona BAF-a (balkanskih vazdušnih snaga anglo-američkog vazduhoplovstva) izručilo je „dvanaest bomba u području cilja...”
Poslije savezničkog razaranja Nikšića i pogibije velikog broja građana, strah stanovnika u ostalim mjestima u Crnoj Gori, koja su se nalazila pod vlašću okupatora, bio je sve veći. Građani Podgorice, Danilovgrada, Cetinja, Ulcinja i drugih mjesta sklanjali su se tokom dana na periferiju, boravili u skrovitim mjestima, a uveče se vraćali svojim domovima. Bilo je i onih koji su napustili grad i preselili se u okolna sela kod rodbine i prijatelja.

Život u iščekivanju

Odlasci iz grada bili su malobrojni. Živjelo se u očekivanju, ali i s nadom i zapitanošću: zašto bi saveznici bombardovali naseljena mjesta kada se u njima ne nalaze brojne okupatorske snage niti fabrike koje oni koriste? I pored toga, opreznost je povećana.
Budući da u Podgorici nije bilo specijalizovanih skloništa, osim u podrumu hotela „Evropa” i zgradi Komande (sadašnja zgrada Skupštine opštine), građani su u dvorištima svojih kuća kopali rovove, koje su pokrivali daskama, limovima, granjem i zemljom, računajući da će u njima naći zaštitu, osim u slučaju direktnog pogotka. Građani koji su stanovali u blizini obala Ribnice i Morače osmatrali su tamošnje prostore gdje bi se u slučaju potrebe mogli skloniti. Bilo je i onih koji su pripremali podrumske prostorije kao skloništa.

Peti maj 1944.

Njemačke snage bile su stacionirane u okolini grada, u velikoj pećini u podnožju Ljubovića, u kamenolomu u podnožju Gorice, na Zmijani u blizini Dajbabske gore, na Kakarickoj gori, kod Vezirova mosta i nešto malo u gradu kod Banje, u Mektebu i na Drpama Mandića. U gradu ih nije nikada bilo mnogo. Svu vlast su prepustili četnicima, a oni su obavljali kontrolu.
Njemačka služba vazdušnog osmatranja i javljanja je svaku pojavu savezničkih aviona oglašavala zlokobnim zvucima sirene, koja je nagovještavala opštu opasnost, od koje se ledila krv u žilama. Na njen znak prestrašeni ljudi, žene i djeca panično su napuštali svoje domove i jurili u skloništa. Većina građana nije reagovala na znak uzbune, jer su bili oguglali na ratna stradanja- hapšenja, internaciju, mobilizaciju i smrt.
Dana 5. maja 1944. nad podgoričkim nebom pojavila se grupa aviona sa južne strane grada, preletjela grad i puštala iza sebe bijeli trag, napravila krug iznad samog jezgra u koji su uskoro uletjeli bombarderi - sijući smrt i rušeći imovinu.
Prve bombe počele su da padaju iz pravca Dajbabske gore, gdje su se nalazile dobro učvršćene njemačke snage, i dalje prema centru grada. Praveći krugove, saveznički avioni su u tri naleta bacili smrtonosni tovar na nebranjeni grad i njegove nedužne stanovnike.

------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedocanstva

Po ulicama zakrčenim ciglama, kamenjem, malterom, staklom, presječenim, velikim rupama iskopanim od bombi, jurili su izbezumljeni ljudi i žene sa kricima bola tražeći svoju djecu, a nesretna prestravljena djeca svoje roditelje. Drugi su trčali svojim domovima - a većina od svih tih jadnika jurili su ka ponoru svoje sreće i svoga ognjišta, tražili su saznanje o razrušenom krovu i nestanku svojih najmilijih. Vrisak i lelek počeo je sve više i više ispunjavati vazduh. Kukanje za izgubljenim roditeljima i djecom, braćom i sestrama unakaženim, u komade raznešenim - slivalo se u jedan opšti glas. Pa ipak? Možda za mnoge ima nade, možda su se sklonili negdje na “sigurnom mjestu”, možda su izbjegli iz varoši, pa će se vratiti svojima živi i zdravi, onakvi isti kakve smo ih ostavili prije jednog sata. Nada je ispunjavala dušu, ali je i ona remećena tupim i nemoćnim glasovima, koji su iz ruševina pozivali u pomoć. Ti su glasovi dolazili iz dubina, kao sa onoga svijeta, u mnogo slučajeva u blizini roditelja, djece ili najmilijih, ali nemoćnih da preture velike količine materijala razrušenih kuća u čijim, manjim ili većim šupljinama, očekuju spas ili smrt ljudi i djece, koji žele da žive kao što vi mislite da živite, i vi i vaša djeca. Uzalud! Oni su osuđeni da umru. Vi im pomoći ne možete i ako krampe, motike, ašovi i lopate, sve u vrijednim rukama srčanih i osjetljivih ljudi, upravo pravih ljudi, rade hitro i bez prekida. Kopanje se oteže, a glasovi sve tiši i bezpomoćniji pozivaju u pomoć, ali i nemoćni svoje bliske i najmilije. Ah užasa! U ovome momentu ne može se znati tačan broj ljudskih žrtava, jer je otkopavanje u toku, ali se može pretpostaviti da će konačan broj iznijeti preko pet stotina. Što se tiče materijalne štete ona se može već sada u jednom sumarnom izrazu svesti na tvrđenje, da nema ni jedne jedine kuće, koja je ostala neoštećena i u kojoj bi se moglo stanovati. Jedino po krajnjoj periferiji sjeverne strane grada ostalo je nekoliko zgrada koje čine izuzetak, dok se južna strana grada zv. Mrkošnica još prvoga dana pretvorila zapaljivim bombama u pepeo, tako da je taj najsiromašniji dio podijelio sudbinu ostalog stanovništva - ostao bez krova i hleba - u koliko je ko živ pretekao. Gledajući ruševine Nikšića, posmatrajući već iskopane lješeve unesrećenih žrtava, slušajući jauk i kuknjavu, kojima se oplakuju oni koji se nikada neće vratiti - mi se nad zgarištima i tim lješevima pitamo: kome je trebao ovaj zločin? Ko je taj što je naredio i izvršio ovako gnusnu i razbojničku rabotu? Na ta dva pitanja dao nam je Londonski radio odgovor: Engleski avioni porušili su Nikšić i pobili stanovništvo njegovo, ali Englezi to nijesu uradili po svojoj inicijativi. To je Tito tražio da se tako učini, jer je Nikšić “utvrđeni grad sa mnogo vojske, arsenala” i t.d. Pilat pere ruke od poprskane krvi srpskoga naroda. Ali takav odgovor ne prima pošten svijet, a najmanje srpski. Zločin su izvršili Englezi, a da li su oni to uradili po zahtjevu Tita ili ma kojega drugog obijača i kriminaliste to ne može ulaziti u okvir opravdanja. Mi odavno slušamo laži preko Londonskog radia o izmišljenim “Krvavim bitkama, koje vode komunistički partizani sa okupatorom, o osvojenim gradovima - koji ne postoje, o zarobljavanjima - kojih nije bilo”. Mi odavno slušamo o ,,Slobodnoj teritoriji, o 250.000 Titovih vojnika” ali mi vrlo dobro znamo da razbojničke anarhističko-komunističke bande vode isključivu borbu za uništenje srpskoga naroda. Mi znamo za Srbe, pobijene na najsvirepiji način: kopanje oči, sječenje udova, lomljenje ruku i nogu. Mi svi to znamo, i London to sve zna, ali obraz Engleza podnosi da te laži prima i širi kao istinu i da za sva ta razbojništva uzdignu jednog običnog razbojnika na stepen maršala. I pored sve tragedije koju preživljuje srpski narod, blagodareći jedino ranijim njegovim simpatijama prema Englezima, zbog kojih su žrtvovali svoju samostalnost i dali mnogo žrtava, i pored sve nesreće, koju nam u znak zahvalnosti, pružaju Englezi, preko razbojnika Tita, ipak mi vjerujemo u vitalnu snagu našeg srpskog naroda, vjerujemo da moral čovječanstva, ako ne plamti, a ono tinja, i da će se savjest ljudska razbuktati jednoga dana i plamen pravde i čovječnosti na štetu i sramotu Engleza, koji vrše razbojničke napade na nezaštićeno stanovništvo, koje sa njom ne samo nije u ratu, već je zbog nje i samo zbog nje izgubio toliko, koliko Englezi ne bi htjeli izgubiti pa da rat traje makar još deset godina.
J. Šaulić, pretsjed. Nikšićke opštine
„Crnogorski vjesnik”, 20. aprila 1944, broj 37.