Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




Prof. dr Branislav Kovacević:
SAVEZNIČKO BOMBARDOVANjE CRNE GORE 1943. I 1944. GODINE.



Draža i Tito tražili bombardovanja. Napadi na nedužne civile umjesto na okupatorske jedinice. Dugo ćutanje o preko dvije hiljade žrtava. Crnogorski gradovi pod tepisima bombi. Dokumentarna hronika jedne doskora zatamnjene strane naše novije istorije

Visine koje prijete

Veliki broj žrtava od savezničkog bombardovanja jugoslovenskih gradova posljedica su načina dejstva i tehnike koja se koristila u gađanju pokretnih i nepokretnih vojnih ciljeva.
Precizno gađanje ciljeva bilo je moguće sa manjih visina do 600 metara, a najveći broj bombardovanja je izvršen sa bezbjedne visine od 2.500 do 3.000 metara, zbog dejstva njemačke protivavionske artiljerije (M. Pavlović i V. Trajković navode da je Leskovac 6. septembra 1944. godine bombardovan sa visine od 21.500 do 22.800 stopa, odnosno sa oko 7.000 metara).
Sa tolike visine neminovno dolazi do velikog rasipanja smrtonosnog tereta i rušenja znatnog broja civilnih objekata u širem polju dejstva.
Saveznicima je očito bilo mnogo važnije da sačuvaju svoje pilote i avione nego nemoćno i nedužno stanovništvo i njegovu imovinu (Đ. Stanković).

Tek politički ciljevi

Staniša R. Vlahović savezničko bombardovanje ocjenjuje kao političko, bez strateškog značaja za uništenje neprijateljske sile, koje je imalo za cilj „uništenje jedne strane u građanskom ratu, slamanje morala i vjere u borbi kod protivničke strane, protivnika komunističke revolucije”, kako bi se ubrzao slom Titovih protivnika i olakšala primjena britanske vlade da se na prostoru Jugoslavije uspostavi Titov režim.
Mihailo Lalić u svom rukopisu „Ispravljanje krivih Drina” ukazuje na nedovoljnu brigu, različiti tretman i reagovanje Vrhovnog štaba NOV i POJ kada su bili u pitanju bombardovanje gradova u Jugoslaviji:
„Godina 1944. Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije protestvovao je kod Engleza protiv bombardovanja Beograda na Uskrs 1944. kao i protiv bombardovanja Splita. To je spasilo Zagreb od bombardovanja. Samo za Podgoricu, pastorče Jugoslavije, nikome nije palo na um da protestuje - trebalo je toga se sjetiti - bar kad su joj mijenjali ime”.

Stavljanje do znanja

Vane Ivanović u svojoj knjizi „Drugo zvono. Jugoslavija u ratu 1939 - 1945” smatra da je bombardovanje gradova u Srbiji „trebalo da pučanstvu stavi do znanja da partizani imaju potporu kod saveznika i da neće prezati ni od čega da pobijede u Srbiji”.
Velika Britanija je igrala ključnu ulogu u događajima u Jugoslaviji pomažući NOP i koordiniranim vazdušnim napadima na „koncentraciju neprijateljskih snaga” i njihova sredstva, koje se najčešće pretvaralo u ubijanje nedužnog stanovništva.

-------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Pored ruševina je stajao jedan mlad čovjek, ovdašnji italijanski konsul koji je voleo Tutu i imao nameru da se sa njom oženi čim rat svrši. Kao na pozornici, on je glasno govorio i živim pokretima pratio svaku reč. Naročito se žalio na sporost kojom napreduje posao oko otkopavanja ruševina. Dvojica njegovih sunarodnika su ga tešili i umirivali. Dve kuće dalje, pred drvenom starinskom kapijom jedne male kuće koja je do temelja srušena, naišao sam na glasnu svađu. Jedna žena u crnini je glasno plakala i klela jednog čovjeka u poluseljačkom odelu koji je mirno otkopavao ciglu po ciglu. „Zar ti mene da biješ i da mi Boga psuješ”? Ne tražim ništa tvoje. Moja je sestra tu pokopana, i ja imam prava da je tražim”. „Ćuti ti, znam te ja dobro. Ne tražiš ti sestru nego njeno zlato”. Umešali su se i neki građani i nemački vojnici, ali se svađa nije ni malo mogla razbistriti i raspraviti. Čovjek je i dalje prebirao cigle, pozivajući se na to da je njemu sve što je imao tu zatrpano. Žena je molila Nemce da joj pomognu, a čovjek sa ruševine joj je dovikivao: „Ja se ne vatam za tuđu granu”. Kad sam se vratio opet do nekadašnje Cajsove kuće, italijanski konsul je još povišenije vikao i još življe i zamahivao rukama. Kraj nogu mu je stajao jedan otkopan leš, pokriven belim platnom. Po veličini sam video da je to leš gospođe Cajs, jer je bila mnogo viša i krupnija od svoje kćeri. 19. maja 1944.g. Usled bombardovanja od 16. i 17. aprila ostali smo u Prizrenskoj ulici bez vode, bez osvetljenja i bez telefona. Bez tih stvari se teško živi, naročito bez vode. Prijatelj Lj.T. pozvao me da dođem u jednu vilu u Rumunskoj ulici na Topčiderskom brdu. Pravi sopstvenik te vile, bogat trgovac, pobegao je sa ženom i decom u Požarevac, još posle prvog bombardovanja, i ustupio njemu jedno krilo, kao rođaku. Tu sam proveo desetak dana u miru i čistoći. Za to vreme bile su svega dve uzbune. Sa terase sam posmatrao kako su bombardovali pančevački most. Ali juče je već u 10 časova dat znak za uzbunu. Ubrzo posle toga naišao je uz potmulo brujanje motora prvi talas. Stajao sam sa jednim mladićem na samom ulazu u vilu i posmatrao nebo koje je bilo oblačno, tražeći uzalud da gledam avione čiji je šum bivao sve jači. Tada se začuo fijuk prvih bombi. Mladić me je potegao za ruku i uvukao pod stepenište. U tom trenutku začule su se mukle eksplozije oko nas. Prošla je jedna sekunda u kojoj, koliko mogu da se setim, nisam osećao ništa do potrebu da bežim. Zatim je nastala tišina. Mladić pored mene bio je sav beo od kreča i maltera, kao i ja. Pogledali smo se i ušli u podrum. U skloništu koje je izdubljeno u podrumu bio je mrak, u njemu se čuo plač i uzbuđeno dozivanje žena. Zapalio sam šibicu i video tri prestravljene žene i jednog nemačkog vojnika koji je, bled i uplašen, držao u desnoj ruci ugašenu sveću i ukočen gledao u nju. Svi su počeli da nas pitaju šta se desilo napolju, da li je kuća pogođena itd. Jedna žena iz susedne kuće uhvatila me grčevito za ruku, prekilinjući me da joj kažem da li je ovo sklonište tvrdo i sigurno. Umirio sam je koliko sam mogao. Zapalili smo sveću, koja se od potresa bila ugasila. Tu smo sačekali još dva talasa aviona. Kod svakog naleta žene su plakale i zapomagale. Nemački vojnik je ukočeno buljio u zapaljenu sveću. Ispod stolice je tiho cvilio mali gazdin foksterijer zvani DZoni. Posle toga je nastalo zatišje. Izišao sam sa onim istim mladićem pred kuću. Tu smo stali iznenađeni. Na ulazu u baštu koja je delila vilu od ulice zjapio je veliki krater u koji su utonula železna vrata kapije, sa kamenim dovratnicima i gomilom polomljenog crepa. Veći dio žičane ograde bio je smrvljen ili oboren. Sve staze pune zemlje, kamenja, crepa i stakla. Svi prozori na kući polupani i širom otvoreni. Iza kuće, u maloj baštici, još gori prozori. Tu su pale dve bombe i sravnile sve sporedne zgrade, kokošinjac, i drvenu ogradu. Na kući je s te strane ceo krov bio polomljen i oboren. Terasa i balkon puni zemlje, polomljenih greda i cigala. Na susednim kućama takođe polupani prozori i izrešetan krov. Bomba na kapiji udaljena je od kuće deset metara, a one dve pozadi nešto manje od toga.

Poznato i nepoznato

Na konferenciji o britanskoj politici prema gerilskom otporu u Jugoslaviji za vrijeme Drugog svjetskog rata, održanoj na Londonskom univerzitetu 1973. godine, Elizabeth Barker, koja je bila šef balkanske sekcije Political Warfare Edzecutive (PWE) u Londonu od 1942. do 1945. izjavila je: „U procesu stvaranja britanskih odluka postojala su četiri glavna faktora: Foregin Office, SOE, vojnički krugovi (tj. šefovi glavnog generalštaba, komandanti Bliskog istoka i glavni komandant Sredozemlja) i, na kraju, Čerčil lično.
Ali, takođe, i stanovite nepoznanice. Uz svako poštovanje među ove ubrajam brigadira Ficroja Maklina, pukovnika F.V.D. Dikina i, takođe, trenutno Randolfa Čerčila; oficire koji su imali upliva na događaje kao pojedinci a ne kao pripadnici ustanova kojima su pripadali”.
Za Miloša Minića nemilosrdno razaranje jugoslovenskih gradova od strane savezničke avijacije bilo je u funkciji obmane Njemaca, jer je ono vršeno uoči dana „D”, odnosno iskrcavanja saveznika u Normandiji i trebalo je da zavara Njemce da je Balkan područje njihove invazije.

Različite ocjene

Poznati partizanski komandant Koča Popović savezničko bombardovanje ciljeva na prostoru Srbije i Crne Gore ocjenjuje kao neminovnu antičetničku akciju. „Da bismo porazili četnike i tamo (u Crnoj Gori, prim. B.K.) trebala nam je vazdušna podrška savezničke avijacije”.
U kvislinškoj štampi u Srbiji i Crnoj Gori, koja i u poslijeratnoj emigrantskoj literaturi i savremenoj feljtonistici, savezničko bombardovanje „srpskih gradova” (Beograda, Niša, Leskovca, Nikšića, Podgorice) najčešće se tretira kao „djelo srbomrzca” Josipa Broza Tita, koji je radio u dosluhu sa Englezima radi „kažnjavanja” srpskog naroda tendencijom da ga uništi, kao antisrbin, veliki Hrvat, čovjek Kominterne...
„Sa demonskom genijalnošću skovan je plan za rušenje svega što je za nas bitno i sveto. Tvorci toga plana su internacionale: jevrejska, masonska (ogrnuta plaštom zapadne demokratije) i komunistička. Te su internacionale iskopale duboku raku našem narodu i državi”.

Ipak, bez potrebe

Ustaška štampa savezničko bombardovanje ciljeva u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj tretira kao „teroristički zračni napad na Zagreb”, „zločinački napadaj na drevni Trogir” od strane „anglo-američkih gangstera”, „ubijanje nedužnog hrvatskog pučanstva”, „barbarsko divljanje anglosaksonskih zrakoplova”, „barbarski metod” prema nedužnom pučanstvu, sakralnim objektima, školama i bolnicama, „zločinstvo nad evropskom kulturom” itd.
Nekoliko generala Jugoslovenske narodne armije koje sam intervjuisao smatraju da savezničko bombardovanje gradova u Crnoj Gori nije imalo opravdanja u vojničkom pogledu, jer se okupatorska vojska nalazila na periferiji grada i bila dobro utvrđena. Isto tako, u crnogorskim gradovima nije bilo značajnijih strateških objekata, pa se čitavo bombardovanje svelo na ubijanje naroda i uništavanje imovine. To je bio smišljen akt velikih sila, koje su demonstrirale svoju moć u cilju podjarmljivanja naroda i dovođenja državnog rukovodstva u zavistan ekonomski i politički položaj.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

U kući, kada sam se ispeo gore, vladao je strahovit lom i nered. Sobe i hodnici puni stakla, zemlje i cigala. Sva vrata pootvarana, sve brave, i one na ormanima, polomljene, slike popadale na zemlju, zavese pocepane. Obuzeo me osećaj potpune nemoći pred tim kršom i neredom. Spustio sam se ponovo u podrum. Svi su bili na svojim mestima. Nemac je držao sveću. Naša kuvarica Stojanija, priprosta i dobra žena, sedela je zgrčena od straha stišćući čvrsto svoju amajliju i ne sluteći kakav je lom i čudo čekaju gore u stanu. Nisam mogao da izdržim u tom uskom prostoru. Ispeo sam se u prizemlje. U tom trenutku dotrčala su odnekud četiri nemačka vojnika. Nailazio je nov talas. Huk motora je bivao sve jači. Vojnici, bledi i pod teškim šlemovima, izmenjivali su karte i kratke nemačke reči i nervozno pušili. Začuo se poznati šum bombe koja pada, ali jači i duži nego ranije. Nemci su otvorili usta i malo raširili ruke, kao da se spremaju da negde skoče; i to sva četvorica odjednom. Pogledi su nam se sudarali i ukršatali. Neko je nešto rekao, ali niko nije ništa čuo osim toga nepodnošljivo otegnutog zvuka koji liči na valjanje snežne lavine u planini. Nema ni misli ni pokreta kod ove petorice ljudi, koji su se posve slučajno sreli ovde, nego samo napregnuto osluškivanje i beskrajno, mučno iščekivanje. Dugo smo se tako gledali (ili se bar meni činilo da je dugo) u očekivanju eksplozije, ali se zvuk izgubi bez udarca i detonacije. Nemci počeše odmah da raspravljaju da li je bomba pala u vodu ili nije uopšte eksplodirala, dok najstariji od njih ne naredi pokret i oni odoše uz oglasan govor, veselo udarajući dlan o dlan kao da otresaju neku zemlju na kojoj su do sada radili. Prvi osećaj koji se javi u ovakvoj prilici jeste: ovde se više ne može živjeti; svi uslovi za to nedostaju. U stvri, to je trenutna slabost. U čoveku se javlja nagonska potreba da beži daleko, samo što dalje od toga mesta na kome je za dlaku izbegao smrtnu opasnost. Razum i, još više, ljudski obziri prisile čoveka da ipak ostane tu gde je i da radom popravi štetu i povrati se, koliko je mogućno, u pređašnje stanje. A radeći čovek zavoli svoj rad a zatim i minulu opasnost i mesto na kom ju je preživeo. Danas - četvrtak 8. juna - izvršen je slabiji napad na železničku stanicu. Silazili smo u sklonošte. I opet sam osetio onaj čudni vetar koji čoveka bije po zatiljku kad bomba pada u blizini. Blizina nije bila velika (bio sam na brdu) ali su bombe bile očigledno teže. O tom sam se uverio još istog dana kad sam obišao taj kraj. Svet sve više napušta Beograd. Jedni se sele u unutrašnjost zemlje. A oni koji to ne mogu odlaze danju izvan Beograda i vraćaju se uveče kući. Mučan utisak ostavljaju povorke sveta, prašnog, zlovoljnog i iznurenog od dugog dana provedenog na nekoj livadi, uz slabu hranu, mnoge susrete i, često, obilnu rakiju. Jedan prosjak, upravo jedan podbuo i neobrijan veseljak pijanica, sedi u Sarajevskoj ulici, među samim ruševinama, razmahuje rukama i jakim glasom, nasmejano dovikuje prolaznicima: - Daj bre koji dinar! Šta ga žališ, kad ćeš sutra da pogineš od bombe! I to govori sa neke nasmejane visine, ne kao molbu nego kao opomenu. 21. septembar 1944. g. Sredinom ovog meseca otpočelo je ponovno bombardovanje Beograda. Gađani su najpre mostovi na Savi i Dunavu, i oštećeni. Pančevački most je potpuno srušen na sredini. A septembra je, prvi put posle 18. maja o.g., bombardovana ponovo sama varoš. Stradala je Njegoševa ulica, Braće Nedića ulica i Krunska. Posle toga bilo je još dosta uzbuna, ali bez bombardovanja. ...
Zadužbina Ive Andrića, Sveske, godina I sveska I, Beograd, jun 1982, 278-288.
RATNI DNEVNIK IVE ANDRIĆA (Priredio za štampu Predrag Palavestra)

Kodeks nije poštovan

Razaranje gradova nijesu bila samo materijalna, ona su mnogostruka, višeznačna i uvijek konačna. Uništena stvar, kao i život, nije zamjenjiva; ona nestaje bespovratno. Ubijan je i duh grada, njegova kultura i ljudi, nosioci osobenog multikulturnog urbaniteta.
Osim bola, stanovništvo je bombardovanje doživljavalo i kao akt poniženja i iživljavanja nekoga ko se zove saveznikom. Bombardovanje nebranjenih gradova u cilju terorisanja civilnog stanovništva ili razaranja ili oštećenja privatne imovine, koja nema vojni karakter, ili ranjavanja neboraca - zabranjeno je prema Nacrtu kodeksa za regulisanje vazdušnog rata (Hag, 1922. i 1923).
„Bombardovanje iz vazduha zakonito je samo ako je upravljeno protiv vojnog objekta, to jest, objekta čije bi potpuno ili djelimično razaranje predstavljalo za zaraćenu stranu stvarnu vojnu korist. Takvo bombardovanje zakonito je samo ako je upravljeno isključivo protiv ovih objekata: oružane snage, vojnih radova, vojnih ustanova i skladišta, fabrika koje su važan centar i poznate po proizvodnji oružja, municije i vojne opreme, saobraćajne linije ili linije transporta koje se upotrebavaju u vojne svrhe”.

Užasavajuće posljedice

Kodeks, koji nije potpisan niti poštovan, predviđao je obavezu komandanta vazduhoplovstva da preduzme sve moguće mjere zaštite i poštedi sakralne objekte, umjetničke, naučne ustanove, dobrotvorne institucije, kulturno-istorijske spomenike, bolnice i dr. pod uslovom da se ne koriste kao vojni objekti.
U Drugom svjetskom ratu malo se ko ovih i drugih odredaba o vođenju rata pridržavao i poštovao. Otuda su i posljedice bile užasavajuće.
U svemu tome slaba je utjeha saznanje da je povijest stvaranja i razaranja paralelna sa istorijom čovječanstva i što je njen put dug od prvih gradova do naših dana. I zar mora stalno tako-rađanje, građenje, ubijanje, razaranje i stalno počinjanje?!

Sredstva i cilj

Građa koju objavljujem u ovoj knjizi sadrži više različitih primjera protesta, ocjena i tretmana savezničkog bombardovanja. Svi oni, na svoj način i iz svog ugla, bacaju svjetlost na problem razaranja gradova i stradanja ljudi u njima.
Nijedno od saopštenih viđenja ne daje potpun odgovor, vjerovatno ga još zadugo neće biti, zato što postoje dokumenta čiji je sadržaj povezan sa radom tajnih službi koja se ne stavljaju na uvid istraživačima. Uostalom, po britanskim zakonima ne postoji pravo javnosti na puno obavještenje. To potvrđuje i misao engleskog istoričara Herberta Buterfilda da vlade naturaju istoričarima ključeve svih ladica - osim jedne. U isto vrijeme, one bi željele da se širi uvjerenje da jedino u onoj neotvorenoj ladici nema ništa što je posebno važno.
I pored toga, suptilnom analizom različite građe i uticaja spoljnjeg i unutrašnjeg faktora moguće je saznati suštinu problema bombardovanja, pod uslovom da se događaji posmatraju u kontekstu vremena i okolnosti kada su se zbili. Uostalom, zar se i samim sredstvima ne ogleda cilj?

--------------------------------------------------------------------------------
DOKUMENTI I SVJEDOčANSTVA

STRADALO JE NEDUŽNO STANOVNIŠTVO

Poslije kapitulacije Italije Njemci su preuzeli vlast u Podgorici. Do druge polovine oktobra 1943. godine Podgorica je bila pošteđena savezničkog bombardovanja, mada su početkom mjeseca počela u Boki Kotorskoj i na drugim prostorima Jugoslavije. Jednog dana, sredinom oktobra 1943, pojavio se visoko iznad grada jedan saveznički avion. Čim je primijećen, na njega se ustremio jedan njemački avion-lovac. Pričalo se da ga je njemački avion sustigao i oborio. Koliko je to istina, nijesmo mogli saznati. Avioni koji su se do tada pojavljivali na velikoj visini prelijetali su grad, vjerovatno sa izviđačkim zadacima, i nijesu nikada bombardovali Podgoricu niti njenu širu okolinu. U gradu se pričalo da su to saveznički avioni koji uzlijeću sa aerodroma u Skadru i Tirani. Naravno, poslije kapitulacije Italije. Jednog pazarnog dana (u Podgorici je tradicionalno bio pazar ponedjeljkom i četvrtkom) u oktobru 1943. godine, poslije pogibije Blaža Đukanovića i Baja Stanišića sa saradnicima u Ostrogu, nad gradom su se pojavile četiri grupe od po četiri aviona dvomotorca - bombardera. Ovi „dvotrupci”, kako smo ih zvali, bili su brzi. Doletjeli su iz pravca rijeke Cijevne. Dva aviona iz grupe su se izdvojila i prikrala aerodromu na kom su se nalazili njemački avioni „štuke”. Letjeli su nisko, u brišućem letu. Uskoro su se čule snažne eksplozije, vidio plamen i gusti dim. Pričalo se u gradu da je u ovoj savezničkoj akciji zapaljeno 10 do 12 njemačkih „štuka”. I Njemci su bili zatečeni iznenadnim napadom. Pored aerodroma, saveznički avioni su mitraljirali i bombardovali predio Kakaricke gore i pazarište, zvano Kučki pazar. Bilo je to oko 13 časova. Većina seljaka već je bila napustila pazarište, ili se spremala da to učini. Na pazarištu je, takođe, bilo malo građana, a da je bombardovanje bilo samo čas ranije pogibija nedužnog stanovništva bila bi katastrofalna. Bombe su padale i oko Cvijetinog brijega, u blizini današenjg fudbalskog igrališta OFK „Titograd”. Na toj lokaciji poginulo je nekoliko Njemaca. Poginulo je i nekoliko civila, mislim pet, od kojih jedna žena. Broj poginulih civila iz okolnih sela, koji su se našli na pazarištu, bio je između trideset i četrdeset. Istog dana seljani su svojim kolima prevozili mrtve u svoja sela. Naročito je mnogo poginulo Zećana i Kuča. Sjećam se da je poginuo Mišolić iz Balabana u Zeti, žena Marka Prelevića u Kakarickoj gori i neka žena iz Komana. Kod mosta Kapadzića poginula su još tri Njemca. Ukupan broj žrtava niko nije saopštavao, a Njemci su svoje mrtve i ranjene avionima transportovali za Njemačku. Saveznički avioni su toga dana bacali bombe male veličine, ali sa velikom rasprskavajućom snagom. Njemačka avijacija bila je zatečena i nijedan avion nije poletio sa piste da se uhvati ukoštac sa napadačima. Brzina napada i iznenađenje desetkovali su njemačku avijaciju na podgoričkom aerodromu. Nije se oglasila ni njena protivavionska odbrana. Prvo savezničko bombardovanje Podgorice u oktobru 1943. izazvalo je veliko ogorčenje građana. U narodu su se najčešće mogli čuti ovakvi komentari: zbog Velike Britanije smo 1941. ušli u rat, odnosno prethodno srušili vladu Cvetković-Maček, a sada nas ti isti saveznici bombarduju. Taj narodni gnjev prema saveznicima javno se manifestovao negdje u ljeto 1944. godine, kada su htjeli da linčuju britanske pilote, koji su, pošto im je avion bio oboren, uspjeli da se spasu padobranima na prostoru oko Kuća Rakića. Zarobljene britanske pilote Njemci su doveli u grad. Od ogorčenja naroda spasili su ih njemački vojnici koji su ih sprovodili.

Žrtve vazdušnih napada (1.)

BAR

SPISAK POGINULIH OD SAVEZNIČKOG BOMBARDOVANjA U OPŠTINI BAR

1. Marković Danica, rođena Stojanović, 1918. u Trešnjevu. Poginula 2. decembra 1943.
2. Popović - Lipovac Sava Nikola, rođen 1926. na Cetinju. Poginuo 17. marta 1944. kod Ratca, na putu između Bara i Sutomora.
3. Papan Nika Mara, rođena 1905. u Zagrađu kod Sutomora, domaćica. Poginula 17. marta 1944. kod Ratca.
4. Tomović Sava Jana, rođena 1922. u Mišićima, domaćica. Poginula 17. marta 1944. kod Ratca.
5. Popović Sava Ivan-Vanja, rođen 24. jula 1924. u Đurmanima, Sutomore, đak generacije. Poginuo 6/7. aprila 1944. u Podgradu, Stari Bar.
Podatke prikupio i obradio: Nikola Masoničić

BIJELO POLjE

SPISAK ŽRTAVA SAVEZNIČKOG BOMBARDOVANjA OSLOBOĐENOG BIJELOG POLjA I OKOLINE 19. NOVEMBRA 1944. GODINE

1. Adamović Milije Stana, rođena 1914. u Kostenici, ONO Bistrica, domaćica. Poginula kao građansko lice.
2. Adzajlić Šela Arifa, rođena 1928. u Lješnici, ONO Nedakusi.
3. Adzajlić Selmana Murat, rođen 1911. u Lješnici, ONO Nedakusi, zemljoradnik.
4. Adzajlić Muse Spaho, rođen 1932. u Lješnici, ONO Nedakusi, đak.
5. Balić Rašida Rizo, rođen 1926, Zminac, srez bjelopoljski, zemljoradnik. U NOB-u od avgusta 1944. Borac posadne čete Komande mjesta u Bijelom Polju.
6. Baošić Radoja Petar, rođen 1892, Gornja Morača, srez kolašinski, živio u Grančarevu, zemljoradnik. U NOB-u od decembra 1943. Borac Posadne čete Komande mjesta u Bijelom Polju.
7. Barjaktarević Vukomana Milić, rođen 1905. u Sutivanu, ONO Nedakusi, zemljoradnik. Borac NOV.
8. Barudzija Jakupa Rasim, rođen 1928. u Mojstiru, ONO Bistrica, zemljoradnik. Poginuo kao civilno lice.
9. Basekić Anta Apostol, rođen 1891, Bijelo Polje, radnik. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Posadne čete Komande mjesta u Bijelom Polju.
10. Basekić Jovana Miodrag-Mišo, rođen 1929, Bijelo Polje.
11. Basekić Simov Petar, star 68 godina iz Bijelog Polja, šnajder, građansko lice.
12. Bikić Ragiba Muho, rođen 1924, Bijelo Polje, bravar. Borac NOB-a.
13. Bećirović Bećira Šaban, rođen 1906. u Kukuljama, ONO Nedakusi, srez bjelopoljski, zemljoradnik. Poginuo kao građansko lice.
14. Burnazović Bahtijara Rabahid, star 14 godina iz Bijelog Polja, pekarski pomoćnik. Poginuo kao civilno lice.
15. Bulatović Andrija, rođen 1892. u Morači.
16. Bulatović Milisava Andrija, rođen 1882, Rovci, srez kolašinski. Veteran Balkanskog i Prvog svjetskog rata. U NOB-u od 1943. Borac Posadne čete Komande mjesta u Bijelom Polju, a od 10. oktobra 1944. borac Bjelopoljskog bataljona 1. sandzačkog partizanskog odreda.
17. Burdzović Redza Lutvo, rođen 1923, Bijelo Polje, šnajder. U NOB-u kao vojnik mobilisan u decembru 1943. Borac Posadne čete Komande mjesta u Bijelom Polju.
18. Burdzović Šućura Sabahet - Sabit, rođen 1935, Bijelo Polje, građansko lice.
19. Burdzović Ramiza Mehmedalija, rođen 1923, Bijelo Polje.
20. Burdzović Hilmov Hajrudin, star 10 godina, đak, rođen u Bijelom Polju.
21. Burdzović Eminov Hilmo - Hismo, rođen u Bijelom Polju, star 44 godine, trgovac, građansko lice.
22. Vasović Nikole Vuk, rođen 1924, Obod, srez bjelopoljski, zemljoradnik. U NOB-u od 1943, borac Posadne čete Komande mjesta u Bijelom Polju.
23. Vojinović Petra Jelena, rođena 1930. u Cerovu, ONO Ravna Rijeka, srez bjelopoljski, domaćica.
24. Vojinović Dragov Nikica, rođen 1931. u Petnjici, srez beranski, učenik. Poginuo kao građansko lice.
25. Vukojičić Dikov Gligo, rođen u Bijelom Polju, star 52 godine, zemljoradnik.
26. Vukićević Zeka Vida, rođena 1925, Bijelo Polje, domaćica. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
27. Vukićević Radoša Jagoš, rođen 1926. u Cerovu, Nikšić, kurir štaba brigade VII crnogorske.
1. Državni arhiv Crne Gore, Arhivsko odjeljenje Bijelo Polje, fond Sreska komisija za ratnu štetu; Bijelo Polje, monografija, Beograd, 1987; Sedma omladinska udarna brigada „Budo Tomović”, Beograd 1983; Spisak žrtava rata 1941-1945. rođenih na teritoriji Crne Gore, Savezni zavod za statistiku, Beograd, 1992. Popis iz 1964; Stevan Šćepanović, Ravnorečka opština u NOR-u i revoluciji 1941-1945, Bijelo Polje, 1984.
* U popisu MNO Bijelo Polje, 30. IV 1946. piše „star 17 godina”, u Monografiji - Bijelo Polje, 1987. godine, nije evidentiran kao borac.

--------------------------------------------------------------------------------

DOKUMENTI I SVJEDOČANSTVA

Tokom jeseni 1943. saveznički avioni su u još nekoliko navrata bombardovali i mitraljirali prostor aerodroma i djelove grada, a zatim je zavladao relativni mir u okupiranom gradu, mir od savezničkog bombardovanja. Taj relativni mir trajao je negdje do početka aprila 1944. godine kada su saveznički avioni u dva dana uzastopno teško bombardovali Nikšić. Vijest o stradanju Nikšića uznemirila je stanovnike Podgorice. Živjelo se u strahu. Očekivalo se najgore. Radio-London je u emisijama na srpskom jeziku javljao da se u Podgorici nalaze jake njemačke snage, što je povećavalo strah. Međutim, u gradu se nalazilo malo Njemaca, nikada više od dvije stotine. Oni su bili locirani van grada. Nijesu se nikada, kao Italijani, kretali u velikom broju zajedno. Obično su to bile patrole naoružanih vojnika - dva do tri. Nešto više njemačkih vojnika - Čerkeza, bilo je smješteno u Mektebu i na Drpama Mandića. Saznanje o stradanjima Nikšića, teškom razaranju grada i pogibiji velikog broja građana, sve više su uznemiravala stanovnike Podgorice. Pojedini građani su napuštali grad i preseljavali se u susjedna sela, kod roditelja ili prijatelja. No, ti odlasci iz grada bili su malobrojni. Živjelo se u očekivanju, ali i s nadom i nevjericom: zašto bi saveznici uopšte bombardovali Podgoricu kada se u njoj nalaze malobrojne njemačke snage i kada u njoj nema nikakvih fabrika koje oni koriste?! Pa ipak, pripreme za mogući napad i za zaštitu sami su građani obavljali. Pošto nije bilo specijalizovanih skloništa, osim jednog u podrumu hotela „Evropa” i zgradi Komande (današnja zgrada Skupštine opštine) građani su u dvorištu svojih kuća kopali rovove, pokrivajući ih limovima, daskama, granjem i zemljom, računajući da će u njima naći zaštitu, osim u slučaju direktnog pogotka. Građani su, takođe, osmatrali prostore ispod moračkih i ribničkih pećina, gdje bi se u slučaju potrebe mogli sklanjati. Na to su mislili oni koji su stanovali u blizini korita ovih rijeka. Njemci su se stacionirali u okolini grada: u jednoj velikoj pećini u podnožju Ljubovića, u kamenolomu u podnožju Gorice, na Zmijani u blizini Dajbabske gore, na Kakarickoj gori itd. Njemaca nije bilo u gradu, jer su vlast bili prepustili četnicima, a oni su obavljali kontrolu. Dana 5. maja 1944. nad podgoričkim nebom iz pravca Dajbabske gore najprije su se pojavila dva aviona. Oni su preletjeli grad ostavljajući za sobom gusti bijeli dim. Za njima su se pojavile brojne eskadrile aviona. Odjedanput je čitavo nebo nad gradom bilo prekriveno avionima. Oni koji su ih brojali kasnije su govorili da ih je bilo preko 140. Prve bombe počele su da padaju na prostoru od Dajbabske gore prema gradu, gdje su se upravo nalazile njemačke snage i njihovo mitraljesko i protivavionsko artiljerijsko gnijezdo. Praveći krugove, saveznički avioni su u tri naleta prosuli smrtonosni tovar na nebranjeni grad i njegove nedužne stanovnike. Najviše je bombi palo na prostoru Ulice braće Zlatičanina, preko puta današnje zgrade „Metalke”, gdje je samo u jednom rovu bilo 17 žrtava. Tu su poginule porodice Dušana Radusinovića, popa Radoja Božovića i Mitra Miševića. U dvorištu kuće Begovića poginulo je 16 osoba, među kojima i domaćin Milo Begović, major Đorđe Lašić i članovi njegove pratnje. Bilo je na tom mjestu još žrtava.

Žrtve vazdušnih napada (2.)

28. Gezović Jakova Stevan, rođen 1904, Bijelo Polje, radnik. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
29. Goljević Simov Andro, rođen u Bijelom Polju, star 46 godina, krojač. Poginuo kao građansko lice.
30. Goljević Androva Angelina, rođena u Bijelom Polju, stara 13 godina, poginula kao građansko lice.
31. Guberinić Jovana Branislav*, rođen 1926, Bijelo Polje, đak gimnazije. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
32. Goranović Marko, rođen 1927. u Brajkovači, Žabljak, borac 2. čete 3. bataljona Sedme crnogorske omladinske brigade.
33. Gušmirović Islama Emina, rođena 1927, Bijelo Polje, učenica, bolničarka. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju**.
34. Gušmirović Islama Izudin, rođen u Bijelom Polju, star 14,5 godina, đak. Poginuo kao građansko lice.
35. Dabetić Miloša Dragiša, rođen 1896. u Vinickoj, srez beranski. Živio u Rastokama, ONO Rasovo, srez bjelopoljski, zemljoradnik.
36. Delić B. Petra, rođena 1883. u Prošćenu, srez bjelopoljski, domaćica.
37. Dervović Kadije Neila, rođena u Bijelom Polju, stara 27 godina, domaćica.
38. Dizdarević Mifta Vasfija, rođena u Bijelom Polju, stara 37 godina, domaćica. Poginula kao građansko lice.
39. Dizdarević Mifta Šefika, rođena u Bijelom Polju, stara 23 godine, domaćica. Poginula kao građansko lice.
40. Dizdarević Alja Ismeta, rođena u Bijelom Polju, stara 15 godina. Poginula kao građansko lice.
41. Dizdarević Saliha Ismet, rođen u Bijelom Polju 1928, đak. Poginuo kao građansko lice.
42. Dlakić Omera Iso, rođen 1923, Bijelo Polje, radnik. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
43. Dobardzić Jonuza Faik, rođen 1939. u Bistrici, srez bjelopoljski.
44. Drobnjak Jovana Nata, rođena u Bijelom Polju, stara 32 godine, domaćica. Poginula kao građansko lice.
45. Durović Muša Muho, rođen 1927, Goduša, bjelopoljski srez, zemljoradnik. U NOB-u od 1944. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
46. Durović Reša Himzo, rođen 1912, Goduša, srez bjelopoljski, zemljoradnik. U NOB-u od oktobra 1944. Borac Posadne čete Komande mjesta u Bijelom Polju.
47. Đurović Mihailova Anđa, rođena u Bijelom Polju, stara 50 godina, domaćica. Poginula kao građansko lice.
48. Đurović Radunov Mihailo, rođen u Bijelom Polju, star 68 godina, mesar. Poginuo kao civilno lice.
49. Žugić Radovana Jevto, rođen 1889. u Barama Žugića, srez šavnički. Živio u Cerovu, srez bjelopoljski, zemljoradnik.
50. Žurić Spasoja Dušan, rođen 1920, Mojkovac. Pitomac Vojne akademije jugoslovenske vojske. Član KPJ od 1941. U NOB-u od 1941. Borac Mojkovačkog partizanskog bataljona, pa 3. udarnog bataljona Bjelopoljskog NOP odreda a od 5. juna 1942. borac 4. bataljona 3. proleterske (sandzačke) brigade. Poginuo kao politički komesar Komande mjesta u Loznoj.
51. Zaimović Amidin Hajro, rođen u Bijelom Polju, star 18 godina, radnik. Poginuo kao civilno lice.
52. Zaimović Hamdije Hajrudin, rođen 1925, Bijelo Polje, radnik. U NOB-u od 1944. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
53. Zaimović Avda Zika, rođen 1910, Bijelo Polje, opštinski činovnik. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju. U NOB-u od 1944.
54. Zajimović Nazmova Hedija, rođena u Bijelom Polju, stara 8 godina, učenica.
55. Zajimović Hasov Rešad, rođen u Bijelom Polju, star 9 godina, đak. Poginuo kao građansko lice.
56. Zajimović Hasov Refik, rođen u Bijelom Polju, star 7 godina, đak. Poginuo kao civilno lice.
* U popisu MNO Bijelo Polje, 10. V 1946, prema podacima koje je dao Guberinić Jovan, otac poginulog, piše: Guberinić Jovana Branislav, godine starosti 8, đak; građansko lice. Ove navode je potvrdila i Sreska komisija za ratnu štetu.
** U popisu MNO Bijelo Polje, 30.IV 1946, prema podacima koje je dala Gušmirović Mulka, majka poginule Emine, piše: Gušmirović Islama Emina, stara 16 godina, domaćica, građansko lice. Ove navode potvrdila je i Sreska komisija za ratnu štetu.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

U dvorištu vjerske škole - Mektebu poginuo je veliki broj Čerkeza, koji su se nalazili u njemačkoj vojsci. Na krovu zgrade nalazili su se djelovi tijela mrtvih građana. Na trgu u Novoj varoši u gostionici Blaža Lekića stradalo je 28 ljudi. Na njih je pala betonska ploča. Gostionica se nalazila na mjestu današnjeg „gradskog skloništa”, u centru grada, na Trgu Ivana Milutinovića. Tek poslije rata otkopane su kosti ovdje poginulih građana. Mrtvih je bilo i u blizini današnjeg hotela „Radovče”, hotela „Evropa”, u Nemanjinoj ulici, Skadarskoj, Balšića... Rad na spasavanju živih u ruševinama zatrpanih građana i vađenju mrtvih organizovali su četnici. Oni su mobilisali sve građane od 16. do 60 godina kako bi obavili ovaj veoma težak posao. Malom broju ranjenih građana Njemci su pružili prvu ljekarsku pomoć u njihovoj bolnici, koja se nalazila u hotelu „Imperijal”, vlasništvo Špira Kapucija. Ostali građani su odvođeni u bolnicu na Kruševcu, iako su njene mogućnosti za prijem i zbrinjavanje ranjenika bile veoma ograničene, kako u ljekarskom osoblju tako i u sanitetskom i drugom materijalu. Lakše ranjeni su se sami snalazili i vidali rane kako su znali u umjeli. Tih dana u Podgorici je bila veoma visoka temperatura, što je ubrzalo proces raspadanja nastradalih. Raščišćavanje ruševina se nastavilo danima u veoma teškim uslovima. Sve je rađeno ručno. Od alata smo imali samo krampe i lopate, i to u ograničenom broju. Oni koji su pronašli svoje - sahranjivali su ih u porodičnim ili u drugim grobnicama, a najveći broj mrtvih sahranjen je u dvije zajedničke rake - duboke kratere koje su napravile bombe u podnožju Gorice. Poslije petomajskog bombardovanja, u kome je uništen najveći dio stambenog fonda, grad je opustio. Ko je imao kod koga, preselio se na selo. Najviše je stanovnika prešlo u zetska sela, čije su kuće bile uglavnom otvorene unesrećenima. Oni koji nijesu imali gdje, nastavili su životarenje u strahu i nemaštini ispod pećina Morače i Ribnice. Nemaština je sve više pritiskala. Glad je bila opšta. Po ruševinama grada kretale su se mačke i podivljali psi. Nesnosni zadah leševa danima se osjećao. Bunarska voda bila je zagađena. Saveznički avioni su nastavili svoja prelijetanja. Za kratko vrijeme nijesu bombardovali naš grad. Opet smo danima posmatrali i, po nekoj čudnoj navici, brojali metalno bijele ptice i strahovali od novih napada. Nije prošlo mnogo, a nad Podgoricom su se počeli pojavljivati novi naleti savezničkih aviona. Famozna „šestorka” se skoro svakog jutra pojavljivala u 7,30 i mitraljirala i bombardovala Plac komandanturu, zgradu današnje Skupštine opštine. Piloti ovih aviona letjeli su drsko, spuštajući se veoma nisko, jer je njemačka protivavionska odbrana bila bezopasna. Letjeli su kao preko svoje teritorije. Kasnije je bilo još mnogo bombardovanja Podgorice, mada je njihov intenzitet bio mali, osim noćnog bombardovanja (novembra 1944), koje je pored velikog razaranja imalo i snažan psihološki efekat. Pored već pomenute „šestorke”, saveznički avioni su skoro svaki put u povratku sa bojišta u Rumuniji i Njemačkoj bacali po neku bombu na naš grad. Od tih bombi bilo je malo ljudskih žrtava, jer je najveći dio stanivništva napustio grad. U noćnom bombardovanju poginulo je nekoliko građana, čija sam imena zaboravio, ali se pouzdano sjećam pogibije Staniše Nedovića.

Žrtve vazdušnih napada (3.)

57. Zajimlović Hadzi - Halmov Zika, rođen 1941, Bijelo Polje, činovnik. Poginuo kao građansko lice.
58. Zejnilović Avda Hazmo, rođen u Bijelom Polju, star 50 godina, trgovac. Poginuo kao građansko lice.
59. Zejak Neđeljka Miloš, rođen 1927, Ravna Rijeka, srez bjelopoljski, zemljoradnik. U NOB-u od 1943. Borac posadne čete Komande mjesta u Bijelom Polju.
60. Idrizović Hasov Ramiz, rođen 1921, Bijelo Polje, zemljoradnik. U NOB-u od oktobra 1944. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
61. Idrizović Zahirov Sali, rođen u Bijelom Polju, star 21 godinu, radnik. Poginuo kao građansko lice.
62. Jovanović Gligorija Milka, rođena 1910, Morača, kolašinski srez.
63. Jurišević Ilije Mićo, rođen 1909. u Mojstiru, ONO Bistrica, srez bjelopoljski, zemljoradnik.
64. Kadić Emina Murat, rođen u Bijelom Polju, star 40 godina, piljar (trgovac). Poginuo kao građansko lice.
65. Kadić Arifa Meho, rođen u Bijelom Polju, star 16 godina, brico. Poginuo kao građansko lice.
66. Kajević Muha Zahir, rođen 1896, Bijelo Polje, zemljoradnik. Poginuo kao građansko lice.
67. Kajević Mumina Ahmet, rođen 1895, Bijelo Polje, zanatlija.
68. Kaljević Blaža Milan, rođen u Bijelom Polju, star 15 godina, đak. Poginuo kao građansko lice.
69. Karličić Dušana Vera, rođena u Bijelom Polju, stara 13 godina, đak. Poginula kao građansko lice.
70. Karličić Rakov Mirko, rođen u Bijelom Polju, star 60 godina, šnajder. Poginuo kao građansko lice.
71. Karišik Stefana Danilo, rođen 1900, Bijelo Polje, pekar. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
72. Karišik Iva Mara, rođena u Bijelom Polju, stara 42 godine, domaćica. Poginula kao građansko lice.
73. Karišik Iva Rade, rođen u Bijelom Polju, star 15 godina, đak. Poginuo kao građansko lice.
74. Kasumović Šaćira Tufo, rođen u Bijelom Polju, star 16 godina, đak. Poginuo kao građansko lice.
75. Kezunović Sava Vasa, rođen u Bijelom Polju, stara 45 godina, domaćica.
76. Kezunović Mihaila Ljubo*, rođen 1904, Bijelo Polje, limar. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
77. Kujović Rada Radovan, rođen 1884. u Morači, srez kolašinski. Živio u Rastokama, ONO Rasovo, srez bjelopoljski, zemljoradnik. Poginuo kao građansko lice.
78. Knežević Boška Milovan, rođen 1925, Orahovica, srez bjelopoljski, zemljoradnik. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Bjelopoljskog NOP odreda, pa 4. sandzačke NOU brigade. Zarobljen od Njemaca u selu Vlahovićima (kod Pljevalja) krajem decembra 1943. Interniran u koncentracioni logor u Zemunu, gdje je poginuo od savezničkog bombardovanja, u aprilu 1944.
79. Kolić Nurka Salih, rođen u Bijelom Polju, star 25 godina, radnik.
80. Kolić Šuća DZiba, rođena 1929, Bijelo Polje, domaćica. Poginula kao građansko lice.
81. Krgović Janja Labud, rođen 1905. u Resniku, ONO Rasovo, zemljoradnik.
82. Kučević Mulaza Šabo, rođen 1927, Bijelo Polje, šnajder. U NOB-u od septembra 1944. Borac Posadne čete Komande mjesta u Bijelom Polju.
83. Lazarević Lazara Milisav, rođen 1922, Andrijevica, zemljoradnik, živio u Ravnoj Rijeci, srez bjelopoljski. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Posadne čete Komande mjesta u Bijelom Polju.
84. Lazarević Alekse Đorđije, rođen 1925, Bijelo Polje, radnik. U NOB-u od 1944. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
85. Lazarević Milovana Lazar, rođen 1900, živio u Crnionici, srez bjelopoljski, zemljoradnik.
86. Lamežević Haruna Dželal, rođen 1929, Bijelo Polje, đak. Poginuo kao građansko lice.
87. Lončarević Vukašin, rođen u Plavu, borac izviđačkog odjeljenja 1. bataljona Sedme crnogorske omladinske brigade.
88. Ljutica Bogdan, rođen 1926, Bar. Borac 2. čete 2. bataljona Sedme crnogorske omladinske brigade „Budo Tomović”.
89. Ljuca Dukov Ašmo, rođen u Bijelom Polju, star 20 godina, kuvar. Poginuo kao građansko lice.
90 Lješnjak Marka Vuko, rođen 1894, Bijelo Polj, radnik.
91. Ljuca Abdulaha Hašim, rođen 1928, Bijelo Polje, radnik. U NOB-u od 1944. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
92. Matijašević Mića Matija - Mato, rođen u Bijelom Polju, star 12 godina, đak.
93. Martinović Đulov Huzeir, rođen u Bijelom Polju, star 67 godina, zemljoradnik.
* U popisu MNO Bijelo Polje, 10. Á 1946, prema podacima oca poginulog Mihaila Kezunovića, Ljubo je stradao kao građansko lice, a u Monografiji Bijelo Polje kao borac.

-------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

U svim bombardovanjima Podgorice najviše je stradalo civilno stanovništvo. Prema opštem uvjerenju, broj poginulih Njemaca bio je simboličan u odnosu na količinu bombi koje su pale na grad. I broj četnika nastradalih od bombardovanja nije bio veliki, jer su se i oni, kao i Njemci, nalazili van grada: u Tološima, Zeti, Momišićima, Kokotima, Maslinama, Zlatici, Donjoj Gorici, Vranjićkim njivama... Život u razorenom gradu pod njemačkom okupacijom bio je veoma težak. Za razliku od Italijana, Njemci nijesu nikoga pomagali na bilo koji način. Najveći problem je bio nabavka hrane. Stanovništvo je nabavljalo nešto hrane iz Zete, Tuzi i Komana, i to najčešće mijenjajući robe za životne namirnice ili preostalog nakita i drugih stvari. Njemci su jedino četnicima davali hranu zato što su se borili protiv partizana. Ustvari, odnos Njemaca i četnika nije bio prisan. Njemci nijesu imali povjerenja u njih. Informacije o savezničkim bombardovanjima Podgorice i drugih mjesta u Jugoslaviji saopštavao je Radio-London. Govoreno je o velikoj koncentraciji i četničkih i partizanskih snaga u Podgorici i time su objašnjavali česta bombardovanja. O stradanju civilnog stanovništva nije bilo ni riječi. Jedan događaj iz ovog vremena mi se snažno urezao u sjećanje. Njemci su povremeno bombardovali partizanske položaje kod Kaznovice. U oktobru 1944. posmatrao sam nesvakidašnju scenu kada su četiri saveznička lovca iznenada napala jedan njemački avion-bombarder, koji je bio bez lovačke pratnje, dali mu signal, opkolili i odjetjeli s njim u njima željenom pravcu. To je bilo zarobljavanje u vazduhu - rjetkost.
U Titogradu, maja 1990. Slavo Đurković, novinar

Žrtve vazdušnih napada (4)

94. Marković Mijajla Darinka, rođena 1928, Ravna Rijeka.
95. Međedović Husa Arif,rođen 1906, Obrovo, Bijelo Polje, mesar. Stupio u NOB septembra 1944. u Komandi mjesta Bijelo Polje.
96.Međedović Jusufa Nedžib, rođen 1894, Bijelo Polje, trgovac. U NOB-u od oktobra 1943. Član Sreskog NOO Bijelo Polje.
97. Međedović Maha Ćerim, rođen 1905, Obrovo - Bijelo Polje, zemljoradnik. U NOB-u od septembra 1943. Član opštinskog narodnooslobodilačkog odbora u Bijelom Polju i Sreskog NOO Bijelo Polje.
98. Mekić Derviša Zeno, rođen 1894, Bijelo Polje, kafedžija. Poginuo kao građansko lice.
99. Mekić Sabitova Timka, rođena u Bijelom Polju, stara 10 godina, đak.
100. Mirčić Mirkov Dušan, rođen 1924. u Kraljama, Andrijevica, kurir štaba 3. bataljona Sedme crnogorske omladinske brigade.
101. Mrdak Jakše Milovan, rođen 1913, Gojaković, srez bjelopoljski, zemljoradnik. U NOB-u od 1943. Borac Bjelopoljskog NOP odreda, pa Komande mjesta u Bijelom Polju.
102. Mugoša Vasilijev Musa, rođen 1905. na Cetinju, ekonom Sedme crnogorske omladinske brigade.
103. Mulabegović Saliha Arslan, rođen 1909, Bijelo Polje, trgovački činovnik. Poginuo kao civilno lice.
104. Mušović Rušova Fea, rođena u Bijelom Polju, stara 18 godina, domaćica. Poginula kao građansko lice.
105. Mušović Rušov Ivzo, rođen u Bijelom Polju, star 35 godina, trgovac. Poginuo kao građansko lice.
106. Mušović Džemailov Salih, rođen u Bijelom Polju, star 16 godina, đak.
107. Mušović Omerova Sanija, rođena u Bijelom Polju, stara 12 godina, đak. Poginula kao građansko lice.
108. Načić S. Mitra, rođena u Bijelom Polju, stara 55 godina, domaćica.
109. Nešević Josifa Božidar-Božo, rođen 1915, Bijelo Polje, mehaničar. Učesnik Trinaestojulskog ustanka 1941. Aktivno je radio za NOP u okupiranom Bijelom Polju. Bio je sekretar Opštinskog komiteta KPJ za Bijelo Polje, učesnik Osnivačke skupštine ZAVNOS-a, 20. novembra 1943. u Pljevljima.
110. Novaković Ilije Novak, rođen u Bijelom Polju, star 45 godina, zemljoradnik. Poginuo kao građansko lice.
111. Nuhodžić Ilijazov Munib, rođen u Bijelom Polju, star 30 godina, šuster. Poginuo kao građansko lice.
112. Obradović Todora Dobrimir, rođen 1927, Bijelo Polje, radnik. U NOB-u od 1944. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
113. Obradović Sekulova Dostana, rođena u Bijelom Polju, stara 14 godina, đak. Poginula kao građansko lice.
114. Omerhodžić Mahmuta Izet, rođen 1910, Bijelo Polje, radnik. U NOB-u od 1944. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
115. Pačariz Mifta Jakup, rođen u Bijelom Polju, star 7 godina,đak.
116. Pećanin Rama Ibrahim, rođen 1927, Bijelo Polje, radnik. U NOB-u od 1944. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
117. Pećanin Hrustema Šućro, rođen u Bijelom Polju, star 20 godina, radnik. Poginuo kao građansko lice.
118. Peković Milosava Jelka, rođena 1904. u Lješnici ONO Nedakusi, srez bjelopoljski, domaćica.
119. Popović Jovov Diko, rođen u Bijelom Polju, star 75 godina, penzioner.
120. Popović Sretena Poleksija, rođena u Bijelom Polju, stara 13 godina, učenica. Poginula kao građansko lice.
121. Puhović Hasana Ramo, rođen 1925. u Boljanini, ONO Rasovo, srez bjelopoljski, zemljoradnik. Borac NOB-a. Umro 21. novembra 1944. Poginuo od rana zadobijenih od savezničkog bombardovanja.
122.Radović Jakova Mara*, rođena 1922, Bijelo Polje, domaćica. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.

--------------------------------------------------------------------------------
DOKUMENTI I SVJEDOCANSTVA

BOMBARDOVANjE BARA I ULCINjA

Poštovani doktore Kovačeviću, Kada ste prije dvadesetak dana dolazili ovdje radi promocije knjige dr Rastodera, dogovorili smo se da vam pošaljem podatke o savezničkim bombardovanjima Bara i okoline. Nadam se da nijesam mnogo zakasnio. Krajem 1943, a naročito tokom proljeća i ljeta 1944. godine vrlo - vrlo često Bar su nadlijetale manje ili veće eskadrile savezničkih aviona, koji su išli na određene ciljeve na teritoriji Crne Gore, Srbije i Rumunije. Avioni su letjeli vrlo visoko. U povratku često se dešavalo da svoj teret (bombe) izbace kada prelete Bar, u Jadransko more, a nekoliko puta i u Skadarsko jezero. Koliko ja znam, Bar je bombardovan samo jednom, i to 2. decembra 1943. godine. Toga dana, oko 10 časova, tri aviona (manja) došli su od mora, preko tadašnjeg pristaništa i grada, iznad Polja i Zaljeva, te pošli prema rijeci Bojani. Išli su vrlo nisko, tako da su se i točkovi aviona raspoznavali. Nakon desetak minuta vratili su se istim pravcem, letjeći još niže, i kada su došli iznad vojnih magacina, ispuštali su po tri bombe i produžili prema moru. Ovi magacini, ukupno tri, nalazili su se na mjestu zvanom Murvica, selo Polje, na nepun kilometar od grada. Podigli su ih Italijani krajem 1941, a Njemci su ih naslijedili od septembra 1943. Sva tri magacina bili su potpuno jednaki, jedan pored drugog na odstojanju oko 20 metara, dužine oko 80, širine oko 12, a visine oko 5 metara. Pokriveni su bili ravnim crijepom, a zidani kamenom i malterom. U dolasku avioni su išli uporedo, a u povratku, kada su bacili bombe, letjeli su jedan za drugim. Sve bombe su pogodile cilj, odnosno pogođena su sva tri magacina. Poslije 10 minuta nastala je strašna eksplozija municije i granata koje su bile u magacinima, naročito prvom (gledano od brda) pa je sav sadržaj u magacinima, zidovi i krov, u milionima parčadi odletio u vazduh i prekrio skoro čitavu Barsku ravnicu. Od te eksplozije popucala su ne samo stakla već i kvake na vratima i prozorima na više od kilometar u prečniku. Po čitavom Polju ostali su tragovi djelova magacina, koji su padali iz vazduha. Bio je veliki broj neispaljenih granata koje je eksplozija izbacila, a koje su se pri padu zakopavale duboko u zemlju. Od tih eksplozija poginula je samo Marković Danica, rođena Stojanović 1918. u Trešnjevu, kod Andrijevice, a prije rata bila je naseljena kao kolonista u Metohiji. Imala je kćerku i muža, sa kojima je bila smještena u barakama za izbjeglice iz Metohije, na periferiji Bara. Njih su Italijani doveli u Bar početkom 1942. sa još oko 300 porodica izbjeglih iz Metohije aprila 1941. Ona je bila kod nekog poznanika u selu Polje, pa kada je vidjela da su avioni bacili bombe požurila je prema barakama, prolazeći na oko 500 metara od magacina. Tada je došlo do one eksplozije i, od parčadi koja su padala, poginula je. Sahranjena je na gradskom groblju Gvozden Brijeg, gdje joj je i danas grobnica.

Žrtve vazdušnih napada (5)

123. Rakočević Vukadina Mirko, rođen 1898, Donja Morača. Živio u Čeoču, srez bjelopoljski, zemljoradnik. Učesnik Prvog svjetskog rata. U NOB-u od 1941. do maja 1942, zatim od 1943. godine.
124.Rakočević Mališe Radule, rođen 1888, Štitarica, srez kolašinski, zemljoradnik. Živio u Čeoču, srez bjelopoljski. U NOB-u od oktobra 1943. Poginuo kao odbornik Mjesnog odbora NOO.
125. Rakonjac Pavla Milić, rođen 1923, Unevina, srez bjelopoljski, zemljoradnik. U NOB-u od oktobra 1943. Borac Bjelopoljskog NOP odreda, od decembra 1943 - borac 4. sandzačke NOU brigade. Zarobljen od Njemaca ( u decembru 1943) u borbama kod Pljevalja, deportovan u koncentracioni logor na Sajmištu, gdje je poginuo od savezničkog bombardovanja Beograda, 1944.
126. Rahović Perova Krstinja, rođena u Bijelom Polju, stara 53 godine, šnajderica. Poginula kao građansko lice.
127. Rebalj Antuna Slavko, rođen u Bijelom Polju, star 16 godina, đak. Poginuo kao građansko lice.
128. Roganović Radovanov Marko, rođen 1927. u Brajkovači, Žabljak, borac 2. čete 2. bataljona Sedme crnogorske omladinske brigade “Budo Tomović”.
129. Rudić Alekse Milorad, rođen 1928, Pripčići, srez bjelopoljski, đak gimnazije. U NOB-u od 1944. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
130. Spahić Ajdinov Haso**, rođen u Bijelom Polju, star 30 godina, radnik. Mobilisan u NOV.
131. Stojanović Vučete Vučina, rođen 1928. u Pripčićima, ONO Rasovo, srez bjelopoljski, zemljoradnik. Umro 20. novembra 1944. od rana zadobijenih od savezničkog bombardovanja Bijelog Polja 19. novembra 1944.
132. Stojanović Vučete Staniša, rođen 1904. u Pripčićima, ONO Rasovo, srez bjelopoljski, zemljoradnik. Umro 20. novembra 1944. od rana zadobijenih od savezničkog bombardovanja Bijelog Polja, 19. novembra 1944.
133. Stanišić Krstov Veljko, rođen 1901, u Raičevićima, Njeguši, Cetinje. Borac 2. čete 2. bataljona Sedme crnogorske omladinske brigade.
134. Stanjević Stanko, rođen 1923. u Balabanima, Podgorica, borac 3. čete 2. bataljona Sedme crnogorske omladinske brigade.
135. Ćatović Nahoda Zina, rođena 1935, Bijelo Polje, đak.
136. Ćetković Mališe Živko, rođen 1915, Morača, srez kolašinski, zemljoradnik. Živio u Šahovićima, srez bjelopoljski. U NOB-u od 1941. Borac Šahovićkog partizanskog bataljona od juna 1942. Od oktobra 1943. borac Bjelopoljskog NOP odreda, pa Komande mjesta u Bijelom Polju.
137. Fetahović Osma Salih, rođen u Bijelom Polju, radnik. Poginuo kao građansko lice.
138. Franca Lata Medo, rođen 1927. u Resniku, ONO Rasovo, srez bjelopoljski, zemljoradnik. Umro 20. novembra 1944. od rana zadobijenih od savezničkog bombardovanja Bijelog Polja, 19. novembra 1944.
139. Hajdaragić DZema Salih, rođen u Bijelom Polju, star 7 godina, đak.
140. Hajdaragić Ruša Almir, rođen u Bijelom Polju, star 18 godina, radnik. Poginuo kao građansko lice.
141. Hajdaragić DZemov Ismet, rođen u Bijelom Polju, star 12 godina, đak.
142. Hadzijanković Jokova Milja, rođena u Bijelom Polju, stara 60 godina, domaćica. Poginula kao građansko lice.
143. Hrapović Bejtov Lutvija, rođen u Bijelom Polju, star 10 godina, đak.
144. Hubanić Hilmov Aljo, rođen u Bijelom Polju, star 18 godina, radnik. Poginuo kao građansko lice.
145. Hot Ramov Husein, rođen 1894, Bijelo Polje, trgovac. Poginuo kao civilno lice.
146. Hubanić Mulova Alta, rođena u Bijelom Polju, stara 25 godina, domaćica. Poginula kao građansko lice.
147. Hubanić Šeftulahova Hatidza, rođena u Bijelom Polju, stara 35 godina, domaćica. Poginula kao građansko lice.
148. Cerović Staniše Radoje, rođen 1907, Tušinja, srez šavnički, zemljoradnik. Živio u Čokrlijama, srez bjelopoljski. U NOB-u od oktobra 1944. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
149. Čikić Mustafe Nijaz, rođen u Bijelom Polju, star 14 godina, đak. Poginuo kao građansko lice.
150. Čikić Mustafe Mulaz, rođen u Bijelom Polju, star 16 godina, kurir. Poginuo kao građansko lice.
151. Čujović Jevrema Đorđije-Đoša, rođen 1914, Bijelo Polje, radnik. U NOB-u od decembra 1943. Borac Komande mjesta u Bijelom Polju.
152. Čujović Đorđa Milorad, rođen u Bijelom Polju, star 15 godina, đak. Poginuo kao građansko lice.
153. Čujović Petrov Stevo, rođen u Bijelom Polju, star 14 godina, đak. Poginuo kao građansko lice.
154. DZafić Nurkov Aljo, rođen u Bijelom Polju, star 9 godina, đak. Poginuo kao građansko lice.
155. Šćekić Jovan, rođen u Rasovu, srez bjelopoljski, zemljoradnik.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Od eksplozije magacina poginula su i tri Njemca (vojnika) koji su se nalazili na udaljenosti od 150 metara. Pravo je čudo kako nije bilo više žrtava. Nije bilo ni ranjenih. Pored ovoga, avioni su u grupi od po tri više puta nadlijetali Bar a,koliko se sjećam, četiri puta su mitraljirali određene ciljeve u okolini grada. Očigledno je bilo da su dobro obaviješteni jer su mitraljirali samo ciljeve (objekte) koji su služili okupatoru. Ne znam tačne datume ovih napada, sem za onaj kod Ratca, na putu između Bara i Sutomora, koji se dogodio 17. marta 1944. godine. Toga dana, odmah iza podne, mitraljirali su kamion italijanske firme “Tudini tenenta”, koja je izvodila radove (održavala makadam cestu) na komunikaciji od Budve do Skadra. Taj kamion išao je po drva u blizinu Petrovca i vozio grupu radnika, radi ukrcaja. Usput je u kamion primljena grupa seljanki iz Spiča, koje su se vraćale iz Starog Bara (bio je pazarni dan). Tom prilikom poginuo je radnik ove firme POPOVIĆ-LIPOVAC Sava NIKOLA, rođen 1926. u Građanima - Cetinje, nastanjen u Tombi, kod St. Bara. Zapravo, on je tada teško ranjen, pa je od svoje firme prenijet u bolnicu u Skadar, gdje je izdahnuo, pa tamo sahranjen, a nakon nekolika dana porodica ga je prenijela u Bar. Pored Popovića tada su poginule i dvije seljanke koje su bile na kamionu, a vraćale su se sa pazara iz Starog Bara, i to Papan Nika Mara, rođena 1905. u Zagrađu kod Sutomora i Tomović Sava Jana, rođena 1922. u Mišićima, obje domaćice. Ranjena je Lalević Sava Desanka, rođena 1927. u Mišićima (poslije rata udata Brnjada) sada nastanjena na Bjelila, kod Sutomora. I prije i poslije ovoga slučaja bilo je nekoliko mitraljiranja, ali datume ne znam. Kratko vrijeme prije ovoga, u popodnevnim časovima, takođe tri aviona (laka) mitraljirali su radionicu “Barskog društva ad”, italijanske firme, koja je još od vremena Kraljevine Crne Gore održavala saobraćaj (željeznički) na relaciji Bar-Virpazar. Tom prilikom niko nije poginuo niti ranjen. Redovno radno vrijeme već je bilo završeno. Sjedište italijanske firme „Tudini tenente” nalazilo se u selu Tomba, (Mirovica) na oko 150 metara od poznate stare masline. Sjedište ove firme, koja je u to vrijeme radila za Njemce, dvaput je mitraljirano. Niko nije poginuo. Štete materijalne - neznatne. Istog dana mitraljirali su i jedan kamion te firme na relaciji Bar-Stari Bar, u selu Popovići. Šteta neznatna, a žrtava niije bilo. Nije mi poznato da li je bilo još ovakvih slučajeva u Baru i okolini. Kao što se vidi, uvijek su gađani ciljevi koji su služili okupatoru. Kad ovo kažem, mislim i na kamione jer u to vrijeme drugih prevoznih sredstava nije bilo.

Žrtve vazdušnih napada (6)

BUDVA

S P I S A K POGINULI 1944. U BUDVI, 26. MAJA, OD BOMBARDOVANjA

1. Rađenović Pero
2. Laketić Marko
3. Ivanović Branko
4. Botić Ilija
5. Dvije žene iz Cetinja
6. Racanović ? (od mitraljeske vatre)

DANILOVGRAD

S P I S A K POGINULIH GRAĐANA OD SAVEZNIČKOG BOMBARDOVANjA IZ DANILOVGRADSKOG SREZA

1. Bošković Vojina Jovan, rođen na Orjoj Luci. Poginuo od savezničkog bombardovanja Podgorice 1943. godine.
2. Bošković Vojina Radomir, rođen na Orjoj Luci. Poginuo od savezničkog bombardovanja Podgorice 1943. godine.
3. Brajović Mijajla Vasiljka, rođena 1922. godine, učenica. Poginula od savezničkog bombardovanja Podgorice 1944.
4. Brajović Mijajla Jelica, rođena 1895, penzioner. Poginula od savezničkog bombardovanja Podgorice 1944.
5. Brajović Filipa Milan, rođen 1926, učenik. Poginuo od savezničkog bombardovanja Podgorice 1944.
6. Burić Puniše Ljubomir -Ljubo, rođen 1927. u Zagredi. Poginuo 5. maja 1944. od savezničkog bombardovanja Podgorice.
7. Velašević Mrguda Milo, rođen 1869. u Glavici. Poginuo 23. novembra 1943. godine od savezničkog bombardovanja Danilovgrada.
8. Vujović Jovana Jovanka, rođena 1929. u Orjoj Luci. Poginula od savezničkog bombardovanja Podgorice 1943. godine.
9. Vujović Milete Ljubica, rođena 1926. u Orjoj Luci. Poginula od savezničkog bombardovanja Podgorice 1943. godine.
10. Drašković Ilije Marija, rođena 1931. u Danilovgradu, učenica. Poginula 7. maja 1944. u Grliću od pada savezničkog aviona.
11. Đurović Đorđija Vlado, rođen u Grliću. Poginuo od savezničkog bombardovanja Podgorice 1944. godine.
12. Đurović Muja Mitar, rođen 1876. u Veletima. Poginuo od savezničkog bombardovanja Podgorice 1944.
13. Ivović Jola Lidija, rođena 1938. u Danilovgradu. Poginula 7. maja 1944. u Grliću od pada savezničkog aviona.
14. Ivović Jola Milica, rođena 1931, učenica. Poginula 7. maja 1944. u Grliću od pada savezničkog aviona.
15. Jovanović Blaža Velizar, rođen 1924. u Glavici. Poginuo od savezničkog bombardovanja Podgorice u maju 1944. godine.
16. Jovanović Blaža Jelica, rođena 1929. u Glavici. Poginula od savezničkog bombardovanja Podgorice u maju 1944.
17. Ljumović Janka Roksanda-Rusa, rođena 1932, učenica. Poginula 7. maja 1944. u Grliću od pada savezničkog aviona.
18. Milatović Bogdana Borika, rođena 1875. godine, domaćica. Poginula 7. aprila 1944. od savezničkog bombardovanja Nikšića.
19. Milatović Boška Bogdan, rođen 1867. u Dabojevićima, oficir crnogorske vojske, a potom penzioner. Poginuo 7. aprila 1944. od savezničkog bombardovanja Nikšića.
20. Pavićević Nikole Margita, rođena 1925. u Jastrebu. Poginula u maju 1944. od savezničkog bombardovanja Podgorice.
21. Pavličić Jagoša Dragica, rođena 1936. u Grliću. Poginula 7. maja 1944. u Grliću od pada savezničkog aviona.
22. Radulović Milovana Milka, rođena 1940. u Lužnici - Komani. Poginula od savezničkog bombardovanja Podgorice 1944. godine.
23. Radulović Peka Krsto, rođen 1902. u Ćafi - Komani. Poginuo od savezničkog bombardovanja Podgorice 1944.
24. Stojić Jovana Đoko, rođen 1890. Poginuo od savezničkog bombardovanja Danilovgrada 1944. godine.
25. Stojić (rođena Markuš) Jovana Marica, stara 90 godina. Poginula od savezničkog bombardovanja Danilovgrada 1944. godine.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Početkom 1944. na okolinu Bara u nekoliko navrata ispaljeno je po nekoliko granata sa mora - po svoj prilici iz podmornica. Tu već nije bilo gađanja određenih ciljeva, niti je bilo koji vojni objekat pogođen. Gađanja su vršena poslije pola noći, između 2 i 4 časa ujutro. Od tih bombardovanja poginuo je POPOVIĆ Sava IVAN-Vanja, rođen 24. jula 1924. u Đurmanima, Sutomore, đak gimnazije do rata, a sa porodicom je bio nastanjen u Podgradu - Stari Bar, gdje je i poginuo, i to noću između 6. i 7. aprila 1944. godine. Granate ispaljene na ovakav način i u drugim prilikama padale su po selima - naseljima: Podgrad, Tomba, Zaljevo i Polje. Drugih žrtava nije bilo, a materijalna šteta neznatna. Jedan saveznički avion prinudno je sletio u tzv. Donje Polje, sasvim blizu sadašnje upravne zgrade Luke Bar. Na tom prostoru 1940. godine napravljen je improvizovani aerodrom. Pilot se spustio na sam kraj toga prostora, prešao preko ceste i survao se u rječno korito. Avion je onesposobljen, a posada ostala nepovrijeđena. To se desilo u vrijeme onog kratkotrajnog aprilskog rata 1941, negdje oko 10. aprila. Pamti se i nekoliko slučajeva pogibije građana rodom iz naše opštine od savezničkog bombardovanja drugih gradova. Tako su 5.maja 1944. od bombardovanja Podgorice poginuli: Bokan Joka Andrija, rođen 28. XI 1898. u Bukoviku - Virpazar, trgovac. Orlandić Joka Velika, rođena 28. III 1894. u Bukoviku - Virpazar, domaćica. Purlija Andrije Ikača, rođena u donjim Selima - Ljubotinj, domaćica. Ratković Joka Zlatana, rođena 1899, domaćica. Prilikom bombardovanja Peći, 24. aprila 1943, poginula je Orlandić Pavla Milka, rođena 1913, domaćica. Od avionske bombe na Skadarskom jezeru, 20. aprila 1944. poginuo je Pajović Ića Vladimir, rođen 21.H 1922. u Donjim Seocima - Virpazar, seljak. Perović Lazara Jelena, rođena 20. XII 1923. u Trnovu - Virpazar, domaćica, poginula je prilikom bombardovanja Budve, 26. maja 1944. godine. U Grliću kod Danilovgrada, 7. maja 1944. godine, poginule su Ivović Jovana Milica, rođena 1930 (7. jula), učenica i njena sestra Lidija, rođena 26. maja 1937, prilikom pada jednog aviona. Prilikom bombardovanja Ulcinja, 7. novembra 1943. godine, poginulo je 30 osoba i više ih je ranjeno. U tom kraju nalazila se žandarmerijska stanica koju je koristio okupator i njegovi saradnici. Početkom 1944. jedan saveznički avion, na povratku sa zadatka, srušio se na mjesto zvano Jabukov Do, na oko 200 metara lijevo od kolskog puta Virpazar - Rijeka Crnojevića, između sela Kruševica i Komarno, nedaleko od jedne usamljene kuće, koja i sada tamo postoji. Mještani su primijetili ovaj avion kada je nailazio od pravca Zete, preko Skadarskog jezera, iznad mjesta Gusjenica. Kada je preletio brdo pao je na Jabukovom Dolu. Još izdaleka vidjelo se da je u plamenu, a neposredno prije nego se srušio iz njega su se čula nekolika pucnja. Nijesam mogao utvrditi koliko je bilo članova posade, niti šta je sa njima bilo. Tada osmogodišnja Danica Dabović (kasnije udata Raičević) kaže da joj je pričao otac da su seljaci našli na tom mjestu ljudsku vilicu, koja je visila o grani nekog drveta. Dabovićka je, inače, rodom iz sela Kruševica, a pored nje o ovom avionu pričale su mi još nekoliko žena rodom iz sela Komarna. Posebno ubjedljivo o tom je pričao Savo Lekić iz Komarna, tada star 14 godina, a sada penzionisani profesor u Baru, kao i Uroš Dabović iz Kruševice (1926. godište) sada nastanjen u Cetinju. Oni kažu da se nakon pada sve pretvorilo u buktinju i sagorjelo, ali da i sada tamo ima nekih metalnih ostataka toga aviona. Prema njihovoj priči, radilo se o nekom malom, izgleda, lovačkom avionu. Eto, to je sve, dragi moj doktore, što ja znam o tom avionu.

Žrtve vazdušnih napada (7)

NIKŠIĆ

SPISAK POGINULIH GRAĐANA NIKŠIĆA OD SAVEZNIČKOG
BOMBARDOVANjA 7. I 8. APRILA I 20. AVGUSTA 1944. GODINE

1. Adzić Anđa.
2. Adzić Simov Ilija, ekonomista, rođen 1911. u Pivi
3. Adzić Ilijina Ruža, službenik, rođena 1911. u Slankamenu.
4. Adzić Ilijin Stevan, rođen 1942. u Nikšiću
5. Babić Mara.
6. Backović Marija, učiteljica, stara 37 godina.
7. Backović Šćepanov Radovan, rođen 1934.
8. Backović Mirkova, Kosa, domaćica, rođena 1925.
9. Backović Šćepana Slobodan, rođen 1937.
10. Bakoč Lazov Stojan, radni, rođen 1925.
11. Blagojević Mašan.
12. Blagojević Milica
13. Blagojević Minja
14. Bošković Radojka.
15. Bošković Radovan, tri godine.
16. Bošković Radule, sedam godina.
17. Brkuljan Stana.
18. Burazerović Murat, trgovac, rođen 1900. u Nikšiću.
19. Cerović Dragoljub, oficir, 28 godina.
20. Dajović Dikov Aleksa, limar, rođen 1911. u Nikšiću
22. Delibašić Radojica.
23. Dobrilović Mara, domaćica.
24. Dragović Savov Vukašin, službenik, rođen 1896. u Danilovgradu.
25. Drašković Kićun.
26. Drašković Marija.
27. Drašković Milena, tri godine.
28. Drašković Vlado, deset godina.
29. Drašković Zorka, osam godina.
30. Durutović Jevrem.
31. Durutović Bećko.
1. "Crnogorski vjesnik", Cetinje, broj 37, 20. april 1944; Pod zastavom slobode, Spomenica borcima palim u NOR-u i žrtvama fašizma i rata 1941 - 1945. iz Nikšićkog sreza, Nikšić 2002; Spisak žrtava rata 1941-1945. rođenih na teritoriji Crne Gore, Savezni zavod za statistiku, Beograd 1992. godine.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

I od bombardovanja avijacije Njemačke i Italije, u periodu od 6. aprila 1941. do kraja rata, stradali su građani iz naše opštine. Šestog aprila 1941. godine, prilikom mučkog napada njemačke avijacije na Beograd, poginula su sljedeća lica rodom iz naše opštine: 1. Vukazić Iva Anđuša, rođena 1903. godine u Vukazićima kod Sutomora, radnica. 2. Lukić Veliše Jovan, rođen 8. septembra 1920. u Bukoviku - Crmnica, zemljoradnik. 3. Novaković Sava Zdravka, dijete, rodom iz Mišića-Sutomore. 4. Novaković Ilije Savo, rođen u Mišićima - Sutomore, službenik. 5. Novaković Stana (supruga Savova) domaćica. 6. Novaković Sava Stojan, dijete. 7. Petanović Lazara Jela, rođena 1939, rodom iz Podgora-Crmnica. 8. Petanović Krsta Lazar, rođen 19. marta 1916. u Podgoru-Crmnica, novinar. 9. Petanović Lidija (supruga Lazareva) rođena 1918. u Đakovu, službenik 10. Ratković Nikole Vase, rođena 1887. u Carigradu, rodom iz Bara, domaćica. 11. Ratković Mitra Nikola, rođen 1885. u Bartuli-Bar, ugostitelj. Jula 1941. godine, poslije ustanka, a naročito poslije bitke na Sozini, kada su ustanici do nogu potukli jedan italijanski pojačani bataljon "Alpinaca" (20. jula 1941) italijanska avijacija je svakodnevno nadlijetala područje Crmnice, mitraljirala sela i mjestimično bacala bombe. Od tih avionskih bombi poginuli su: 1. Vukosavović Mitra Savo, rođen 14. januara 1911. u Limljanima - Crmnica, zemljoradnik (19. jula) i 2. Stjepčević Filipa Stevan, rođen 8. januara 1891. u Podgoru-Crmnica, zemljoradnik (21. jula). Od novembra 1941. do polovine aprila 1942. skoro čitava Crmnica bila je slobodna i svu vlast imali su pripadnici NOP-a. Za to vrijeme italijanski avioni takođe su vrlo često nadlijetali tu teritoriju, mitraljirali sela i bombardovali. U tim njihovim akcijama poginuli su: 1. Nikaljević Mitra Ivo, rođen 2. oktobra 1911. u Brčelima-Crmnica, zemljoradnik, borac 2. čete NOP bataljona "Jovan Tomašević", poginuo 7. februara 1942. u Brčelima. 2. Orlandić Ilije Marija, rođena 18. jula 1986. u Mačugama-Crmnica, udata u G. Seocima-Crmnica, gdje je i poginula od bombardovanja, 10. marta 1942. godine. 3. Iličković Toma Krsto, rođen 14. septembra 1894. u Brčelima, zemljoradnik, poginuo 10. aprila 1942. u Brčelima od bombardovanja. 4. Iličković Nika Velika, rođena 9. novembra 1908. u Brčelima, domaćica poginula 10. aprila 1942. prilikom bombardovanja. Sva lica navedena u ovom spisku, poginula od bombardovanja u toku 1941. i 1942. godine, uvedena su u monografiju "Virpazar-Bar-Ulcinj". Skoro sam pročitao knjigu generala Boška Đuričkovića "Sjećanja, razmišljanja, reagovanja", pa sam na strani 276. našao da govori o tome kako su Njemci avionima bombardovali Čevo (Cetinje) u nekoliko navrata u toku septembra 1943. a 19. istog mjeseca od avionskog bombardovanja poginuo je Miloš Popivoda, komesar Katunskog NOP bataljona. Toliko za sada, druže doktore. Srdačno Vas pozdravlja Nikola Masoničić Bar, 14. septembra 1996.

Žrtve vazdušnih napada (8.)

81. Kovačević Vidna, stara 65 godina.
82. Kovačević Saveta.
83. Krivokapić Ćetkov Đuro, zemljoradni, rođen 1914.
84. Laković Danica.
85. Laković Saveta.
86. Lukovac Kosa, kućna pomoćnica, rođena u Morači.
87. Maksimović Ćetko.
88. Mandalinić Jovan.
89. Marković Milivoje, putar, star 35 godina.
90. Marković Pejova Stanka, domaćica, rođena 1886.
91. Martinović Blažo, geometar, rođen 1909.
92. Martinović Milutin - Mišo, star 19 godina.
93. Martinović Savova Milica, rođena 1901. u Rubežima, domaćica
94. Matović Drago, radnik, rođen 1922.
95. MIćanović Vasilije.
96. Mićović Miladin, šumar, rođen 1904.
97. Mijanović Rajko, učenik, rođen 1928.
98. Mijatović Jelena, domaćica, rođena 1900.
99. Mijatović Miloš, trgovac, rođen 1893.
100. Mijatović Nevenka, učenica, rođena 1926.
101. Mijušković Stana.
102. Milinković Milosava, domaćica, rođena 1922.
103. Miljanić Jelena.
104. Nedić Marko
105. Nenezić Miljan
105. Nenezić Miljan.
106. Nikčević Blažo, zemljoradni, rođen 1908.
107. Nikčević Milka, domaćica, rođena 1912.
108. Nikčević Miloš, obućar, rođen 1910.
109. Nikčević Borivoje, zemljoradnik, rođen 1914. u Nikšiću
110. Nikolić Branko.
111. Nikolić Luka.
112. Nikolić Ćana, domaćica, rođena 1905.
114. Nikolić Mileva, rođena 1937.
114. Nikolić Radojica.
115. Nikolić Mileta.
116. Nikolić Čedo.
117. Nikolić Milovan, osam godina.
118. Njunjić Radojka, romaćica.
119. Ostojić Bogdan.
120. Odalović Marko
121. Paraušić Milovan, radnik.
122. Papović Stevanija.
123. Papović Živojin.
124. Pavić Dragiša.
125. Pejović Mitar.
126. Pejović Pejo.
127. Pejović Vojin.
128. Perović Branko.
129. Perović Matov ivo, automehaničar, rođen 1916.
130. Perunović Božina.
131. Petrović Smiljana, 20. godina stara.
132. Popović Blagota.
133. Popović Jovo.
134. Popović Perova Marta, učenica,rođena 1327.
135. Popović Radule.
136. Popović Gojkov Živko, učenik. rođen 1931.
138. Radivojević Đuro.
139. Radivojević Nedjeljko.
140. Radović Krstov Dragiša, rođen 1890. u Bijeloj.
141. Radović Obrad.
142. Raičević Andrijin Radovan.
143. Raičević Špiro.
144. Rutešić Danilov Vido-Lico, učenik. rođen 1925.
145. Rajković Živko, radnik.
146. Spasojević Jagoševa Marta, domaćica. rođena 1919.
147. Stevović Ilijina Ivana, domaćica, rođena 1919.
148. Stevović Pero.
149. Sasović Petar, mehaničar. Star 32 godine.
150. Seratović Ljubo.
151. Šabanović Gojkov, obućar, star 24 godine.
152. Šabeljić Persa.
153. Šabović Pantov Đorđije, mesar, rođen 1903. u Nikšiću.
154. Šćepanović Radov Đuro, trgovac, rođen 1896. u Podgorici.
155. Šćepanović Đurova Stefa, domaćica, rođena 1902. u Podgorici.
156. Šipčić Savo.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Kao savremenik drugog svjetskog rata koji sam imao prilike da vidim ratna događanja u mom rodnom mjestu Zelenika i obližnjem Herceg-Novom, sa pažnjom pratim u listu „Pobjeda” feljton o savezničkom bombardovanju Crne Gore 1943-1944. godine. Ovim želim da Vam skrenem pažnju na neke događaje koje vjerovatno nijeste imali mogućnosti da saznate: U uvodnom dijelu feljtona osvrnuli ste se i na događaje na samom početku rata, pa želim da Vam saopštim, da je prvo naselje koje je bombardovano u Crnoj Gori, odnosno u Boki Kotorskoj, (koji su u to vrijeme bili sastavni djelovi bivše Zetske banovine), bilo mjesto ZELENIKA. Naime, luka Zelenika bombardovana je neposredno poslije početka bombardovanja Beograda 6. aprila 1941. godine. Luka je bombardovana tačno u 6.30 časova ujutro. Da je bombardovanje bilo u 6.30 časova potvrdio mi je tadašnji šef željezničke stanice Zelenika, Ljubo Čolović (1907-1984), koji je u tom momentu bio na stanici i sačekivao željezničku kompoziciju sa prispjelim mobilisanim rezervistima. Očevidac sam bio sa prozora verande naše kuće da je većina bombi na sreću promašila pristanište i pala u more, ali jedna je ipak zakačila sami vrh pristanišnog mula, a druga je pogodila vojni remorker koji je svako jutro održavao vezu za snabdjevanje garnizona na poluostrvima Luštici i Prevlaci. Remorker se upravo otisnuo od pristaništa a bomba ga je pogodila u pramac i remorker je odmah potonuo. Na remorkeru je bio ukrcan veći broj rezervista i vreće od jute sa hljebom za vojne garnizone na poluostrvima, iz vojne pekare koja se nalazila u Zelenici. Od obije bombe poginulo je oko 30 osoba na remorkeru i pristaništu uz znatan broj ranjenih koji su odmah kamionom, koji je dovezao hljeb, otpremljeni u vojnu bolnicu u Meljinama.

Žrtve vazdušnih napada (9)

157. Tadić Stoja
158. Todorović Čedo, žandarm.
159. Todorović Kata.
160. Todorović Saveta.
161. Tomić Dušan.
162. Tomić Vukajlo.
163. Tončić Tomov Vukašin, zemljoradnik, rođen 1900. u Pivi.
164. Živković Simov Živko, zemljoradnik, rođen 1897.
165. Žunjić Anđelija.
166. Vračar Stoja.
167. Varaić Dušan.
168. Vojinović Mihailova Vukosava, učenica, rođena 1930.
169. Vučić Dragoje.
170. Vujačić Novak.
171. Vujović Gospava.
172. Vukićević Nikola.
173. Vukotić ? (djevojka iz Kočana).
174. Vukotić Jovan, ekonom.
175. Vukotić Jagošev Nikola, zdravstveni radnik, rođen 1918.
176. Vušović Šuletin-Mitrov Petar, zemljoradnik, rođen 1882. u Bršnu (Nikšić).

PODGORICA
SPISAK ŽRTAVA OD SAVEZNIČKOG BOMBARDOVANjA PODGORICE 5. MAJA 1944
(Nepotpuni spisak)

Prezime i ime poginulog Godina Zanimanje Izvor rođenja starost

1. Ačković Velja Biserka, 1921.
2. Ačković Velja Branko, Branislav, 1929.
3. Ačković Nika Jeftelija, 1900.
4. Ačković Velja Radmila, 1935.
5. Adzić Blagota
6. Adzić T. Milka
7. Adzić Milonja
8. Adzić Tomaš
9. Aćimić Milan
10. Bajić Vuko, kapetan iz Berana
11. Bakić Ilija
12. Bakočević Mirko
13. Banović Ljiljana
14. Barović Bosiljka
15. Begović Anđelka, 42
16. Begović Veljko, 16
17. Begović Dragan, 9
18. Begović Jovana, -
19. Begović Luka, 14
20. Begović Milutin, 55
21. Begović Pavle, 18
22. Bešlić Slado
23. Bogićević Đorđe
24. Bogićević Đ. Jovanka
25. Bogićević Đ. Radmila
26. Božović Andrije Ana, 1935.

1. Crnogorski vjesnik", Cetinje, br. 48, 25. maja 1944; br. 50, 1. juna; br. 53, 20. juna 1944; čitulje.
Spisak žrtava rata 1941-1945. rođenih na teritoriji Crne Gore, Savezni zavod za statistiku, Beograd 1992, Popis iz 1964; Arhiv Arhijerejskog namjesništva Podgorica, Protokol za upis umrlih parohije Doljanske 1925 - 1947; Matica umrlih parohije Podgoričke 1944 - HŔŔ 1947; Emigrantska literatura.

27. Božović R. Vidosava
28. Božović Vukosava
29. Božović Dara
30. Božović Dragutin
31. Božović Milodarka
32. Božović Niša
33. Božović Špiro
34. Bokan Jokov Andrija, 1898, trgovac.
35. Brož Đuro
36. Brajović Marko
37. Brajović Gr. Milo
38. Brajović Vasiljka
39. Brajović Vidak
40. Brajović Jelica
41. Brajović Puniša
42. Brainović Emilija
43. Brainović Anđelka
44. Bracanović Vlado
45. Bracanović V. Vojin
46. Bracanović Vula Ljubica, 1872.
47. Bracanović V. Persa

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Međutim, ono što želim naglasiti je, da je prva civilna žrtva bombardovanja drugog svjetskog rata u Boki Kotorskoj, odnosno u cijeloj Crnoj Gori, bio naš mještanin Dušan Bijelović (1896-1941), rodom iz obližnjeg sela Kuti, zaseoka Presjeka. Nesretni Dušan Bijelović je bio noćni čuvar na pristaništu Zelenike kod skladišta tadašnje Agenture, špediterske i komisione radnje vlasništva Obrena Dunđerovića iz Meljina. Pogibija pok. Dušana Bijelovića nalazi se upisana u matičnoj knjizi umrlih mjesta Zelenika - Kuti, 6. aprila 1941. godine, pod brojem 4. II. Prvo bombardovanje gradova Crne Gore, odnosno opet Boke Kotorske 1943. godine, bio je grad Herceg-Novi 16. septembra 1943. godine. Naime, kapitulacijom Italije 9. septembra 1943. godine, u italijanskoj vojsci u Boki Kotorskoj je došlo do opšteg rasula. Vojska koja sljedećeg dana nije uspjela da se ukrca na brodove za evakuaciju iz luke Zelenike, nekontrolisano se komešala u okolini. Njemci koji su već zaposjeli poluostrvo Prevlaku na ulazu u zaliv Boke, poslali su ultimatum da se na tvrđavu Forte Mare u Herceg-Novom istakne bijela zastava u znak predaje grada. Kako u nastalom metežu nije bilo nikoga da izvrši ovu obavezu, 16. septembra prije podne, oko 9 sati, iznad Herceg-Novog su se pojavila dva njemačka aviona "štuke" i uz jezivo zavijanje i na moje oči, ustremili su se na tvrđavu Forte Mare i na obližnju kasarnu koja se nalazila na mjestu gdje se danas nalazi Dom Vojske Srbije i Crne Gore. Od dvije bombe iz prve "štuke", jedna je pogodila već praznu kasarnu, a druga je promašila tvrđavu i pogodila stambenu zgradu do same tvrđave, vlasništva Dušana Konjevića iz Igala. U kući je stanovala porodica jednog italijanskog poštara, koji nijesu bili kod kuće. Lakše je ranjen samo sin poštara i moj školski drug Donato. Drugi avion je sa obije bombe promašio i tvrđavu i kasarnu. Jedna bomba je pala na zgradu sa gvožđarskom radnjom Vasa Đurića iz Igala, a druga je srušila kuću trgovca Sava Terzovića iz Herceg - Novog. Od ovih bombi teško je ranjen Novljanin Vladimir Mirkov Lazović (1929-1943), koji je podlegao ranama na putu do vojne bolnice u Meljinama. Dakle, nesrećni mladić Vladimir Lazović je prva civilna žrtva bombardovanja gradova u Crnoj Gori, odnosno u Boki Kotorskoj 1943. godine. Pogibija Vladimira Lazovića zavedena je u matičnoj knjizi umrlih za mjesto Herceg - Novi, 16. septembra 1943. godine, pod brojem 22.

Žrtve vazdušnih napada (10)

48. Bracović R. Mileva
49. Boljević Bosiljka
50. Boričić Branko
51. Boričić Vladan, poručnik
52. Boričić Olga
53. Boričić Savić
54. Brnović Danica
55. Bošković Vojina Jovan, 1938.
56. Bošković Vojina Radmila, 1938.
57. i 58. Dvoje djece Bošković Milke
59. Bukumira Milorad
60. Žena Bulatović Veljka sa troje djece (61, 62, 63)
64. Bulatović V. Olga
65. Bulatović Olga sa dvoje djece (66, 67)
68. Burić Branko, 1930.
69. Sin Burić Rista
70. Vasović G. Ljubica
71. Vidić Milisav i njegov zet (72)
73. Vlahović P. Milija, 1924.
74. Vujačić Luka
75. Vuković Biserka
76. Vuković Todor sa kćerkom i dvoje unučadi (77, 78, 79)
80. Vujisić Mirko
81. Vujović Ljubica, 1920.
82. Vuletić R. Marko, 1896, sudija, sa svojom služavkom (83)
84. Vukotić Nevenka
85. Vukčević Gospava
86. Vukčević Velika
87. Vukčević Rista Danica, 1920.
88. Vukčević Julka
89. Vukčević Todor
90. Vuksanović Danica
91. Vukadinović Nikole Beba - Branka, 1929.
92. Vukadinović Nikole Mladen, 1933.
93. Vukosavljević Jovan
94. Vukosavljević Milan
95. Vukosavljević Milutin sa ženom (96)
97. Vukosavljević Momčilo
98. Vesković Stojanka
99. Sin Vujošević Božine
100. Vujošević B. Vojislav
101. Gogić Branko
102. Garzičić M. Vjera
103. Golubović Aleksandra Biljana, 10, učenica.
104. Dedić Špira Desanka, 1932.
105. Darić Saveta
106. Delalić Islam
107. Drakulović Nikola, kapetan, komandant četničke žandarmerije
108. Drakulović Rade sa snahom i bratanićem (109. i 110)
111. Drakulović Stefa
112. Drakulović Olga
113. Drakulović Senka
114. Dragićević Vule, poručnik
115. Dragićević D. Danica
116. Dragićević Raduša
117. Dragović Vladimir
118. Dragović P. Jagoda
119. Drobac Antonije, apotekar
120. Dubak Milovan
121. Dulović Neda
122. Dučić Mileva
123. Doležal L. Gorda
124. Doležal Josip
125. Doležal Ludvig
126. Dmitrović Branko
127. Dmitrović Bosiljka
128. Dmitrović Nadežda
129. Dmitrović Radmila
130. Dragišić Miruna
131. Đelević Ilija
132. Đurašević Markov Vasko, 1926, učenik
133. Đurašević Markova Olga, 1922.
134. Đurašević Andrijina Kića, 1901.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Uspostavljanjem savezničkih aerodroma u Italiji i Fođi i Bariu, nakon što je zimi 1943-1944. godine stabilizovan saveznički front prema njemačkoj odbranbenoj liniji „Gustav( u Abrucima (srednjoj Italiji), Boka Kotorska je ušla u domet lakih savezičkih lovaca-bombardera. Sve su češći bili naleti ovih aviona i mitraljiranje njemačkih baza i brodova u Boki. Negdje u proljeće 1944. godine, dva američko-engleska lovca-bombardera tipa Lokochid „Liting” (Lokid „Lajting) (P-38 F. G). mitraljirali su njemačku kasarnu na poluostrvu Prevlaka. Zapazili su u zalivu i jednu naoružanu ribaricu koje je njemačka Ratna mornarica u to vrijeme koristila kao patrolne brodove u nedostatku jačkih borbenih plovnih jedinica. Ribarica se kretala iz pravca Zelenike prema Herceg-Novom i nalazila se naspram rta „Golubja Greda”. Jedan od aviona se ustremio na brod i zasuo ga mitraljeskom vatrom tako da je pljusak projektila zapjenio more oko broda. Sljedećeg dana njemački podoficir - sanitet Schroder (Šreder), koji je bio dežuran u vojnoj bolnici u Meljinama, ispričao mi je da je na brodu bio teško ranjen oficir-komandant broda, kojeg su odmah istim brodom doprenili u bolnicu, koja se nalazi u blizini, uz samu morsku obalu. Posljednje riječi ranjenog oficira, već u bunulu prije nego je izdahnu, bile su:
„Mutti, ich kom schon, ich kom schon...” „Majko, dolazim, dolazim...”
Naime, oficir se svojim brodom zaputio za Herceg-Novi, odakle je trebao da otputuje na odsustvo za Njemačku. Podoficira-saniteta Šredera sam bliže upoznao jer je on u ambulanti bolnice više puta previjao moga starijeg brata koji se ranio zaostalom italijanskom eksplozivnom napravom. Prilažem Vam ovu jedinstvenu fotografiju američko-engleskih lovaca - bombardera Lokid „Lajting, koje je snimio jedan njemački vojnik upravo u momentu manevra za napad na njemački brod. Na slici se sa lijeve strane vidi poluostrvo Luštica, a sa desne trane poluostrvo Kobila. U sredini se nazire i poluostrvo Prevlaka na ulazu u zaliv Boke Kotorske. Original fotografije se nalaze u zbirci našeg poznatog filmskog snimatelja i kolekcionara Steva Leperića iz Herceg - Novog. Čaba Mađle, Zelenika

Žrtve vazdušnih napada (11.)

135. Đurašević Andrije Desanka, 1927,
136. Đurašević Andrije Dušan, 1937.
137. Đurašević Stanka Kića, 1905.
138. Đurašević Andrije Mileva, 1923.
139. Đurašević Marka Olga, 1932.
140. Đurašević Andrije Senka, 1932.
141. Đurašević Andrije Ksenija, rođ. 1931.
142. Đurbuzović Rabija
143. Đurbuzović Sadik
144. Đurković Branislav
145. Đurović Vladimir
146. Zoran Vlado
147. Zoran Dušan
148. Ivanović Radula Dragoljub, 1933, đak
149. Ivanović Dragoljub
150. Ivanović N. Branislav, avijatičar, star 32. god.
151. Ivanović Jovan
152. Ivanović N. Labud, pješadijski kapetan, star 46 god.
153. Ičević Vasa Marko, 1894.
154. Janković Andrije Pero, 1900.
155. Jovanović Vasa
156. Jovanović Anđa
157. Jovanović R. Natalija, 1936.
158. Jovićević Vidosava
159. Jovićević Vjera
160. Jovićević Milan, profesor
161. Jovićević Milorad
162. Jovićević Milosava
163. Jovićević Miruna
164. Jovićević Nikole Milovan - Minja, poginuo u 17. god.
165. Žena Nikolina Milosava, 39 god.
166. Kćeri Mileva, učenica ŔŔ razreda trgovačke akademije u 19. god. i
167 Vidosava, u 21 godini*
168. Jovović Vladimir
169. Jovović Radovana Novak, 1925.
170. Kaluđerović Velika
171. Kapisazović Hasana Jakup, 1886.
172. Karamatijević J. Jela
173. Kažić Simon
174. Kapisoda Mihailo
175. Klikovac M. Jako
176. Klikovac Jana
177. Klikovac Nikole Danica, 1926.
178. Kojašević, (?)
179. Kostić Dušan
* Izvor-čitulje u „Crnogorskom vjesniku”, br. 51, 8. jun 1944.
180. Krković T. Biserka
181. Kovačević Blažo
182. Kusovac Filipa Darinka, 1927.
183. Lainović Ilije Jako, 1887. trgovac
184. Lainović Jaka Đorđije, 1927.
185. Lainović Milica
186. Lainović Zorka sa kćerkom (187)
188. Lampe Mande
189. Lalić Drago
190. Lazović J. Vlado
191. Lašić Đorđije, major
192. Lašić Đoko, poručnik
193. Ledinić Derviša Šućo, 1920, i sin mu (194)
195. Lekić Tahira Adlija, rođena 1922.
196. Link Boris
197. Link Irena
198. Link Vasilija
199. Lik Nadežda
200. Lončarević Josip
201. Lazarević Baša Miro, pol. čin., 1908.
202. Ljumović Kosta Stevan - Šćepo, 1892, zanatlija
203. Mandić Marka Velika, 1903.
204. Mandić Gruja Dragan, 1935.
205. Mandić Gruja Vasiljka, 1938.
206. Mandić Gruja Radmila, 1924.
207. Magarašević Vasa
208. Magarašević Mitra Slobodan, 1936.
209. Marković Srdana Božidar, 1940.
210. Marković Srdana Mirko, 1938.
211. Marković S. Zorka
212. Maraš Đ. Milja
213. Martinović Milo
214. Milić Radonja, 65 godina, pekar
215. Milić Radonja
216. Milić Marija
217. Milonjić Stanka Andrija, pekar, 1896.
218. Milonjić Saveta
219. Mirković Marija
220. Milošević Vlado, student
221. Milošević R. Danica, Klikovac u 19. godini*
222. Milošević Mirko, žandarm
223. Miljević Darinka
224. Miljević Savo, tipograf
225. Milatović Milo
226. Milović Savo i žena mu (227)
* Izvor-čitulje u „Crnogorskom vjesniku”, br. 52, 14. VI 1944.

--------------------------------------------------------------------------------
DOKUMENTI I SVJEDOČANSTVA

ČULI SU SE ZLOKOBNI JAUCI

Kao izbjeglice iz Metohije moja porodica (majka i nas petoro djece, najstarije rođeno 1927, najmlađe - 1939) našla su 1941. godine u Podgorici, gdje je smještena u kući Nenezića (tadašnja Lovćenska ulica, danas V. Karadzića, odmah iza parka). Na prostoru gdje su danas zgrade Vlade i Skupštine Crne Gore bila je ledina, nešto kao dvorište osnovne škole, između čega i Ribnice je bila fabrika duvana, tzv. monopol. Soba u kojoj smo živjeli (dijelili smo je sa 5 članova porodice Đura Stanojevića) bila je u zgradi do talijanske menze, u prvoj zgradi Lovćenske ulice do parka. Koliko se sjećam, zgrada u kojoj je bila menza za vrijeme Italijana (do sept. 1943) pogođena je 5. maja direktno, dok je u našoj zgradi srušeno nekoliko soba, a iznad one u kojoj smo mi živjeli visili su plafoni sprata koji je bio razrušen. Iako sam u Podgorici živio od aprila 1941. do 5. maja 1944. godine, ne sjećam se ni jednog bombardovanja osim onog (savezničkog) od 5. maja 1944. Možda je to otuda što sam se često nalazio kod tetke na selu (Vukovci kod Golubovaca). Školske 1943/44. upisao sam se u I razred gimnazije u Podgorici, tako da sam svu tu školsku godinu do bombardovanja proveo u Podgorici. Kako su saveznički avioni često nadlijetali Podgoricu, pokatkad, čini mi se, i puštali koju bombu (koliko se sjećam, obično su padale po periferiji grada), to je stanovništvo imalo izvjesna uputstva kako se ponašati u slučaju bombardovanja. Sjećam se, naime, devize: Kad čujete-bješte (bježite), kad vidite - lešte (lezite)! Bježalo se uglavnom pod pećine u koritu Morače, ili u kakve podrume. A mnogi su u dvorištima (kao ja i moje komšije - djeca) bili iskopani rovove, rupe slične grobnicama, u koje je u slučaju bombardovanja trebalo uskočiti. S vremena na vrijeme raznosili su se glasovi kako će toga i toga dana biti bombardovanje. Ponekad se takvo obavještenje moglo naći i na gradskim stubovima (gdje su se lijepili različiti oglasi). Jednog dana, kada sam izjutra išao na pekaru po hljeb-sljedovanje, pročitao sam oglas o bombardovanju toga dana - u 13,45 sati. Bilo mi je neobično da se sati računaju preko 12, a posebno mi je bilo zagonetno ono 45, pa mi je ostalo u sjećanju (čak smo se i poigravali takvim računanjem).

Žrtve vazdušnih napada (12)

228. Milikić S. Đorđije
229. Mitrović Golub
230. Mitrović Vučko
231. Mitrović Rajko
232. Mihailović M. Božina
233. Mihailović Marko
234. Mihailović Persida
235. Miš(č)ević Dimitrija Milenko, 1928.
236. Miš(č)ević Filipa Jana, 1915.
237. Mrčarica M. Olga
238. Mugoša Branislav
239. Mugoša Vjera
240. Mugoša M. Vasiljka
241. Mugoša Danica
242. Mugoša Krsto
243. Mugoša Momčilo
245. Mugoša Petar
246. Mugoša Puniša
247. Mugoša M. Stanica
248. Nedović Alekse Mileva, 1928.
249. Nedović Alekse Milorad, 1921.
250. Nikolić Jefta Janica, 1914.
251. Nikolić Lj. Jana
252. Nikolić Marija
253. Nikezić Gospava
254. Novaković Nika Vasiljka, 1910.
255. Novaković Vjera sa kćerkom, sinom i unukom (256, 257, 258)
259. Novaković Sava Neda, 1892.
260. Orlandić Joka Velika, 1894, domaćica
261. Pavićević Sima Vojislav, 1917.
262. Pavićević Velika
263. Pavićević Miloša Vladimir-Vlado, učenik. Poginuo u 17. godini.
264. Pavićević Vojo
265. Pavićević Jovana
266. Pavićević N. Margita
267. Pavićević Olga, rođena Milošević, u 23. godini.
268. Pavićević Nika Ana, 1930.
269. Pavlov Bogdana Mileva, 1916.
270. Pedinić Derviša Šućo, 1920.
271. Pejović K. Olga
272. Pejović Kosta Radmila, 1936.
273. Pejović Ivana Senka, 1925.
274. Petranik Viktorija, stara 40 godina, domaćica
275. Pepić Muro
276. Petrović Savo
277. Popović Jagoša Vasiljka, 1922.
278. Popović Đorđija Vasiljka, 1926.
279. Popović M. Vasiljka, 19. godina
280. Popović Marka Veselin, 1943.
281. Popović V. Vaso
282. Popović Božidar-Božo, 1931.
283. Popović Vukosava
284. Popović Đ. Ljubica
285. Popović Petra Marko, 1907.
286. Popović P. Milica, 75. godina
287. Popović Rista Milica, 1879.
288. Piletić J. Dragan, 4 godine
289. Piletić Janko, sudija, 35 godina
290. Piletić Marija, majka, 66 godina
291. Piletić J. Radmila, 1 godina
292. Piletić Olga, učiteljica, 28 godina
293. Prašljivić Ahmet
294. Prelević Borislav
295. Prelević Anka
296. Prelević Jelisaveta
297. Prelević Zorka, učiteljica
298. Prelević Kića
299. Prelević Milja
300. Prelević Radonja
301. Prelević Smiljka
302. Purlija Andrije Ika-Ikača, domaćica, rođena u Ljubotinju, sa dvoje djece (303, 304).
305. Radević Vasiljka
306. Radanović Radoša Stanka, 1900.
307. Ratković Joka Zlatana, rođena 1899, domaćica sa dva člana porodice (308, 309).
310. Raković Mileva
311. Raičević Danica
312. Raičević Stanka
313. Radović V. Danica
314. Radović V. Nasta
315. Radović Blagote Irena, učenica, 10 godina
316. Raičković Filipa Biserka, 1928.
317. Raičković Filipa Vjera, 1934.
318. Raičković Filipa Zorka, 1938.
319. Kćerka Raičković Filipa sa troje djece (320, 321, 322)
323. Raičković V. Vjera
324. Raičković Lazara Draga, 1939.
325. Raičković Lazara Milka, 1936.
326. Raičković Lazara Slavka, 1937.
327. Raičković Lazara Slobodan, 1934.
328. Radusinović Dragoljub
329. Radusinović Vasilije
330. Radusinović Ivana

---------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

U nedjelji kada je (5. maja 1944) bilo bombardovanje išao sam u gimnaziju poslije podne, sa početkom nastave u 2 sata (koliko se sjećam). U školu sam polazio petnaestak minuta prije početka časova. Tako je bilo i toga dana. (Prije toga majci sam rekao da sam pročitao da će danas biti bombardovanje - u 13,45 sati, valjda da bih istakao ono „u 13,45”. Međutim, takav oglas nijesam uopšte bio pročitao. Pravio sam, zapravo, nekakvu dječju šalu). Pošao sam u školu i stigao otprilike do ugla današnje Ul. V. Karadzića i Njegoševe, možda i nešto bliže k današnjoj opštini (tu je tada bila nekakva njemačka komanda). Odjedanput se čula potmula tutnjava, koja mi je i do tada bila dobro poznata. Jasno je bilo da se gradu približavaju eskadrile američkih „tvrđava”, kako smo zvali teške bombardere koji su prelijetali Podgoricu, i koji su ulivali, makar nama djeci, ponajviše straha. Uskoro sam prema Skadarskom jezeru na čistom nebu vidio mnoštvo bombardera „tvrđava”, bili su, prosto, prekrilili nebo. Ispuštali su gusti crni dim, što je bio znak da će da bombarduju (to smo svi znali: kada avioni ispuštaju crni dim-bombardovaće, mada, koliko se sjećam, nije uvijek bilo tako). U paničnom trku sam se vratio kući (gdje su bili majka, dvije sestre i brat, dok je stariji brat, najstariji od nas petoro djece-bio u partizanima), i ne znam kako sam se našao u dvorištu u onom rovu-grobnici, koji smo prije toga bili iskopali. Ne znam, takođe, da li se u tom rovu osim mene našao još neko. U sobi su bile majka i dvije sestre, dok je mlađi brat (Miodrag) igrao na poljani ispred naše zgrade (sada je na tom prostoru zgrada Vlade CG), sa jednim komšijom (bio je to, čini mi se, Purko Aleksić, danas klarinetista) - fudbal, tj, pikali su nekakvu krpenjaču (koliko su tamo ostali, da li za cijelo vrijeme bombardovanja - ne znam)... Zvuk aviona bio je sve jači i stravičniji. Sve jasnije su se vidjeli mnogobrojni avioni, prekrivali su nebo nad Ćemovskim poljem primičući se gradu. Uskoro su se našli na južnim djelovima grada, nad Zabjelom, prekrivajući i to područje, i ono ka Morači prema Farmakama, i ono prema Tuzima, i sav prilaz gradu, kao da su htjeli da ga okruže. I dalje su puštali guste oblake crnog jezivog dima... Zemlja se od njihove huke tresla - osjećao se postojan, prodoran zvuk, prozukla, mukla tutnjava, nešto kao prodorna jeka zemljotresa, ali mnogo snažnije i potmulije, i - postojano. Sve se treslo, treperili su i zemlja i vazduh, kuće su podrhtavale, a jeza se sve oštrije zabadala u svaku poru organizma. Odjedanput - kao u magnovenju - čuli su se prodorni, isprekidani zvuci groma (kao u najjačoj bliskoj grmljavini), nekoliko takvih udara - i zemlju i ljude prekrili su mrak i prašina, čula se lomljava. Meni se, odjednom, učinilo da je moj rov poklopio beton susjedne zgrade (Piletića), otežano sam disao. Ali, nijesam osjećao nikakav bol. Samo gušenje, nedostatak vazduha - u tami.

Žrtve vazdušnih napada (13)

331. Radusinović Marija
332. Radusinović Nikola
333. Radusinović Mihailo
334. Radulović Sima Branko, 1920.
335. Radulović Borislav
336. Radulović Vukosava
337. Radulović Ž. Mara
338. Rajković Vasilije
339. Rajković Dragica
340. Radunović Marica
341. Radunović Miloš
342. Radunović Ilije Miloš, 1910.
343. Radunović Miloš
344. Radunović Olga
345. Radunović Milutina Panto
346. Radunović Tonka
347. Samardzić Vlajko
348. Samardzić G. Vojo
349. Sekulović Vaso
350. Simonović Dušana Olga, 1943.
351. Spahić Milica
352. Spahić Rade
353. Spahić Savo
354. Stajkić Marija
355. Stajkić Milan
356. Stajkić Milo
357. Stamatović V. Ruža
358. Stamatović Milosava
359. Stanišić Milica
360. Stanić Đ. Rade
361. Stijović Ilije Mara, 1902.
362. Stijović Maša Mila, 1928.
363. Stijović Mata Mileva, 1928.
364. Stijović M. Milorad - Mile
365. Stijović P. Marija
366. Stijović P. Nevenka
367. Stojić Mijata Marica, 1884.
368. Stojković Drago
369. Stojković Branko, poručnik
370. Strugar Pera Ilija, 1890.
371. Strugar Ilije Petar, 1931.
372. Strugar Pera Anđa, 1895.
373. Strugar Ilije Milica, 1905.
374. Strugar Pero
375. Surović Mitra Jela, 1888.
376. Surović Ilije Mileva, 1939.
377. Surović Milića Marica, rođena 1912.
378. Surović Ilija
379. Todić Vidak
380. Tomašević Markov Miloš, 1893.
381. Tomašević Bosa
382. Tomašević Batica
383. Tomašević Mirko
38. Tomašević Bogdana Branislava, 1936.
385. Tomašević Sima Bogdan, 1898.
386. Tomašević Bogdana Roksanda, 1935.
387. Tunguz Radovan (Perović) Nevesinjski, 1879. i sin mu (388)
389. Ćarku Draga
390. Ćetković Femija
391. Hercegovka Velika
392. Čejović Dragan
393. Čejović Vidak sa ženom i djetetom (294, 395)
396. Čejović Jelica
397. Čejović Vladimir
398. Čejović Miodrag
399. Čejović Nova Stana, 1902.
400. Žena i dijete Čejović Bogića (401, 402)
403. Čelanović Petra Vasilije, 1900.
404. Čelanović Milutina Jelena, 1869.
405. Čelanović Nikola
406. Čubrilović Savić
407. Čelebić Dragica
408. Čelebić Milo
409. Šarić Peko
410. Šćepović A. Neda
411. Šofranac Jovana Anđe, 1877.
412. Šofranac Jovete Maše, 1909.
413. Šofranac Jovete Anđe, 1873.
414. Šofranac Jošetina Maše, 1905.
415. Šoć Šakov Filip, 1900.
416. Šoškić Milorad
417. Šuković Vukašina Marija, 1900.
Nepoznatih 73 (od kojih u komadima 21).

-------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstava

Uskoro su počeli da dolaze, neznano otkuda, najraznovrsniji ljudski krici i jauci... To se, valjda, desilo kada su avioni prošli, i kada se osjećalo da je, kao, nastajala nekakva tišina... Jauci su bivali sve jasniji, bliži, zlokobniji... S vremena na vrijeme čuo bi se pokoji bolan vapaj: „Ima li ikoga da spasava žive ispod ruševina?!” (ovog vapaja, jednog čovjeka, osobito se dobro sjećam)... I, nije bilo vremena za jauke i spasavanja... ponovo su se javili avioni. Nastupale su nove eskadrile, ili one iste su se vraćale, pošto su napravili krug... Nailazili su talasi aviona, jedan za drugim, i ćilimi njihovih bombi, četiri ili pet puta, i sve to u trajanju od, koliko se sjećam, nepunog sata... Lomovi su bivali sve jači, sve ubitačniji - tutnjave od eksplozije su bile različite: od onih potmulih, koje potresaju sve, uključujući i čovjekov želudac, i mozak, i srce, do onih koje proizvode neke čudne zvižduke, poput mitraljiranja jakog i brzog mitraljeza... Nastajao je opšti haos u gradu, u čovjeku, u predmetima. Samo snažne eksplozije, tutnjave, udari, prosto kao da vazduh eksplodira. Letjeli su nekakvi predmeti, slamali se i razbijali, podižući prašinu i stvarajući lebdeći svijet predmeta, valjda i ljudi, možda i njihovih djelova... „Naleti”, kako smo ih zvali (i prije tog bombardovanja), aviona su prestali. Osjećalo se nešto zlokobno u atmosferi... Ljudi su počeli da se pojavljuju, da izniču iz ruševina, iz kuća, da se penju na ruševine, na zidove, na nekakve predmete. Vriska i jauci bivali su sve postojaniji i jači. Stalno je neko pozivao u pomoć - da se vade i spasavaju živi iz ruševina... Tek po smirivanju „naleta” pojavili su se njemački vojnici. Sjećam se - bili su naoružani, sa gasmaskama, i pod punom vojničkom opremom... Junački su radili krampama i lopatama po ruševinama, vadili su ljude, tražili druge, odgovarali na pozive nesrećnika, a mašin-gevere (kako smo zvali njihove automate) imali su prebačene preko leđa, ili preko prsiju... Pomagali su nevoljnicima, čini mi se, samo civilima... Za veliko čudo - niko iz naše zgrade (ne znam koliko ih je tada bilo u njoj, ali je u 8 soba - 4 u prizemlju i 4 na spratu - živjelo 10-15 porodica, sa ne malo djece) nije stradao (majka je taj dan kasnije slavila kao dan kada su joj sva djeca ostala živa iz pakla bombardovanja), ali jeste iz susjedne - iz one gdje je ranije bila menza. Gomilali smo se oko ruševina, misleći šta da radimo i kuda da bježimo, kako, ka kome, u kom pravcu...

Žrtve vazdušnih napada (14)

POGINULI OD SAVEZNIČKOG BOMBARDOVANjA 1943. GODINE

PODGORICA


1. Milačić V. Mileta, težak, star 80 godina. Poginuo 30. novembra 1943. u Doljanima.
2. Prelević M. Milosava, domaćica, stara 39 godina. Poginula u Maslinama 25. oktobra 1943. u 14 h
3. Ivanović M. Ljubomir, težak, star 24 godine. Poginuo u Podgorici, 25. oktobra 1943. u 14 h
4. Popović N. Bogić, težak. Poginuo 25. oktobra 1943. u Maslinama u 14 h.
5. Popović N. Stefka, kućanica. Poginula u Podgorici, 25. oktobra 1943. u 14 h.
6. Stanović M. Neda, domaćica iz sela Bijelo Polje, stara 56 godina. Poginula 25. oktobra 1943. u Podgorici.
7. Mišolić Petar, težak iz Balabana. Poginuo 25. oktobra 1943. u Podgorici.
8. Zlatičanin Veliše Danica, domaćica iz Golubovaca. Poginula u Podgorici 1943.
9. Vukčević Milana Milja, rođena 1926. domaćica iz Balabana. Poginula 1943. u Podgorici.
1944. GODINA
1. Laković R. Petar, težak, star 40 godina. Umro na Zabjelu 19. decembra 1944. od posljedica ranjavanja prilikom bombardovanja Podgorice.
2. Milačić Nova Vasilije, rođen 1926. Poginuo u Doljanima 1944.
3. Milačić Milete Milija, rođen 1894. Poginuo u Doljanima 1944.
4. Vuksanović Rista Mirko, rođen 1879. Poginuo na Bioču 1944.
5. Perić Stanka Đorđije, učenik, rođen 1932. Poginuo 1944. u Zagoriču.
6. Čubrović Jakova Vasilije, rođen 1931. Poginuo u Zagoriču 1944.
7. Grujić Koja Jakov, rođen 1860. Poginuo u decembru 1944. u Klopotu.
8. Vučelić Ilije Radovan, rođen 1900. Poginuo u decembru 1944. u Klopotu.
9. Milošević Staniše Stanica, rođena 1915. Poginula u decembru 1944. prilikom bombardovanja Pajkova Vira.
10. Milošević Veljko, poručnik. Poginuo u decembru 1944. prilikom bombardovanja Pajkova Vira.
11. Milošević Mirka Vasa, rođena 1909. poginula u decembru 1944, Bukova Poljana.
12. Milošević Jelena, sa jednogodišnjim djetetom poginula u decembru 1944. Pajkov Vir.
13. Milošević Nikole Raško, poginuo 1944. u Veruši.
14. Vujošević Jovana Stanica, poginula 1944. u Podgorici.
15. Dujović Jovana Milovan, rođen 1912. Poginuo 1944. u Podgorici.
16. Ražnatović M. Vido, poginuo 4. aprila 1944. na dužnosti „vođe broda” na Zetskoj plovidbi od mitraljiranja savezničkih aviona kod „Petrove Ponte” na Skadarskom jezeru u 41. godini.
17. Đurović Đorđija Velimir, rođen 1927. Poginuo u Podgorici 1944. godine.
18. Đurović M. Mitar, rođen 1881. Poginuo u Podgorici 1944.
19. Lukić Jovan, sveštenik. Poginuo u decembru 1944. na putu Veruša-Jabuka.
20. Milošević Periše Velimir, rođen 1908. Poginuo u decembru 1944. Pajkov Vir.
21. Milošević Bogdana Branka, rođena 1939. Poginula u decembru 1944. Bukova Poljana.
OSTALI POGINULI:
22. Nikolić Luke Krstinja - Kića, rođena 1887. u Zalazima, Njeguši, Cetinje. Poginula aprila 1944. od bombardovanja u Dobroti, Boka Kotorska.
23. Pejanović Marka Zorka, rođena 1929. u Zalazima, Njeguši, Cetinje. Poginula aprila 1944. od bombardovanja Dobrote, Boka Kotorska.
24. Pejanović Marka Tomo, rođen 1926. u Zalazima, Njeguši, Cetinje. Poginuo aprila 1944. u Dobroti, Boka Kotorska.
25. Paović Kića Đuro, rođen 1932. u Očinićima, Cetinje. Poginuo prilikom bombardovanja Cetinja 1943. na prilazu gradu.
26. Dragović Jovanka, Budva, rođena Martinović, poginula 26. maja 1944. prilikom „napada iz vazduha”, u 17. godini.*
27. Jeromonah Vasilije Mirka I. Dragović, profesor i komandant spuškog nacionalnog bataljona, poginuo 14. maja 1944. na putu Podgorica-Cetinje od kuršuma savezničkih aviona u 53. godini.**
28. Jovićević Blaža Stevan, rođen 1906. u Rvašima, Cetinje, profesor. Poginuo 6. decembra 1944. u logoru Osnabriku (Njemačka).
29. Vučić Selić, potpukovnik. Poginuo u Podgorici 19. novembra 1944.
Podgorica u novembru 1944.
1. Mugoša Mihailo
2. Pejović Stevan sa čitavom porodicom
3. Tuponja Blagoje, prof. sa pet članova porodice
4. Pejović Todor, potpukovnik
* „Crnogorski vjesnik”, br. 52, 14. juna 1944.
** „Crnogorski vjesnik”, br. 52, 14. juna 1944.

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

Krenuli smo (majka i nas četvoro) van grada, preko „gvozdenog” mosta (most između starog i novog dijela Titograda). Iako je most bio izrešetan bombama, moglo se preko njega, konstrukcija nije bila pala. Već na njemu se formirala kolona bježećih nesrećnika. Mi smo pošli prema Veljem brdu, preko Lješkopolja. Zanoćili smo u Vranićima, kod Raičevića ili Zlatičana, ne pamtim tačno. Ali se dobro sjećam: prihvatili su nas kao svoje - dali su nam da jedemo, a i nekako su nas smjestili da legnemo. Tek sjutradan smo pošli preko Veljeg brda u selo Velje Brdo, na ogoreline ujčevine, tj. majčinog roda (gdje je tetka bila podigla neki pritremak uz zidine zapaljene kuće). Odatle smo, u nekoliko navrata ljeta 1944. godine, gledali noću blještave kugle nad Podgoricom, koje su savezničkim avionima osvjetljavale prostor nad razrušenim gradom - da bi satrli ono što je ostalo od bombardovanja 5. maja. Otada - imao sam neizlječivi strah od zvuka aviona, sve negdje do kraja 1945. Govorilo se da je u bombardovanju Podgorice 5. maja poginulo preko 1.700 stanovnika grada. Ne znam da li je ko kada pravio kakvu statistiku. Ne sjećam se ni kako su sahranjivani poginuli, jer sam već bio izbjegao, ali se govorilo da ih je malo sahranjivano, većina su ostajali pod ruševinama. A Njemci su, odmah poslije bombardovanja, strijeljali mnoge koji su iz ruševina ili polurazrušenih prodavnica krali tuđu imovinu... Sjećanja su upečatljiva, nikada neće izblijedjeti. Ali, treba računati da je ne malo predstava iskrivljeno, kasnije u svijesti dograđivano, „prilagođavano” nečemu - strahu, ili želji da se istinito predstavi stravični događaj. Znam: u bombardovanju 5. maja 1944. nijesu bili srušeni vojni (njemački) objekti, niti gimnazija iza koje je bilo brdo njemačkog benzina. Možda je to sve slučajno bilo...
Beograd, oktobra 1991. Drago Ćupić

Žrtve vazdušnih napada (15)

PLjEVLjA

ŽRTVE SAVEZNIČKOG BOMBARDOVANjA PLjEVALjA 24. JULA 1944. GODINE

1. Adzić P. Aneta, rođena 1875, domaćica.
2. Adzić S. Novica, rođen 1926. Pljevlja, đak.
3. Bajić G. Radojka, Pljevlja, 1908, domaćica.
4. Bajić J. Daša, Pljevlja, 1876, domaćica.
5. Vuković D. Dobroslav, Pljevlja, 1929, đak.
6. Grbović Anica, 1912, domaćica.
7. Drobnjak R. Bogoljub, Pljevlja, 1931, đak.
8. Živković B. Samuilo Željo, Pljevlja, 1927, đak.
9. Janković Đ. Anđa, Pljevlja, 1908, domaćica.
10. Jovašević P. Jovanka, 1873, domaćica.
11. Knežević P. Pava, Pljevlja, 1882, domaćica.
12. Lacmanović R. Drago, Crnobor, 1890, zemljoradnik.
13. Popović G. Milica, Pljevlja, 1888, domaćica.
14. Popović M. Nadežda, Pljevlja, 1921, domaćica.
15. Simović V. Dunja, Pljevlja, 1901, domaćica.
16. Tešović M. Staka, 1882, domaćica.
17. Đurović J. Leposava, Pljevlja, 1927, domaćica.
18. Raičević J. Radmila, Pljevlja, 1924, đak.
19. Miljić N. Nikola, Gotovuša, 1922, zemljoradnik.
20. Šljivančanin B. Milorad, Popeće, 1926, zemljoradnik.

1. Iz knjige „Prilog u krvi”, Pljevlja, 1969, str. 345; Žrtve rata 1941 - 1945. Popis iz 1964. godine. SR Crna Gora, Beograd, 1992; „Pljevaljske novine”, 1999.
ULCINj

SPISAK POGINULIH OD SAVEZNIČKOG BOMBARDOVANjA ULCINjA, 7. novembra 1943,

1. Đakonović Šunja Đuro, rođen 1890. u Ulcinju, radnik.
2. Zejnelagić Ibrahima Zejnel, rođen 1920. radnik.
3. Zejnelagić Ibrahima DZevdet, rođen 1936.
4. Jovović Vuka Ljiljana, rođena 1935.
5. Kasmić - Isufović Esma, rođena 1880.
6. Kasmić Kasuma Fatima, rođena 1943.
7. Kasmić Alije Hajrudin, rođen 1939.
8. Kasmić Alije Omer, rođen 1940.
9. Kasmić Alije Rezmi, rođen 1942.
10. Ljamović, rođena Mehmedović, Hajrija, 1902.
11. Ljamović Selja Hakije, rođena 1930.
12. Ljamović Selja Hakije, rođena 1925.
13. Ljamović Jusufa DZevahira, rođena 1931.
14. Ljamović Mustafe Halil, rođen 1910.
15. Puflja Dulja Ilijaz, rođen 1931.
16. Puflja Dulja Hajlije, rođena 1934.
17. Puflja Dulja Zuraja, rođena 1937.
18. Puflja Dulja Mešćura, rođena 1940.
19. Raičević (Kaluđerović) Drage, rođena 1909.
20. Raičević Blaža Đorđe, rođen 1938.
21. Raičević Blaža Jovana, rođena 1936.
22. Raičević Blaža Ljubica, rođena 1931.
23. Stojanović Vasa Branka, rođena 1934.
24. Stojanović (Mitrović) Jovana Janica, rođena 1913.
25. Stojanović Đura Joko, rođen 1922.
26. Franeta Raša Julka, rođena 1903.
27. Hadžić Muhameda DZivat, rođen 1931.
28. Caušević Milutina Ike, rođena 1941.
29. Caušević Rista Rade, rođen 1903.
30. Čaušić Meljuša Ilijaz, rođena 1913.

Podatke prikupio i obradio: Nikola Masoničić

--------------------------------------------------------------------------------

Dokumenti i svjedočanstva

TIŠE I LAKŠE MOLIM

Mnogi stanovnici i svi brojni gosti Podgorice ne znaju da gaze preko povelike kosturnice. Od četrdeset i prve do četrdeset i četvrte, razorna jaja zlih ptica uspjela su da usmrte Stotine djece i ljudi, tih nevinih stanovnika, od vedrog grada da stvore grad-raku tužnih stradalnika. Nedužne ljude, žene, sva vesela dječja lica, u crno zaviše bombe iz metalnih krilatica. Talijani, zatim Njemci, pa zapadni saveznici, iz vazduha „pomoć” slali, smrtonosnu, Podgorici. Do temelja uništili dom Ribnice i Morače, pretvorili grad radosti u grob-mjesto koje plače. Ali, kao feniks pravi, mitska ptica iz pepela, Podgorica je ustala i još više uzletjela. Žitelji je njeni digli na visinu ljepšu, veću, s željom da je crne ptice nikad više ne nadl’jeću. Zato smjerno molim svakog što se mojim gradom šeta: Tiho gazi, jer dolje su moji, više pijeteta!
Podgorica, Zadušnice, 6. oktobar 2001. god.
Bogoljub Boban Velimirović



(Kraj)