Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |





Jakov karika Dražine izdaje

Draža Mihailović, preko svojih pristalica, povezivao se sa njemačkim i italijanskim okupatorima i s njima uništavao narod koji se borio za slobodu. Značajnu kariku u tom Dražinom poduhvatu činio je marinski kapetan Jakov N. Jovović. Jovovića je, po Dražinom naređenju, postavio pukovnik Bajo Stanišić 9. jula 1942. godine za komandanta četnika Danilovgradskog sreza, a zatim je, po želji Italijana, unaprijeđen za Dražinog opunomoćenika, za komandanta Bjelopavlićkog četničkog odreda. Na kraju, po želji Njemaca, Jovović je postavljen za načelnika Štaba četnika Crne Gore i Boke.
Prosto je nevjerovatno kako su građani Danilovgradskog sreza dopustili Jovoviću da gotovo četiri godine sa stotinak četničkih pustahija hara po srezu, hapsi, muči, strijelja i predaje fašističkom okupatoru naše građane. Po svoj prilici Jovović je takav teror mogao da čini jedino pod okriljem i zaštitom fašističkog okupatora.
U naredbi br. 1, od 15. jula 1942. Jovović najavljuje »beskompromisnu borbu protiv partizanskog pokreta i savršeno poštovanje i lojalnost prema italijanskim vojnim vlastima«, kao osnovne smjernice četničkog pokreta »jer jedino u tome vidimo spas našeg naroda, te ćemo takvi ostati do kraja rata«. U istoj naredbi Jovović kaže: »Neka u srezu bude jasno svakome onome licu, bez obzira pola i starosti, društvenog položaja i funkcija koje vrši, a koje misli da i dalje može neometano i nekažnjeno vršiti svoj razorni rad protiv postojećeg stanja i četničke vlasti, da će ukoliko i dalje nastavi takav posao biti ipak otkriven i potpuno uništen«.

DRAŽA TRAŽI BRATOUBILAŠTVO

Jovović je neprekidno ponavljao riječi iz ugovora o beskompromisnoj borbi protiv NOP-a, koji su oni zvali »komunizam«. On je bio jedan od ključnih potkazivača Mihailovića o događajima u Crnoj Gori. Stoga je Draža, na osnovu Jovovićevih informacija, stalno podsticao crnogorske četnike da, uz okupatora, sve većim žarom uništavaju narodne borce, izazivajući na taj način bratoubilački rat. Na isti način kako to danas žele »pomeničari«, na čelu sa Savom D. Lakićem, a pod blagoslovom mitropolita Amfilohija.
U svom pismu od 20-I-1943, Mihailović, na osnovu Jovovićevih izvještaja, piše Stanišiću:
»Dragi g. Bajo. Izvešten sam da na teritoriji stare Crne Gore vlada kerenština u pogledu uništavanja komunista i zelenaša, a naročito na teritoriji Nikšićkog sreza.
Tako: nedavno četnici su uhvatili dva Baletića, dva opasna komunista, u Riđanima, nedaleko od Nikšića. Jedan od ovih komunista pušten je isto veče kada je uhvaćen, a drugog zlikovca nakon tri dana oteli su komunisti u Stubi od nacionalista četnika.
Ključar nacionalnog zatvora u Nikšiću Krsto Minić, rodom iz Pješivaca, u julu ove godine pustio je uveče iz zatvora pet razbojnika osuđenih na smrt i sa njima pobjegao, a ovi razbojnici trebali su biti sjutra ujutro streljani. Taj ključar Minić docnije je uhvaćen i danas živi a Narodni sud i kolo izdajnika i njegovih štićenika kaže: Uredbom nije predviđen ovakav slučaj. Mora se čekati kraj rata, pa u sređenim prilikama suditi mu.
Šestog novembra tekuće godine 15 razbojnika pušteno je iz nacionalnog zatvora u Straševini. Pustili su ih bivši komunisti, a današnji nacionalisti. Vjerovatno je da neće ni ovde biti nikakve odgovornosti.
Aktivni narednik Nikolić – četnik četničkog bataljona držao je celu noć konferenciju u selu Miločani, sa komunistima.
Nedavno, četnici u šumama više Gornjeg Polja sreli su se i sporazumno razminuli sa komunistima te nisu pucali jedan na drugog. Takav isti slučaj dogodio se u Zloj Gori i dva puta u Budošu.
Jednom prilikom u Zloj Gori sedam nacionalista sastalo se sa jednom komunističkom trojkom i posle sporazuma bratski se rastali i dali veru da neće pucati jedni na druge.
Sem toga iz svih srezova Stare Crne Gore traže da se stave pod komandu Pavla Đurišića, navodeći da se tamo suviše blago postupa sa komunistima i da bi on vrlo brzo raščistio sa kerenštinom.
Znam kako vam kao pravom nacionalisti ovakvi slučajevi teško padaju na srce i koliko vam je stalo do toga da se unište oni zlikovci koji su nemilosrdno mučili najgorim mukama i ubijali naš narod. Zato i smatram da ćete imati dovoljno odlučnosti da produžite svoju dosadašnju nacionalnu borbu.
Molim vas izvestite šta ste po prednjim slučajevima preduzeli.
20. januara 1943.g. Pozdravlja vas Drag. M. Mihailović s.r.«
Kao što se vidi, pod direktivom za uništenje komunista, Mihailović ne podrazumijeva samo borce NOP-a, nego cijelu crnogorsku populaciju koja je opredijeljena za crnogorsku državnost i nacionalnost.
Istom istorijskom matricom idu i današnje velikosrpske nacional-šovinističke i unionističke vođe, oličene u aktuelnom populističkom režimu Srbije. Ta animoznost prema Crnoj Gori traje gotovo 150 godina, pogotovo od Garašaninovog »Načertanija«.
Cjelokupno Mihailovićevo pismo Stanišiću imperativno nalaže bratoubilački rat među Crnogorcima.

LOGOR NA BRALENOVICI

Objekat Bralenovice, na domaku Danilovgrada, koji je Bjelopavlićima služio kao dječje sirotište i za druge zdravstveno-humanitarne namjene, okupatorsko-četničke vlasti su tokom rata koristile za logor – mučilište žena, starica, rodoljuba i antifašista iz Danilovgradskog sreza.
Do pojave četnika Baja Staničića italijanski okupator je ove objekte koristio za kasarnu koju su u julu 1941. na juriš osvojili danilovgradski ustanici u masovnom narodno-oslobodilačkom ustanku.
Od proljeća 1942. okupator i kvislinzi Baja Stanišića Bralenovicu su koristili za logor u kojemu su zatvarali porobljene Crnogorce, odnosno borce antifašističkog otpora i civilno stanovništvo Danilovgradskog sreza. U njoj je bio centralni, sabirni zatvor, a kasnije logor za privremeni smještaj zatvorenika koji su zatim deportovani u okupatorske koncentracione logore i četničke zatvore, kao što je onaj po zlu poznati u Kosovom Lugu (»Musovača«). Tako bi iz opštinskih i seoskih zatvora, koji su često bili »vlasništvo« pojedinih četničkih glavešina, zatočenici obično bili deportovani u centralni, sabirni logor na Bralenovici, a odatle trijažirani na za to određeno mjesto. Međutim, masovne su bile pojave da se zatočenici iz seoskih zatvora direktno deportuju u podgoričke zatvore i okupatorske logore, što je često zavisilo od samovolje seoskih četničkih kabadahija, koji su imali »puna ovlašćenja« da u svojim zatvorima muče, pa čak i strijeljaju ili umore pojedine zatočenike.
Budući da je Bralenovica služila kao prolazni zatvor, veoma je oskudna dokumentacija o tome ko je sve dovođen u taj logor i kuda su sve deportovani pojedini zatvorenici. Međutim, ono što se dokumentovano zna jeste da su najmasovnija hapšenja bila u aprilu i maju 1942. Tada je samo u logoru Bralenovica zatvoreno 489 osoba, od »staraca do jednogodišnjeg djeteta«. Zarija Stojović navodi da je do polovine jula 1942. strijeljano 58 antifašista. Već u avgustu 1942. broj zatvorenika se popeo na 610, da bi u pojedinim kritičnim periodima dostizao brojku od 700-1000 zatvorenika, koliko je i bio maksimalni kapacitet tog zatvora-logora.
Prema dokumentu (AJ, inv. br.2399) kojeg je istraživao Špiro Lagator ističe se da je prvi upravnik logora bio Ivo Pavićević, a zatim Ivan Pejović i Miloš Pavićević. Ovaj posljednji bio je član »srpsko-četničkog tajnog savjeta« koji je jula 1944, po kratkom postupku, osudio na smrt 52 omladinca i omladinke – antifašiste, koji su 23. jula, poslije višednevne torture, mučenja i prebijanja - strijeljani na Lazinama u Kosovom Lugu. U navedenom dokumentu uprave, Pejović, kojega je na tu dužnost postavio Stanišić, ostavio je svjedočenje da su »za njegovog mandata« iz tog logora strijeljani: Vojin Prelević i Vasilije Radović iz Kosovog Luga, kao i Minja Vujović, sa Orje Luke, strijeljan u Pažićima. U tom logoru su 1942. bili Jovan Stojović i Petko Saveljić, koji su sa okovima na nogama robijali preko tri mjeseca.
U Bralenovačkom logoru je robijala i Mara Savova Jovović, kojoj su petoro djece i muž pripadali NOP-u, od kojih su trojica položili živote na jugoslovenskim ratištima.
Krajem avgusta 1942. iz tog mučilišta su uspjeli da pobjegnu: Ilija Stanković, Vuksan Mijatović, Niša Mihailović, Mileta Kadović, Radosav Đurović i Milutin Barović.
Četnici su često vršili hapšenja, torture i masakre nad nedužnim stanovništvom Danilovgradskog sreza i bez znanja i odobrenja okupatorskih vlasti, pri čemu je bilo pojedinih prebacivanja teških zločina sa četnika na Italijane, zbog čega se okupator bojao da kao posljedica ne dođe do retorzije, to jest do vraćanja istom i težom mjerom. Na ovu okolnost okupatorske vlasti su skrenule pažnju i Stanišiću koji, u sprovođenju te mjere, u maju 1942. šalje potčinjenim komandama i ustanovama slijedeće pismeno naređenje:
»U cilju bolje organizacije službe bezbjednosti, bržeg i uspješnijeg svršavanja službenih i javnih poslova i održavanja korektnih odnosa između nacionalnih i okupatorskih vlasti, a shodno postignutom sporazumu,
NAREĐUJEM: Da se po gradovima, varošima i varošicama ne vrše nikakva hapšenja od strane nacionalnih vlasti bez prethodnog sporazuma sa nadležnom komandom karabinjera.
Komandant, pukovnik: Bajo Stanišić
Dostavljeno: K-tu Nacionalne komande, Nikšić, K-tu Nacionalne komande, Danilov Grad, V-nom referentu, Podgorica, P-ku Narodnog suda: Nikšić, Danilov Grad i Podgorica.

PRIPAJANJE CRNE GORE SRBIJI

Na zboru »aktivnih i rezervnih oficira«, koji je sazvao major Đorđije Lašić, u decembru 1943. svakako po instrukcijama Draže Mihailovića, uz aktivno učešće vođa četničkog pokreta i dr Volmara, šefa njemačke obavještajne službe – predložena je rezolucija u kojoj je, uz ostalo, pisalo da Crnu Goru treba potpuno prisajediniti Srbiji i da se proširi puna Nedićeva vlast na Crnu Goru (»Dokumenti o izdajstvu Draže Mihailovića«, knj. I, Beograd 1945). Četnički profašistički dužnosnici, na čelu sa Jakovom N. Jovovićem donijeli su »odluku« o sudbini Crne Gore, odnosno njenom imperativnom prisajedinjenju Nedićevoj Srbiji, pod blagoslovom dr Volmara, šefa njemačke obavještajne službe! Današnji sljedbenici takve politike u Crnoj Gori su stranačke vođe prosrpske nacional-šovinističke provenijencije.

Jakovovo bijedno »roblje«

Četničko-okupatorski teror u Danilovgradskom srezu bio je strahovit. Stotine nevinih ljudi je strijeljano, zatvoreno u tamnice tzv. nacionalnih odbora i predato okupatorima da ih interniraju. U četničke zatvore zatvarane su čitave porodice sa sitnom djecom. Protiv toga je progovorio čak i krvnik Jakov N. Jovović koji izvještava Baja Stanišića o stanju u logoru Bralenovica, pismom br. 8, od 30. V 1942:
»1. U zatvoru se nalazi 489 lica najraznovrsnijih godišta. Taj konglomerat ovolikog ljudstva u kojem ima veliki broj sitne, pa i najsitnije djece, pa staraca i starica, odaje tako bijednu sliku da ne može služiti nikako na čast našem Nacionalnom pokretu.
2. Da bi se ovo nimalo za nas pohvalno stalje popravilo, danas ću preduzeti mjere da mi se iz svih opština i na rejonu svih potčinjenih mi bataljona najhitnije pošalju dokumenta na osnovu kojih ću moći da ovo roblje grupišem u tri grupe: one koji su optuženi i kojima treba suditi, one koje treba u interesu pokreta internirati i, najzad, one koje treba pustiti na slobodu.
Molim komandanta da mi, ako sam već komandant Bjelopavlićkog odreda, dade punu vlast na teritoriji ovoga odreda da bih mogao da u interesu Nacionalnog pokreta i nacionalne časti postavim sve na svoje mjesto«...

»ROBLJE U TRI GRUPE«

I tako je Jakov Jovović zatečenu grupu zatvorenika, po odobrenju Stanišića, po trećinu poslao u sigurnu smrt i okupatorsku internaciju, a treći dio pustio na »slobodu«, da bi odmah nakon toga opet Bralenovački zatvor napunio novom grupom od oko 700 osoba, koju će grupisati po istom postupku – novo »roblje u tri grupe«.
Duboko je nečovječno i ružno, i kulturna sramota da se danas građanima danilovgradske opštine nameće neka grupa zalutalih »pomeničara«, koja otvoreno promoviše Jovovića i još nekolicinu opisanih ratnih zločinaca tadašnje vojne i civilne vlasti, privrženih onom fašističkom krilu bivše Kraljevine koji su vršili pogrome nad našim građanima pod okriljem okupatora u toku II svjetskog rata.
Jakov Jovović i njegovo bliže okruženje su tada, po nalogu Stanišića i okupatorske vlasti, formirali dva zločinačka leteća bataljona u Danilovgradskom srezu s ciljem da, uz pomoć izvjesnih dođoša iz Srbije, skrše otpor slobodarskog bjelopavlićkog naroda u borbi protiv okrutnog fašističkog okupatora, protiv kojega je ustao cio svijet, isto kao što je i danas ustao cio svijet protivu recidiva te prošlosti. Narod Bjelopavlića i Danilovgradskog sreza je i tada i danas, rekao odlučno – NE, skršivši nukleus ove fašističke grupacije i otpočevši da gradi sebi bolju budućnost. Narod je rekao da nema više podjela po tim osnovama.
Uvjerivši se u sva prljava i zločinačka djela, tu grupu napustio je tokom rata veliki broj njenih pripadnika, koji su se prethodno, radi spašavanja svojih porodica, našli u njihovim redovima. Svi su se oni priključili NOV, kao što bi joj se priključio i najveći broj upisanih u »Pomeniku«, samo da su, kojim slučajem, ostali u životu. Stoga narod Danilovgradskog sreza ne smije nikada zaboraviti na njih, bez obzira što su ih »pomeničari« upisali u knjigu, zajedno sa grupom ratnih zločinaca. Ne mogu se kapetan Tiodor Ivanović i Đuro Zekov Jovović sa porodicom, kao i mnogi drugi časni i pošteni ljudi, svrstavati zajedno sa ratnim zločincima i saradnicima okupatora!
General Draža Mihailović, kao i pukovnik Bajo Stanišić i general Blažo Đukanović, ne preza od najprljavijih rabota - pokolja nad slobodoljubivim crnogorskim narodom. Mihailović svom poslušniku Jovoviću naređuje da bude u stalnoj zajednici sa italijanskim okupatorom. Shodno tome crnokošuljaši naređuju Jovoviću učešće u akcijama, bilo direktno (pismo pukovnika Karla Rosija od 8/5), bilo preko generala Đukanovića, odnosno preko Dražinog »Nacionalnog odbora« na Cetinju.

DOKUMENT BR. 91 - FAKSIMIL

»47 peš. puk Ferare Vojna komanda mjesta, Danilov Grad, prot. br. 3611/II
Predmet: Upotreba bataljona Jovovića - V.P.52,10.1942-XX
Kapetanu Kneževiću, pri nacionalnom odboru Danilov Grad
Noćas su očevidno komunistički elementi otvorili vatru protiv straža komande crnih košulja, koje se nalaze na mostu Spuž na Sušici (put Danilov Grad – Podgorica).
Nastojati da kapetan Jovović počne, ako je moguće u zoru 3. ovog meseca, pokret u zoni, obaveštavajući ovu komandu o rezultatima akcije.
Treba obavestiti ovu komandu o času kad je počeo pokret da bi se mogla na vreme izvestiti četa crnih košulja Komande Spuž i jedinice ovoga mesta koje su u službi radi zaštite autokolona.
Komandant mesta, Đuzepe Rošoli.
Jakove,
Čim primiš ovaj akt, preduzmi mere, da se ne bi sukobile tvoje čete sa talijanskim trupama. Ovde ćeš videti da je neko otvorio paljbu na fašiste na most na Sušicu. O tome je došao telegrafski izveštaj od generala Moria iz Podgorice. Po donosiocima ovoga pisma me odmah izvesti o čemu se radi i sutra rano o tome podnesi opširni izveštaj Komandi Presidija.
11,20 noću 2-X-1942. Pozdrav, V. Knežević, s.r.
Pečat: Komanda 47 pešadijskog puka divizije Ferara«.
Jakov Jovović bio je najposlušniji izvršilac naredbi Draže Mihailovića i okupatorskih crnokošuljaša. Toliko se Jakov srodio sa crnokošuljašima da nije više bio samo sluga okupatora, nego najsuroviji okupator, o čemu svjedoči i ovaj dokument.

DOKUMENT br. 92

Br. 2212 prot. Predmet P.M.14 II/8/1943
Svim zavisnim jedinicama – Središte – komandi bataljona nacionalista - Kosovi Lug.
Rano sutra ujutro jedna jedinica odreda 81. bataljona pod zapovedništvom centuriona (kap. fašistički) Penakia Klaudija, u zajednici sa tri čete nacionalističkog bataljona pod komandom kap. Jovovića i sa još nekim desetinama žandara »crnogorske žandarmerije«, izvršiće akciju čišćenja u zoni Malog Garča, gde se po dobivenim obaveštenjima nalaze partizanski elementi.
Snage koje sudeluju – 81 bat. M.B.C.H.
Prva četa – jedan vod strelaca, 36 ljudi; Druga četa – jedna desetina strelaca 18 ljudi; Treća četa jedna desetina strelaca 18 ljudi. Četa eksploatatora – jedna desetina, 18 ljudi; 10. četa Mitra – jedna desetina 18 ljudi; Bataljon kap. Jovović br.3 čete 200 ljudi; Crnogorska policija – žandari, 10 ljudi.
Zadatak – opkoliti M. Garač (kv.852), postaviti na označenim tačkama, prema dobivenim obaveštenjima da elementi koji iskorišćavaju svaku terensku mogućnost, mogu biti potpuno presečeni, sa svrhom da se onemogući bekstvo neprijateljskih elemenata pobeglim od akcije čišćenja, koji bi pokušali da se spasu opkoljavanja.
Ostale snage krećući se sa severa zap. i sa jugoistoka, vršiće akciju čišćenja na terenu dok se ne spoje.
Naređuje: Odredi bat. Jovović delovaće krenuvši iz Orašja i stići će kotu 852 na jugu crkvice koja ostaje pola obale.
Odredi formacija 81 bat. slediće severno od crkvice dok dopru između Malog i Velikog Garča.
Početak pokreta sati 22.30 11/8. Početak akcije čišćenja sati 4.30 dana 12/8. Znak završetka operacija pucnjem ručne bombe i jednim trakom crvenog svetla.
Lozinka – Za 81 bat: »Legionari 81«, za nacionalističke odrede: 'Kap. Jovović'«.
Oprema – obična, municija, individualna i oružje, prvi obrok jela biće dat u sedište.
Prvi senior, komandant, Gilmo Zatoni, s.r.«

NAJKONKRETNIJA IZDAJA

Koliko je Jovović, taj Mihailovićev poslušnik i potkazivač, zajedno sa svojim nalogodavcima i pustahijama, zadojen mržnjom protiv Crnogoraca i crnogorskog naroda, najbolje ilustruju dokumenti iz njihove zaostavštine, čiji se manji dio ovdje prezentira. Bili su spremni na sve samo da unište crnogorski narod i njegove borce za slobodu, a sve pod geslom borbe protiv komunizma, kakvog ga oni u svojim glavama zamišljaju. Radije i sa crnim đavolom, nego sa svojim narodom! Ima li išta zločinačkije od toga?!
Nažalost, njihovi sljedbenici i danas nastoje da po svaku cijenu unište sve što je crnogorsko – sve »što se ne htje u (njihove) lance vezati«.
I naredni dokument iz okupatorsko-četničkih izvora potvrđuje ove navode:
»Od komande kolone Frontedu marinskom kapetanu gospodinu Jovoviću. Sati - 17, 19. aprila 1943. Stop. Javio sam preko radija što ste mi saopštili. Stop. Neću da vi i vaši malobrojni vjerni ostanete sami. Stop. Boreći se, ako je potrebno, potpomognuti od naših bornih kola povucite se samo na Stojkovac kota 1369. Stop. Na Vašem desnom krilu naći će se bataljon Lukovski pod komandom pukovnika Đukanovića na Toplom Prisoju, kota 1280. Stop. Izvršite pokret prije noći i odmah se vežite desnim krilom sa Lukovskim bataljonom. Stop. Izvijestio sam Đukanovića da se spoji sa vama svojim lijevim krilom. Stop. Radi vašeg znanja i sigurnosti obavještavam vas da će naši bacači i topovi osigurati vaše lijevo krilo i da mogu tući svu ravnicu Brezne. Stop. Izvršite pokret u redu i prije noći. Stop.
Potpukovnik, komandant bataqona, Bartolomeo Frontedu s.r.«
Brojni drugi dokumenti pokazuju koliko su se danilovgradski četnici, pod neposrednom komandom Jovovića, bili saživjeli sa okupatorom i s njima postali jedno, imajući zajedničku komandu i isti cilj – uništavanje danilovgradskih građana i njihove oslobodilačke vojske. To dokazuje i pismo potpukovnika Frontede, komandanta III bataljona 48. pješ. puka:

DOKUMENT Br. 94

»Potpuk. Frontedu - III Bat. 48 pješ.puk
Gospodinu kapetanu Jovoviću.
Ja samo komandujem bataljonom. Postoji g. pukovnik Flaminini koji komanduje sa nama Italijanima i Nacionalistima.
Za sve potrebe trebate se obraćati gosp. pukovniku Flamininiju komandantu kolone.
Pozdrav, P.pukovnik Frontedu, s.r.«
Jovović sarađuje sa okupatorom u svim zločinima protiv crnogorskog naroda. Iz pisma od 3. jula 1943. komandant vojne komande mjesta, Danilovgrad, Zatoni, naređuje Jovoviću:
DOKUMENT br. 95 - »Fonogram na ruke Br. 3063/P, 3. jula 1943. XXI - Od vojne komande mjesta Danilovgrad, kapetanu Jovoviću
Zatevam da smesta budem upoznat sa planom koji je izrađen u zajednici sa komandantom piperskog bataljona Tomašem Gijovićem. Predlažem da se živalj Kamenika sa svojom stokom privuče (domami) na pasišta najbliža našim mesnim komandama.
Prvi stariji komandant, Đilmo Zatoni«

Strijeljali su žene i djecu

Kapetan Jakov N. Jovović i Dušan Milatović, kapetan danilovgradske žandarmerije, zajedno sa italijanskim okupatorom interniraju i strijeljaju nevine ljude, pale njihove kuće i pljačkaju njihovu imovinu.
Navodimo samo jedan primjer iz dokumenata koje je prikupila komisija za Crnu Goru:
»U selu Dužina 1. juna jedinice divizije 'Ferara' internirale su 15 staraca, 50 žena i 65 djece... Zapalile su 115 kuća, 90 štala i 80 koliba, opljačkale 4000 ovaca, 600 goveda, 150 konja, 200 košnica meda, 1000 kokošaka, kao i mnoge druge stvari i uništile ljetinu za 90.000 kg žita, 180.000 kg krompira i 400.000 kg sijena. Strijeljali su 17 mirnih građana, većinom žene, djecu i starce.
U italijanskim zločinima u ovom selu uzeli su učešća kao podstrekači-nagovarači četnici Draže Mihailovića: Boško Agram iz Nikšića, Jakov Jovović, kapetan iz Brda i Dušan Milatović, kapetan iz Bjelopavlića«.
Slično, pa i gore, bilo je u svim drugim krajevima Crne Gore, a zločinac Jovović cinički piše predsjedniku Spuške opštine:

DOKUMENT br. 97

»Komanda Danilovgradskog letećeg odreda, br. 68, 10. juni 1943. godine - Kosovi-Lug.
Predsjedniku Spuške opštine,
Doznao sam da ste za konjovodce Spuž koji treba da pođu za Nikšić odredili nekoliko bivših četnika moga odreda. Vama je dobro poznato da su četnici dva i po meseca prolivali svoju krv kroz Bosnu i Hercegovinu, te su to svojom borbom, eto, i učinili da Vi slobodno živite i da možete praviti nezgodne stvari, nekorektne i neispravne kada za konjovodca određujete jednog bivšeg aktivnog potporučnika Vojislava Backovića. Vi ste moralno krivi za ovakvo delo... Časni okupator koji sa nama postupa više nego čovečanski, dao nam je odrešene ruke za našu unutrašnju upravu i određivanje na razne službe...
Komandant Danilovgradskog letećeg Od. Jakov Nik. Jovović, s.r.
Pečat: Leteći bataljon Nacionalnih trupa«

DOBILI NOVOG GOSPODARA

Kapitulacijom Italije 9. septembra 1943, četnici su primorani da mijenjaju gospodara. Umjesto Italijana treba da se priključe i prilagode novom, surovijem, njemačkom okupatoru. To nije nimalo lako jer za slučaj da Njemci odmah ne posjednu bivše italijanske garnizone, četnicima može za čas da se desi katastrofa. Oni su bez okupatora nemoćni i ne smiju, tako reći, ni jednog trenutka ostati bez njegove pomoći. A novome se gospodaru nije lako prilagoditi i steći njegovo povjerenje. Za ta nova dokazivanja traži se nova krv, novo mučenje, terorisanje i ubijanje danilovgradskih građana i boraca NOR-a. To je đavolski težak posao, jer je NOV ojačala, vratila se u starom sjaju. Ponovo je Danilovgrad blokiran od strane jedinica NOP-a, pa je trebalo Njemce dobro štititi u širem pojasu.
Jovović je prethodno osigurao pratnju italijanskoj vojsci koja je kapitulirala u Danilovgradskom srezu, što se vidi iz pisma đenerala Blaža Đukanovića Jovoviću:
»Dragi Jakove, zbog nastale situacije i obavještenja sa naše strane Italijanima je dalji boravak u Bjelopavlićima nemoguć, treba ih u toku noćašnje noći ili najdalje sjutra uveče prebaciti preko Pipera za Vasojeviće... Sa ovim se saglasio i pukovnik (B. Staničić)«.
Tako su četničke pustahije Jovovića ispratili svoju braću po oružju i zločinima i dočekali Njemce, koji su zaposjeli teritoriju Crne Gore koju su držali Italijani. I Bajo Stanišić se pažljivo, a zatim potpuno otvoreno ponudio Njemcima kao saveznik u borbi protiv NOV Crne Gore, u borbi koja je, kako on u jednom pismu kaže, »oduvek« bila jedina koju on vodi:
»Gospodinu Jevremu Šauliću, predsjedniku opštine Nikšić.
Dragi Jevreme, ja sam ustao u borbi protiv komunista u februaru prošle godine. Glavni mi je bio zadatak da i dalje vodim borbu protiv njih i danas, poslije svih ovih događaja, stojim na istom stanovištu, te sam u vezi ovog mog gledišta, izdao nalog svim mojim jedinicama da nikako ne napadaju na njemačke vojnike, koji se kreću po ovoj teritoriji.
Ako nađete za potrebno molio bih vas da odete kod komandanta njemačkih trupa u Nikšić ili okolinu i da mu saopštite ovu moju odluku i objasnite moj stav, kao i to da ih zamolite da nas ne smetaju u ovom započetom poslu.
Prijateljski vas pozdravlja, pukovnik Bajo Stanišić«
Već izanđalu priču »borbe protiv komunizma« Stanišić nije mogao više ničim da pravda. On je to pisao samo nekoliko dana prije svoje pogibije, a toliko je bio ogrezao u služenju okupatoru da ga više nije moglo ništa amnestirati. Stoga je Stanišiću i Jovoviću jedini izlaz za privremeni spas bila saradnja sa njemačkim okupatorom.

PODILAŽENJE NJEMCIMA

U pismu »Feldkomandantu general majoru Kajperu – Cetinje«, Jovović veli: »Naročito mi je čast ukazana Vašim poverenjem, pažnjom i priznanjem koje ste mi pokazali za svoju borbu protiv komunizma. Zahvaljujući na velikoj pažnji što ste mi povjerili komandu na četničkim odredima«.
Jovović misli da Njemci treba da poklone puno povjerenje četnicima... »svome današnjem časnom saradniku u borbi protiv komunizma« »prihvatio iskreno i pošteno viteški pruženi ruku za zajedničku borbu protiv komunizma«. I on traži borbu protiv svog vlastitog naroda: »Pružite nam životne potrebe i ratni materijal, dajte vlast u ruke naše«. On se brine da olakša položaj njemačke vojske: »Uskoro... naši će ljudi prelaziti k njima... u tom slučaju nastupiće neizostavno krah nacionalnog pokreta, a time će nastati velike teškoće za Njemačku vojsku«. Jovović, takođe, moli generala Kajpera »da se četničkoj komandi, u saglasnosti sa njemačkom vojnom silom, ostave potpuno slobodne ruke u pogledu uništavanja komunista na celom području Crne Gore«.
Njemci su, naravno, odmah prihvatili Jovovićevu ponudu, da im ova četnička čudovišta pomognu u uništenju našega naroda, premda je sve to kod njih izazivalo unutrašnje nemire i podozrenja prema četnicima, čudeći se i sami kako je to moguće da su četničke pustahije veći prijatelji njima nego vlastitom narodu. Da bi uvjerio Njemce u svoju odanost, Jovović je bez milosti strijeljao svakog crnogorskog građanina za koga se sumnjalo da može na bilo koji način da ugrozi okupatorsku njemačku vojsku. Tako je utvrđeno da je Jovović, u proljeće 1944. godine, u sukobu NOV i Njemaca, udario na jedinice NOV iza leđa, zarobio Vukašina Agramovića, iz sela Štedim, opštine kočanske, Nikšićkog sreza sa šest drugova i poslije mučenja sve ih strijeljao.
Ali, ne samo da su Jovović i njegove pustahije, čak i po mišljenju najodanijih Hitlerovih slugu, prevršili svaku mjeru - ubijajući svoje građane, već su ponekad potpuno zamjenjivali okupatora, a okupatori ih samo pomagali. Tako se zločinac kapetan Jovović na pomoći zahvaljuje fašističkom generalu, zloglasnom guverneru Crne Gore Pirciju Biroliju pismom (939) II-26/V-42, koje mu je lično predao:
»Ja i svi moji drugovi-nacionalisti zahvaljujemo Italijanskoj vojnoj sili za veličanstvenu pomoć koja nam je ukazana«.

LAZINE 23. JULA 1944.

DJEČIJA SJEĆANJA - Mučenja i strijeljanja 52 omladinke i omladinca na Lazinama, jula 1944. godine od strane četničkih zlikovaca Jakova Nik. Jovovića, događaj je koja prevazilazi sve zločine koje sam iz tog rata zapamtio. Na moju veliku žalost, zapamtio sam taj strašni odjek plotuna (bilo mi je 14 godina). Izbjegli smo od četničkog i njemačkog pokolja u brdo: žene, djeca, stari – svi. Rekli su mi tada: »To su strijeljanja na Lazinama!« Moj komšija, starac od preko 80 godina (Jovović) reče: »Ono Jakov Jovović ubija svoje izmučene rođake – Jovoviće i Brajoviće, svoje komšije i kumove, svoje sugrađane«.
-A koga su oni ubili, đedo, te ih ubijaju?- upitalo ga je dijete od 6-7 godina.
-Nikoga, dijete moje, oni nijesu ubili. Oni nijesu imali ni pušaka, a ubijaju ih zato što nijesu htjeli da slušaju Njemce - odgovori starac.
A godinu poslije, 1945. prisustvovao sam pomenu tim žrtvama. Rano izjutra počele su da dolaze na mjesto zločina kolone naroda iz okolnih sela i Danilovgrada. Omladinci i omladinke, učenici sa vijencima i cvijećem, žurili su da zakite grobnicu svojih vršnjaka. Tu su porodice i rodbina strijeljanih, predstavnici narodne vlasti i vojska. Opijelo su obavila četiri svještenika, od kojih je jedan održao dirljiv govor.
Poslije počasnog plotuna govorili su: Joksim Radović, Veselin Đuranović, Ratko Đurović i Dušan Đuranović. Govornici su ukazali na hrabro držanje tih stradalnika, zavjetujući se da će slijediti slobodarske ideale za koje su se borili i za koje su dali svoje mlade živote.

OKUPATOR O JAKOVU

Okupator je bio vrlo zadovoljan sa Jakovom N. Jovovićem. Uživao je njihovo puno povjerenje, zbog čega su mu zahvalni. To pouzdanje je stekao na krvi koju je prosuo danilovgradskim građanima, za interese okupatora. I ne samo to, Jovović je za ubijanje danilovgradskih rodoljuba primao okupatorsku platu, za sebe i svoje pustahije. A za njihove glave, kao Bajo Stanišić, prima od okupatora naknade i premije. Ima li išta sramnije?! Tako komandant 47. pješ. puka krvave divizije »Ferara« piše: »47 pješ. puk 'Ferara' (grb, zlatna medalja) – pukovnik - V.P. 52, 19. marta 1943. XXI - Dragi Jovoviću, odgovaram na tvoje pismo, vrlo drago, koje mi je stiglo ovih dana. Mnogo ti zahvaljujem za tvoje izražavanje u pogledu mene i cijenim osjećaje prijateljstva koje prema meni pokazuješ i kojeg uzvraćam iz sveg srca. Što se tiče vijesti koje si mi saopštio, ne mogu a da se ne radujem zbog briljantnog uspjeha tvoga bataljona, u čiju valjanost (efikasnost) nijesam nikada sumnjao, koji pod tvojim vrijednim vođstvom – u to sam uvjeren – znaće da ubere nove uspjehe i nove pobjede. Za njega i za tebe izražavam moje najbolje želje u buduće i za borbe koje vas očekuju. Kapetanu Jakovu Jovoviću, komandantu II bataljona Letećih odreda - Odred Zeta. S mnogo srdačnih pozdrava, Đuzepe Rošoli sr.«

Mučenje u «Musovači«

Dušan Đurović otkriva da je povod za taj zločin, kojemu je prethodilo hapšenje i zatvaranje u »Musovači« 350 Bjelopavlića, sve antifašista i rodoljuba, bio dolazak Pavla Đurišića u Kosovi Lug i dogovor sa Jakovom N. Jovovićem o formiranju »jednog najamničkog puka koji bi kalauzio Njemcima, što se moglo ostvariti samo terorom«, pa su sa sobom doveli »veći broj jurišlija i četnika«. Tom naumu je narod, a naročito omladina, pružio otpor i - eto razloga za hapšenje i kažnjavanje smrću njih 52, na Lazinama, 23. jula 1944.
U želji da njemačkom okupatoru izađe u susret, Jovović iznenada, sa svojim zlikovcima, blokira Kosovolušku opštinu, koja je u ravnici i gdje im Njemci, u slučaju potrebe, mogu u svakom trenutku priskočiti u pomoć. Jovovićevi i Đurišićevi dželati uskaču noću u mirne kosovoluške domove, otimajući roditeljima iz njihovih skuta njihove još nestasale dječake i djevojčice i divljački skidaju odojčad s materinskih grudi. Sve ih zlikovački trpaju u tjeskobe zloglasne »Musovače« na Lazinama. »Oko 350 zatočenika nije moglo ni disati«.
»Musovača« je bila smještena u kući Petka Đurovića, zvanog Muso (pa otuda i njeno ime), na Lazinama, u ataru sela Jastreb. Zatvor je osnovao Jovović za zavođenje terora nad Bjelopavlićima, za zarobljene Crnogorce i porodice boraca NOV, već prema tome kako sam odredi.
»Musovača« je građena od čvrstog materijala, debelih kamenih zidova, a sastojala se od dvije prostorije različite veličine. Hodnik kuće je, u julu 1944. godine, korišćen za smještaj oko 100 djevojaka i mladih nevjesta zbijenih na tom uskom prostoru. Čuvale su je straže u više krugova, a upravnik zatvora je bio Miladin M. Brajović, iz Jelenka, predratni policajac, koji je i sam grubo postupao prema zatvorenicima, pa je sa svojim stražarima odstupio sa Njemcima prema Austriji.
Poznato je da je prije jula iz ovog zatvora pobjeglo 40 zatvorenika, usljed čega su mjere prema zatvorenicima pooštrene do krajnjih granica ljudske izdržljivosti.

GRDNO SUDILIŠTE

Gotovo da je i neobjašnjivo sa koliko su lakoće Jakov N. Jovović i grupa njegovih štablija odlučili da pokose mlade živote svojih bratstvenika. Još je zagonetnije – zašto su »pomeničari« i Savo D. Lakić nastojali da po svaku cijenu sakriju zločinačku djelatnost, pogrome koje su tokom rata činili na nenanoružanom stanovništvu Danilovgradskog sreza. Dželati su u »Musovači« mučili svoje žrtve, prebijajući im i noge i ruke, tako da su zidovi te kuće bili često poprskani krvlju nemoćnih mladića i djevojaka.
U arhivima Jugoslavije i Crne Gore sačuvano je više izvornih dokumenata o ovim zločinima. Jakov Jovović je već 27. aprila 1944. godine, po naredbi Draže Mihailovića, osnovao svoj »Prijeki vojni sud oružanih formacija sreza Danilvogradskog«. Taj sud, kako kaže njegov osnivač, sudi »po slobodnom uvjerenju, ne pridržavajući se redovnog vojnog krivičnog postupka i njegovih formalnosti«. Grdno je to sudilište jer »sav rad u Prijekom vojnom sudu mora biti završen hitno, zbog čega radi nedjeljom i praznikom i u svako doba dana«. Izriče samo smrtne kazne i protiv njegove presude »nema mjesta nikakvom pravnom lijeku«.
Za predsjednika suda imenovan je zloglasni Ilija Vujović, koji je i ranije po prijekom postupku u crno zavio stotine majki i sestara u Danilovgradskom srezu.
U dokumentu se pominju Bogdan Šaulić i 10 članova sudskog vijeća koje je Jakov Jovović doveo sa Cetinja: »Molim najhitnije uputite Centralni prijeki vojni sud u Danilovgrad koji bi sa radom na dan 13. jula obezbijedio pravnu proceduru za 48 zatočenika« (koji će biti strijeljani na Lazinama 23. jula 1944. godine).
Odmah je počelo isljeđivanje i suđenje, po hitnom postupku i pod torturom. Svaki okrivljeni je morao da kaže pred sudom, koji je bio »javan«, ono što je rekao pred istragom. Ako skrene ili zataji sa iskazom vodili su ga u »Musovaču« i premlaćivali sve do ponovnog pristanka, brišući mu krv kod ponovnog »javnog« pojavljivanja. Isljeđivanje je vršeno pojedinačno i grupno u kući Radivoja Đurovića i Blaža Tankosića. Pojedinci su i više puta privođeni isljedniku, ne bi li pod torturom još nešto priznali.

DIRLJIVA PRIČA STANKE PAVLIČIĆ

Stanka Savićeva Pavličić, tada djevojčica od 15 godina, nedavno je ispričala autoru ove knjige dirljivu i potresnu priču, čiju je dubinu teško riječima iskazati.
Stanka je rođena u siromašnoj, ali časnoj seljačkoj porodici. Roditelji su joj imali četiri kćerke i jedinca sina Vladimira-Vlada. Svi su se oni s mukom školovali, u svakojakim oskudicama. Potiče iz tradicionalne slobodarske porodice Pavličića, pa joj je i otac Savić bio slobodar i nesebičan borac za svoju otadžbinu. Stoga za Savića nije bilo dileme kad mu je okupirana domovina, osim borbe i otpora, što je i sam glavom platio, priča Stanka.
»Ali jednog proljećnog dana 1943. godine upali su četnički zlikovci u našu kuću i odveli našeg oca Savića i jedinca brata Vlada. Ja sam tada, iako dijete, smatrala da je vrlina boriti se za svoju domovinu, pogotovo kada je ona u opasnosti, kada je okupirana. Ali, evo ispada da mi oca i brata hapse »naši ljudi« samo zato što se bore za slobodu svoje zemlje, što tada sve to nijesam mogla da shvatim. Četnici su nam oca i brata predali okupatoru koji je našeg oca strijeljao 25. juna 1943. godine na Zabjelu, u Podgorici. Tako smo rano ostali bez oca, bez hranitelja i bez čvrstog oslonca.
Sve su nas od tatine smrti pratili i sujmičili ljudi koji su sarađivali sa okupatorom. Život nam je bio dodijao, još ako nam otrgnu jedinca brata Vlada koga su takođe hapsili u sujmičili kao saradnika NOP-a. Bile smo radosne što nam je brat pošao u jedinice NOV, pa što bude, jer smo svaki čas očekivali i njega da uhapse ponovo.
Ali opet se dogodilo ono najgore. U ljeto 1944. godine četnici ponovo upadaju u našu kuću – pretresaju, traže i pretražuju. Oni na veoma drzak način odvode moje sestre Jelenu i Danicu u nepoznatom pravcu. A i one su bile mlade. Danica je imala tek 17 godina. Mučila je mene i majku noćna mora – kuda su ih odveli, što će biti s njima. Znale smo da na svojoj duši nemaju nikakvih grjehova. Bile su primjerne i časne djevojke. Hoće li ih zadesiti isto ono što je zadesilo tatu, jadale smo se jedna drugoj ja i moja mama. Tada sam tek shvatila kako je sloboda skupa - mnogo traži. A najviše zaboli kad stradaš i gineš od svoje »braće«, samo zato što se boriš za slobodu.
Zatvorili su ih u zloglasnu »Musovaču«, na Lazinama, gdje se rijetko ko spasio od terora Jakova Jovovića. Od tad sam dobila nevjerovatnu energiju da se, iako djevojčica, brinem o sudbini svojih sestara. Nijesam ni sanjala da će ih tako mučiti, prebijati i strijeljati »naši ljudi«, plemenici i bratstvenici. Majka je spremala nešto hrane koju sam ja svakodnevno nosila sestrama, savlađujući rijeku Zetu. Jednom prilikom za trenutak sam uspjela da ih vidim, kada su ih sprovodili na saslušanje. Prošle su pored Jakova Jovovića, a on je rekao: »Jelena, Jelena, nećeš mi živa glave iznositi iz ovog zatvora. Dvadeset trećeg jula 1944. godine izjutra, čuli su se iz pravca Lazina plotuni, jedan za drugim – u razmacima...«
To je dirljiva priča jedne plemenite i obrazovane žene, sada već u poodmaklim godinama. Nije nikoga posebno napadala i bila je dostojanstvena u pričama. »Ljuta sam na svog kolegu i rođaka Sava D. Lakića, kako je mogao da piše takvu knjigu u kojoj amnestira Jakova Jovovića i njegove zlikovce koji su mučili i na tako zvjerski način strijeljali ovu omladinu, samo zato što nijesu htjeli kalauziti Njemcima. Kako je mogao Savo, koga sam cijenila i poštovala, da se stavi na stranu ovih dželata.«

BJELOPAVLIĆI U CRNO ZAVIJENI

Moj pokojni prijatelj, Milorad-Bata Zeković, profesor, čovjek široke kulture, ispričao mi je 1985. dirljivu priču koju, u skraćenom obliku, želim da unesem u svoju knjigu:
»Jedne ljetnje noći 1944. godine, kada sam imao tek 12 godina, upali su u našu kuću neki zli i pomamni ljudi, krvavih očiju, zarasli u brade i naoružani do zuba. Da te strava uzme. Vjerovatno da su bili i pod uticajem alkohola. Zgrabili su moje sestre – Darinku i Milenu, blizankinje sa tek navršenih 18 godina. Vezali su ih, tukli i odveli u »Musovaču«, nedaleko od naše kuće. Svi smo bili zapanjeni jer su moje sestre bile mirne i blagorodne djevojke, bez ijedne trunke zlobe i pakosti, a uz to i pristojno vaspitane. Neugodno mi je što ih hvalim, jer su one moje sestre, ali, Banjo, zaista su to bile ljupke djevojke i nijesmo sumnjali ni u kakvu njihovu krivicu. Ni najmanju.
Majka je, kao svako jutro, spremila da im odnesem bocu varenike i malo hljeba u »Musovaču«, očekujući da će ubrzo biti puštene. Kad sam došao pred »Musovaču« jedan četnik krvavih očiju i s prepletenim korbačem od žice u ruci zvjerski me upitao: ‘Što hoćeš, ti mali, ovdje?’ Odgovorio sam mu da nosim sestrama malo hrane. A on mi je, mršiknuvši me da se udaljim, odgovorio: ‘One su jutros odvedene na strijeljanje’. Bježeći, zapitao sam se – kako to strijeljane, a prije neki dan su odvedene – nije im ni suđeno. Vratio sam se kući gdje sam već zatekao kuknjavu i plač. U crno su zavili sve nas, moj dragi Banjo«, priča Bata sa suzama u očima.
I zaista su ih strijeljali, u zoru 23. jula 1944. kako je odredio Jakov Jovović. Toga jutra počela je prozivka, a onda su po šestoro izlazili napolje, gdje su ih vezivali onako modre od udaraca, okupane u krvi. Teško je i zamisliti, a kamoli opisati kako su se osjećali oni koji su čekali na red za svoju smrt, kada bi čuli plotune i štektanje mitraljeza.
Na oko 500 metara od »Musovače« postojao je duboki jarak u koji se cijedi voda iz okolnih lugova i za vrijeme ljetnjih suša. Jarak je adaptiran kao mjesto određeno za strijeljanje i zakopavanje. Kako koja grupa dolazi strijeljaju ih mitraljezima i drugim oružjem, ubacuju u jarak polumrtve i na kraju zakopavaju. Kada je prozvana i odvedena posljednja grupa, dželati su rekli glasno: »E, za danas je dosta«. Tu je sa 16 djevojaka i nevjesta strijeljana Irena Radović, koju su odveli ispred troje maloljetnje djece, i Jelena S. Pavličić, učenica Državne trgovačke akademije, iz Gorice kod Danilovgrada. Prije svakog saslušanja, dželati su ih, razdraženi kao ogladnjeli psi, bjesomučno tukli po golom tijelu, šibali ih prepletenim žičanim korbačima, dok su im iz svježih rana tekli mlazevi krvi.
Ove stasite i ljupke djevojke i nevjeste, sa Irenom Radović i Jelenom S. Pavličić, poslužile su Dragu Đuroviću, poznatom crnogorskom vajaru, kao uzor i nadahnuće za njegovo djelo »Bronzana djevojka« na Lazinama.

Kadić oktroisao »Pomenik«

Previjani zločinac, koji je više od tri godine palio i žario po Danilovgradskom srezu i Crnoj Gori, osjetio je na vrijeme trenutak kada i gdje treba bježati. Zlikovac, koji je preko Draže Mihailovića u crno zavio cijele Bjelopavlice, koji je pobio svoju »bracu« i nevidenim terorom hapsio, mučio i deportovao stotine danilovgradskih rodoljuba, omladine, žena i djece u okupatorske zatvore i logore. Za vršenje te krvave rabote osnovao je preko trideset svojih zatvora u Danilovgradskom srezu. Sva svoja zločinačka djela Jakov N. Jovović i njegovi dželati, činili su ne samo kao sluge okupatora, nego i kao surovi okupatori.

JAKOV POBJEGAO NA VRIJEME

Nije Jovović želio da bježi s njemačkom kolonom prema Austriji, kao što su to učinile njegove štablije i vjerne sluge. Tamo je našla sigurnu smrt gotovo cijela njegova družina. Krajem 1944, on na vrijeme napušta svoju družinu i sa manjom pratnjom, brodom, bježi iz Dubrovnika za Italiju da, kao bajagi, pregovara sa »saveznicima« o predaji njemačke i četničke vojske stacionirane u Crnoj Gori.
Ali, po dolasku u Italiju Jakov biva uhapšen od angloameričkih vlasti s namjerom da se taj zlikovac i agent Gestapoa isporuci jugoslovenskoj NOV. Medutim, iste noci, prije transfera za Jugoslaviju, Jovović uspijeva da pobjegne iz zatvora i da se ilegalnim kanalima prebaci za Argentinu, gdje su se krile i znacajne grupe ustaških zlikovaca, s Pavelićem na čelu.
Jakov Jovovic je tamo i umro (1958), u 52. godini života.
Grupa Jovovićevih četnika, na čelu sa kapetanom Dušanom Milatovicem, komandirom danilovgradske četničke žandarmerije, prilikom odstupnice sa Njemcima prema Austriji, izjavili su da »osjećaju veliku svoju sramotu što smo slijedili Jakova Jovovića«.

JEDNO U KNJIZI DRUGO U REFERATU

Milorad Kadić-Dudi stavio se u službu Sava D. Lakića i mitropolita Amfilohija, kao predsjednik Opštine Danilovgrad u dva uzastopna mandata - da u ime »narodne vlasti« i svih gradana Opštine oktroiše (u svojstvu člana izdavackog odbora) knjigu »Pomenik«, kojom se na vulgaran nacin negiraju najvece istorijske i kulturne vrijednosti Danilovgradske opštine i Crne Gore. Za tu tvrdnju, evo nekih argumenata:
* Na strani 363-oj »Pomenika« M. Kadić, u svojstvu člana izdavačkog odbora i predsjednika svih gradana Opštine, sa članovima uredivačkog odbora konstatuje: » Po onome što se odigralo i način kako je to izvedeno može se reci da je period 1941-1945. godine najsramniji period u istoriji Bjelopavlića«.
Tako Kadić karakteriše Bjelopavliće u jednom najznačajnijem i najslavnijem periodu njihove istorije. A koliko li je samo Kadić, za vrijeme svog osmogodišnjeg predsjednikovanja, podnio referata, na raznim nivoima i povodom dana oslobodenja Danilovgrada, u kojima daje dijametralno suprotne ocjene o navedenom periodu...
* Na strani146-oj M. Kadić-Dudi u istom svojstvu »sakriva« ratnu biografiju Jakova N. Jovovića i njegovih dželata, stavljajuci ih na pijedestal slobodara, a njegove žrtve (recimo »Musovače«) kao »najsramniji period istorije«. Istu grešku M. Kadic cini i u slucaju Baja Stanišića i njegovih zloglasnih štablija (strana 305. »Pomenika«). A koliko je pomena organizovao M. Kadic na Lazinama, povodom 23. jula 1944. gdje je Jakov mucio i strijeljao onoliko omladine, na kojima je govorio suprotno od onoga što piše u »Pomeniku«. M. Kadic velica u »Pomeniku« dvojicu najvecih okupatorskih slugu i izdajnika crnogorskog naroda – Baja Stanišica i Jakova Jovovica. A Jovović i Pavle Đurišic su i najveci ratni zlikovci u II svjetskom ratu, na ovom dijelu Balkana.
M. Kadic je jedan od kljucnih izdavaca knjige »Pomenik«, u kojoj je kazano najmanje 3.000 grešaka i laži o narodu i gradanima koje je on predstavnjao. A nanešena je šteta i imenima upisanim u »Pomeniku«.
* Na strani 367. stav 2. i 3. knjige »Pomenik« M. Kadić, u svojstvu clana Izdavackog odbora, koristeći se funkcijom predsjednika opštine, zajedno sa Savom D. Lakićem i ostalim »pomenicarima«, a pod blagoslovom mitropolita Amfilohija, oktroiše slijedeci stav o strijeljanim na Lazinama:
»Treba istaci da su se u Bjelopavlicima odigrala još dva masovna zlocina sa tragicnim posljedicama. U Boanu kod Danilovgrada je 1860. godine u znak odmazde zbog ubijenog knjaza Danila Petrovica izvršen nezapamcen zlocin. Tom prilikom je knjaževska vladajuca kuca Petrovica razorila i popalila sve kuce, pobila sva lica koja su uhvacena, zabranila povratak u rodni kraj za sva vremena ako je iko ostao u životu. Otada do sada niko se nije u ovo selo vratio, mada ima potomaka.
Drugo, masovnije ubistvo se dogodilo u Lazinama kod Danilovgrada u julu 1944. godine kada su cetnici, takode, pocinili zlocin i strijeljali 52 politicka protivnika.«

O »ZLOČINIMA« PETROVIĆA

Što su sa ovim uporedenjima željeli da iskažu »pomenicari«, nije teško odgonetnuti. Htjeli su svetorodnu lozu Petrovica da oglase zlocinackom, kako bi. valjda, umjesto nje inaugurisali i promovisali mitropolita Amfilohija, ili nekoga koga on želi, a crnogorskom narodu i Crnogoracima da nature srpstvo. Ali - gle, davola! Mučenje i strijenjanja na Lazinama nije, prema njima, izvršio Jovovic sa grupom svojih zlikovaca, jer su oni Srbi, a Srbi ne prave zlocine!?
Svako ko se iole bavi ovim pitanjima zna da bjekstvo i protjerivanje bratstva Kadica, poslije ubistva knjaza Danila (gotovo sto godina prije Lazina) nema ama baš nikakve veze sa masakrima i strijeljanjima izvršenim na Lazinama 23. jula 1944. godine, iako »pomenicari« stavljaju u istu ravan ta dva dogadaja. Ali i to cine samo pod jednim uslovom: da Jovovic nije izvršio ove zlocine, nego neko drugi slican vladajucoj kuci Petrovica. Oni su svojevremeno proturali pricu da su strijeljanja na Lazinama izvršile ustaše, iako se zna da ustaška noga u II svjetskom ratu nije ulazila u naše krajeve.
Todor Kadic je ucinio ono što je ucinio: izvršio je teroristicki akt ubistvom crnogorskog vladara knjaza Danila Petrovica, pod okriljem zemalja koje tada nijesu bile prijateljski raspoložene prema Crnoj Gori, prije svega Austrije. Time je Crna Gora ostala bez svoga vladara sa svim posljedicama koje su se javile i koje su mogle da se jave. Usljed toga bratstvo Kadica se bjekstvom sklonilo u (tada) turski Spuž, dok je jedan broj bio i protjeran. Ali, niko nije ubijen, niti o tome ima istorijskih izvora. To su samo monstruozne izmišnjotine »pomenicara«, kako bi što više ocrnili crnogorsku vladajucu kucu Petrovica.
Nepobitno je dokazano da je Jakov strijeljao 52 omladinke i omladica, 23. jula 1944. godine, na Lazinama. To su cinjenice koje više ne treba dokazivati. Evidentno je da je Jovovic ta strijeljanja izvršio pod okriljem okupatora i samo su Njemci mogli da zaustave njegovu krvavu ruku, što se vidi iz pisma porucnika Hineke, njemackog komandanta mjesta u Danilovgradu, koji se 25-VII-1944. godine obraca Jovovicu:
»Komanda mjesta Danilovgrad - O.U.25-VII-44 14,50
VRLO HITNO! gosp. kapetanu J. Jovovicu – Kosovi Lug
G. potpukovnik Frišling moli vas da na svaki nacin prekinete sa daljim strijeljanjem. Bliža obaveštenja uskoro. On vas takode moli da ovo dostavite g. Đurišiću.
Poručnik Hineke, kom. mjesta«.
Možda bi Lazine bile još veća kasapnica Bjelopavlica da njemacki komandant mjesta u Danilovgradu Hineke i potpukovnik Frišling nijesu intervenisali, jer je Jovović na njihov zahtjev odmah obustavio strijenjanja.
Gospodo »pomeničari«, gospodine Lakiću, gospodine Kadiću i gospodine Amfilohije! Zašto ulazite u krv ovih pravednika čiji mladi i nevini životi bijahu pokošeni rafalima zlotvora (Satane)? I dok su ovi pokošeni pravednici u mukama izdisali pod rafalima i cizmama zlotvora (dželata), vi se pred narodom stavnjate na stranu njihovih dželata. A vi ste, gospodo, kao Pilat, oprali ruke od krvi tih pravednika.

SAVEZNICI ODBACUJU ČETNIKE

Saradnja i bratimnjenje Mihailovićevih crnogorskih komandanata sa okupatorom sve više dopire do spoljnog svijeta, narocito od bitke na Neretvi, u cetvrtoj neprijateljskoj ofanzivi. I golim okom je vidljivo da cetnici Draže Mihailovica ucestvuju u Četvrtoj neprijatenjskoj ofanzivi zajedno sa nacisticko-fašističkim okupatorom i ustašama protiv NOV koja se jedino bori protiv okupatora. Doduše, tu saradnju su cetnicke crnogorske glavešine poceli ostvarivati i ranije, krajem 1941. i pocetkom 1942. godine. Tjerao ih je i sokolio Draža Mihailovic da što tješnje saraduju sa okupatorom, uvodeci ih u bratoubilacki rat.
Poslije Neretve u emisijama Bi-Bi-Si-ja poceli su češće da se pominju partizani i NOV kao jedini činilac borbe protiv okupatora u Jugoslaviji. I što je više vrijeme proticalo Saveznici su sve više prihvatali NOV, dajuci joj pomoć i podršku, a odbacivali četnike Draže Mihailovića.
Sve je to uznemiravalo i izazivalo bijes kod Mihailovića. Kao da je zaboravio na Čerčilovu izreku: »Ko se god bori protiv fašizma od danas je naš saveznik i biće od nas pomagan i podržavan«. Stoga je Čerčil za saveznike prihvatio i boljševički Sovjetski Savez.
A Draža Mihailović od početka nije htio da vodi borbu zajedno sa partizanima, iako je blagovremeno bio nuđen. On se radije stavio u službu fašističkog okupatora.
Zbog stava saveznika Draža je bio veoma ljut, što ga je dovelo do presudnog ispada 28. februara 1943. godine. Prilikom krštenja najmlađeg djeteta kmeta iz Gornjeg Lipova, gdje je u to vrijeme bio njegov štab, Mihailović je izgubio kontrolu, »zahvaljujući dobrim dijelom šljivovici«. Tim povodom on je oštro kritikovao savezničku politiku prema njegovom pokretu, stavljajući do znanja da on smatra vojničkim imperativom da prvo likivdira neprijatelje, imenujući ih »partizanima, Hrvatima, Muslimanima i ustašama«. Dodao je »da saveznici mogu da rade što hoće i da prete kako god hoće, ali da ga ništa neće odvratiti od njegovog cilja da uništi partizane, ni da promeni svoje držanje prema Italijanima« (za koje je rekao da predstavljaju njegov »jedini izvor snabdevanja« i da njemu nije potreban nikakav dalji kontakt sa zapadnim demokratijama.
(Navedeno tvrdokorno stanovište navelo je Mihailovića da u II svjetskom ratu izvrši, pod okriljem okupatora, mnoge pogrome, prije svega nad srpskim i crnogorskim narodom).

Draži oštra kritika Londona

Draža Mihailović kao da je potpuno previdio prisustvo pukovnika Bejlija, šefa britanske misije pri njegovom Štabu. Naime, Bejli je Mihailovićevu tiradu prenio zvaničnom Kairu i Londonu, pa je britanska Vlada zaključila da se preko takvih stavova ne može preći. Stoga je na to Mihailovićevo stanovište lično Vinston Čerčil uputio notu predsjedniku Jugoslovenske izbjegličke vlade, Slobodanu Jovanoviću, 28. marta 1943. godine.

ČERČILOVA NOTA

Citiramo dio te Čerčilove note: »Izvještaje koje je vlada Njegovog veličanstva dobila od oficira za vezu sa generalom Mihailovićem, i iz drugih izvora, ne ostavnjaju sumnju da tamo još vlada potpuno nepostojanje jedinstva među raznim elementima otpora, da se između snaga generala Mihailovića i četnika, s jedne strane, i drugih jedinica otpora, s druge strane, vodi stvarno građanski rat i da se u toj borbi i sam general Mihailović povezao, direktno ili indirektno, s italijanskom okupacionom vojskom.
Ovi izvještaji, među kojima ima i takvih kojima vlada Njegovog veličanstva nije sklona da vjeruje, bili su potvrđeni od strane generala Mihailovića u govoru koji je održao na mjesnom skupu, 28. februara, a o kome je izvijestio tamo prisutni pukovnik Bejli.
Vi ste svjesni da je politika vlade Njegovog veličanstva uvijek bila: pružiti generalu Mihailoviću punu pomoć u njegovoj borbi protiv Osovine, slati mu svu moguću materijalnu pomoć... Ona ne bi nikad mogla opravdati pred britanskom javnošću ili svojim saveznicima svoju dalju pomoć pokretu čiji vođa ne oklijeva javno izjaviti da su njegovi neprijatelji njegovi saveznici – da li privremeno ili trajno, to nije važno – i da njegovi neprijatelji nijesu Njemci i Italijani, upadači u njegovu zemlju, nego sugrađani Jugosloveni, a na prvom mjestu među njima ljudi koji se u ovom času bore i daju svoje živote da oslobode svoju zemlju od jarma stranaca.
Vi ćete, sigurno, sami shvatiti da će, ukoliko general Mihailović nije spreman izmijeniti svoju politiku prema italijanskom neprijatelju i prema svojim jugoslovenskim sugrađanima, za vladu Njegovog veličanstva zaista biti potrebno da revidira svoju sadašnju politiku podupiranja generala Mihailovića«.

I KRALJ SE ODRIČE DRAŽE

U duhu ove Čerčilove note, predsjednik emigrantske vlade Slobodan Jovanović je 5. aprila 1943. godine uputio Mihailoviću pismo u kojemu se, uz ostalo, kaže:
»Pored svega toga ja moram izjaviti da vaš govor od 28. februara, ako je tačno dostavljen, ne odgovara ne samo pogledima britanske nego i pogledima jugoslovenske vlade. Njemci i Italijani koji su rasparčali Jugoslaviju i oduzeli našem narodu slobodu jesu naši prvi i glavni neprijatelji. Protiv njih valja udružiti sve borbene snage Jugoslavije, ostavljajući na strani naše unutrašnje razmirice... U svakom slučaju vojnu pomoć Velike Britanije mi možemo tražiti samo za borbu protiv Njemaca i Italijana, kao i njihovih satelita, ali ne i za međusobne sukobe«.
Da bi došao do novog materijala za odbranu Draže Mihailovića, Slobodan Jovanović mu tendeciozno upućuje, 25. februara 1943. godine, telegram sa slijedećim pitanjima:
»1) Da li je Jevđević, zaista, prošle godine sklapao kakve sporazume sa Italijanima?
2) Da li je istina da je poslije ovoga Mihailović posjetio Negria, italijanskog generala?
3) Da li je tačno da se uništavaju naselja Hrvata od strane četnika Jevđevića, a pod zaštitom Italijana?« Znao je unaprijed kakve mu odgovore na njih Mihailović smije dati.
I zaista, Mihailović mu 2. marta šalje zvaničan odgovor pun bestidnih laži, među kojima, ilustracije radi, navodimo samo slijedeće:
»Niti ove niti prošle godine, Jevđević nije sklapao sa Talijanima sporazume makakve vrste... Jevđević lično nije nikakav vojnički vođa, pa prema tome i nije mogao uništavati hrvatska naselja. Naprotiv, sva njegova nastojanja su bila da utiče na narod da se zbog zverstva ustaša, izvršenih po srpskim selima, ne sveti nad hrvatskim stanovništvom... Do sporazumevanja i sklapanja izvesnih sporazuma dolazilo je samo između komunista i Gestapoa. Rezultat ovih sporazuma je ujedinjena njihova saradnja, koja danas besni protiv nas...«
Slobodan Jovanović, predsjednik Vlade Kraljevine Jugoslavije, prosljeđuje 24. aprila 1943. godine ovaj Mihailovićev izvještaj britanskoj vladi i premijeru Čerčilu, s namjerom da »izvorno« obavijesti, a u stvari da dezinformiše najodgovornije savezničke faktore. Međutim, sve ovo je pokazivalo da istina o pravoj situaciji u Jugoslaviji sve više i sve šire prodire u svijet i da ova prljava igra emigrantske vlade i njenog glavnog eksponenta u zemlji neće moći još dugo da traje.
Zbog takve igre i neprincipijelne politike Mihailovića i emigrantske vlade prema zapadnim saveznicima, NOV Jugoslavije dobila je punu pomoć i podršku Saveznika, dok su četnici i fašističke Pavelićeve i Nedićeve vlade doživjele pravi debakl. Dijelovi ustaških i četničkih snaga, koji su bjekstvom prešli granicu Austrije, početkom 1945. vraćeni su od strane zapadnih saveznika i predati jedinicama NOV.
Kao posljedica tih odnosa, kod velikosrpskog nacionalizma, oličenog u četništvu, stvorila se averzija prema »zapadnim saveznicima«, koja i danas traje i koju, skupo plaća srpski i crnogorski narod – ratovima, blokadama i uništenjem njihovih dobara.

EMIGRANTSKE IZDAJNIČKE VLADE

Sve emigrantske jugoslovenske vlade, sa izuzetkom Šubašićeve, zajedno sa Dražom Mihailovićem, Milanom Nedićem, predsjednikom srpske fašističke vlade i Ljubomirom Ljotićem - stavile su se na stranu Sila Osovine u II svjetskom ratu. Oni su obmanjivali Saveznike, što ih je u konačnom ishodu i dovelo do potpunog debakla. Mihailović je stalno slao depeše emigrantskim vladama, tražeći od saveznika pomoć u oružju, municiji i ostalom ratnom materijalu - za akciju protiv okupatora, a, u stvari, ona mu je bila potrebna za akcije protiv NOV. Stoga su se emigrantske vlade stalno kompromitovale kod Saveznika i često smjenjivale, gubeći svako njihovo povjerenje.
General Boj, jedan od glavnih u servisu g. Mastersona, koji se starao o pomoći đeneralu Mihailoviću, izjavio je sredinom 1943. godine i ovo:
»Đeneral Mihailović otvoreno sarađuje sa Italijanima i njegovi odredi, potpuno naoružani, prebacuju se italijanskim kamionima u Zapadnu Bosnu u borbu protiv partizana i to u zajednici sa italijanskim trupama«.
Kaže da se »baš danas vodi bitka sjeverno od Mostara između jednog Dražinog odreda od 2.400 ljudi iz Crne Gore u zajednici sa Italijanima protivu partizana. Draža Mihailović je kvisling isto kao i Nedić, jer Nedić sarađuje sa Njemcima, a Draža sa Italijanima«.
Sredinom 1943. godine formirane su izviđačke grupe, sastavljene od britanskog i jugoslovenskog ljudstva s ciljem da utvrde stanje otpora okupatoru u Jugoslaviji. To je uslovilo da se potvrde raniji dokazi da su Mihailovićevi komandanti, ne samo oni u Crnoj Gori, već i drugim krajevima, bili mnogo tješnje povezani sa okupatorom, nego što je ikad neko to pomišljao. To je dovelo britansku Vladu do zaključka da ona ne može više da vodi svoju politiku isključive podrške Mihailoviću.
Značaj jugoslovenskog otpora je u drugoj polovini 1943. godine kod Saveznika ozbiljno porastao, zbog čega je trebalo utvrditi koga pomagati i ko stvarno u Jugoslaviji vodi borbu protiv okupatora. Stoga je u julu 1943. godine odlučeno da se pošalju vojne i političke misije višeg ranga i kod Mihailovića i kod Tita.
General Armstrong, čovjek od velikoga iskustva i karijere, imenovan je za komandanta ove misije kod Mihailovića, a general Ficroj Meklejn na odgovarajuće mjesto kod partizanskih snaga. Meklejn je spušten padobranom u Titov Glavni štab 17. septembra 1943. godine, kao komandant savezničke misije koju su činili svi britanski oficiri za vezu pri partizanskim jedinicama na jugoslovenskoj teritoriji. Istovremeno se na Zlatiborsku visoravan spustio padobranom general Armstrong, sa potrebnim ljudstvom i materijalom, kao šef misije kod Mihailovića. Tada su Armstrongu četnici pokrali materijal i uniformu u kojoj je želio da se pojavi pred Mihailovićem. Ta krađa izazvala je pravi skandal, što je prinudilo Mihailovića da o tome obavijesti emigrantsku vladu i da preko nje poruči sve pokradene stvari kako bi obeštetio Armstronga i ostale članove savezničke misije.
Još teži se slučaj dogodio engleskoj misiji, u zimu 1942. godine, kada su četnici ubili Atertona i članove njegove misije, »obezbjeđujući« ih u pratnji kod Mihailovića. Tom prilikom četnici su im opljačkali zlato i novac koji su oni nosili radi ličnog osiguranja.

ČETNIČKI »BESMISLENI RAT«

Armstrong je uspio da vrlo brzo prozre Mihailovićeve namjere i »taktiziranja«. U želji da Mihailovića upozori na ozbiljnost situacije, Armstrong mu krajem novembra 1943. pored ostalog, piše:
»Moja je velika želja da doprinesem, do granica moje moći, tome da se učini kraj ovom besmislenom građanskom ratu, koji sada bijesni među narodima Jugoslavije. Smatram da sve što bi se sada moglo učiniti da se jednom stane na put bratoubilačkog klanju Jugoslovena, pa čak i najmanje sitnice, u isto vrijeme bi koristile našoj opštoj stvari i time ubrzalo dan oslobođenja Jugoslavije. Zato vas naozbiljnije molim, gospodine ministre, da ponovo uzmete u razmatranje svaku eventualnu odluku, koju ste već donijeli i koju namjeravate donijeti u pogledu daljega vođenja borbe protiv partizanskih sila...«
Međutim, sve sugestije upućene od Armstronga Mihailović je kategorički odbijao, a svojim potčinjenima uputio naređenje:
»Da se prekine svaki privatni dodir sa engleskim misijama koje se nalaze kod naše vojske. Ukoliko ima potrebe za nekim službenim dodirom, isti će se održavati isključivo preko komandanata kod kojih se nalaze ove misije.
Ljudstvo pri štabu Vrhovne komande zabranjuje svaki privatni dodir sa ljudstvom engleske misije. Za svaki prekršaj ove naredbe najstrože ću kažnjavati«.

Propast četnika na vidiku

Nakon što je to izričito potvrdio i general Armstrong više ni u međunarodnim krugovima nije bilo sumnje u činjenicu da četnici Draže Mihailovića i jedinice Milana Nedića i Ljubomira Ljotića vode bratoubilački rat u Jugoslaviji, No, možda i sam Armstrong nije mogao shvatiti, ili nije ni želio da shvati, da Mihailović tada već ni objektivno nije mogao da prihvati njegove prijedloge – da prekine bratoubilački rat i da se sa NOV udruži u borbi protiv okupatora. To stoga što ni Mihailović, niti Nedić nijesu imali kud drugo, osim u nove izdaje i dalje prolivanje narodne krvi, odnosno da i dalje svoje korpuse drže pod komandom fašističkih okupatora, pa što im bude. Tako su sami svjesno srljali u konačnu propast.
Na kraju, u noći između 29. i 30. maja 1944, na jedan od aerodroma u južnoj Italiji spustila su se četiri aviona tipa DC-3. Iz njih je izašlo 45 ljudi. Bili su to saveznički oficiri i vojnici koji su, u svojstvu pripadnika britanske misije, duže ili kraće vrijeme proveli u četničkim štabovima. Među njima nije bilo generala Armstronga i nekoliko istaknutih članova misije. Njih su četnici zadržali kao zarobljenike i taoce, za prtljag koji su britanske vlasti na aerodromu u južnoj Italiji zaplijenile Lukačeviću i Baćoviću prilikom njihovog povratka u zemlju. U njihovom prtljagu bili su razni pokloni, zlato i novac koji je emigrantska vlada namijenila Mihailoviću.
Međutim, već sjutradan Mihailović je bio prinuđen da oslobodi Armstronga i ostale članove misije, iako Lukačevićev i Baćovićev prtljag nikada nije stigao u četničke ruke. Tako je 31. maja 1944. godine i posljednji zvanični predstavnik Velike Britanije napustio Mihailovićev štab. Konačno je svim saveznicima postalo jasno da četnički pokret Draže Mihailovića nije bio samo izdajnički pokret jugoslovenskih naroda, nego istovremeno i izdajnički pokret svih snaga antihitlerovske koalicije.

NERAZUMNI »POMENIČARI«

Ali, sve navedene i druge činjenice »pomeničari« ignorišu. Oni, čak, neće da vjeruju ni moćnim saveznicima iz antihitlerovske koalicije i Vinstonu Čerčilu, jednom od najvećih državnika svijeta, da su četnici sarađivali sa okupatorom. S tim licima i užim krugom njihovih pristalica teško je razumno voditi dijalog. Oni, čak i dan-danji, ne vjeruju u činjenicu da su savezničke snage povukle svoje misije od Draže Mihailovića maja 1944. godine.
Za obrazloženje svojih stavova o izdaji Mihailovića, Čerčil i Antoni Idn su se, između ostalog, poslužili još i argumentom da je britanski ambasador na jugoslovenskom dvoru, Ralf Stivenson, uputio 5. decembra 1943. godine, britanskom ministarstvu spoljnih poslova telegram, u kojem kaže:
»Naša politika se mora zasnivati na tri nova faktora: partizani će vladati Jugoslavijom. Oni su nam u vojnom pogledu tako dragocjeni da ih moramo nedvosmisleno podržati, podređujući političke obzire vojnim. Krajnje je sumnjivo da li se monarhija može i nadalje smatrati odgovarajućim elementom u Jugoslaviji«.
I iz iscrpnog izvještaja Ficroja Maklina, Čerčil je nedvosmisleno zaključio da će NOP biti odlučujući faktor u poslijeratnom uređenju Jugoslavije.
Krajem decembra 1943. godine Čerčil upućuje u Jugoslaviju, u sastav britanske misije pri Vrhovnom štabu NOV i POJ, svoga sina Randolfa, koji smatra da je bez daljeg potrebno »da Vlada Njegovog Veličanstva, a ako je to moguće i kralj Petar, smjesta uklone Mihailovića«.
2. januara 1944. godine Čerčil piše Idnu:
»Iskazi ljudi koje poznajem i kojima vjerujem ubijedili su me da je Mihailović vodenički kamen privezan o vrat mladog kralja i da kralj nema nikakvog izgleda sve dok ga se ne otarasi«.
Na žalost, i tada i dan-danji četništvo i neočetništvo Draže Mihailovića i predsjednika srpske fašističke vlade Milana Nedića stoje kao vodenični kamen privezan o vratu Srbije i Crne Gore i veliko je pitanje kada će se one od njega otarasiti.
U posljednjoj dekadi prošloga stoljeća neočetništvo je obnovilo ratove s ciljem etničkog čišćenja, vršeći sve vrste zločina. Za tako počinjena djela Savjet bezbjednosti UN osnovao je specijalni sud (Haški tribunal) za zločine počinjene na tlu bivše SFRJ, slično onom u Nirnbergu, za suđenje njemačkim fašističkim vođama krajem II svjetskog rata.
Ovaj tribunal je već do sada optužio blizu 40 vođa neočetništva, među kojima i četničkog vođu Vojislava Šešelja. A mnoge od optuženih su srpske vlasti već isporučile Haškom tribunalu, dok su neki uhapšeni od međunarodnih snaga, ili su na drugi način isporučeni Hagu. Mnogi od njih su priznali svoja zločinačka djela i osuđeni su na dugogodišnje robijanje.

IDEJA O ETNIČKOJ VELIKOJ SRBIJI

Ideja četništva i neočetništva o stvaranju etnički čiste velike Srbije je nacistička. Iako je začeta još za vrijeme Ilije Garašanina, ona je tek za vrijeme fašističke okupacije našla svoje »oživotvorenje«. Draža Mihailović i predsjednik srpske kvinsliške vlade Milan Nedić, plasiraju i inaugurišu svoje planove i programe: Očistiti »veliku Srbiju« od nesrpskog stanovništva (Muslimana, Albanaca, Hrvata, Crnogoraca i dr.). I današnje neočetništvo hoće, uz podršku kleronacista, etnički čistu »veliku Srbiju«, što su pokazali u 10-ogodišnjim ratovima u posljednjoj dekadi prošloga stoljeća. Propagandna akcija za »posrbljavanje« Crnogoraca pri posljednjem popisu stanovništva je kleronacionalistička. Oni na sve moguće načine nastoje da satru hiljadugodišnju crnogorsku državu i brojno malu crnogorsku naciju, njenu kulturu i njenu istoriju.
Začuđujuće je koliko su »pomeničari« bili plitkoumni u poimanju istine o tim događajima i sa koliko su providne zlobe hulili na NOP da bi rehabilitovali četnički pokret Mihailovića i srpsku fašističku vladu Nedića. Potcijenili su intelektualnu i kulturnu javnost danilovgradske opštine i Crne Gore, pišući knjigu »Pomenik« samo za krugove neukih, neobrazovanih i kleronacionalističkih građana koji i ne žele da saznaju pravu istinu o tim događajima.
»Pomeničari« ignorišu najveće svjetske institucije i ličnosti kao: Teheransku konferenciju (»Veliku trojicu« – Ruzvelta, Čerčila i Staljina), Ujedinjene nacije, kralja Petra II Karađorđevića - razrješenje Draže Mihailovića i obaranje vlade Purića, proglas da se četnici priključe NOV i dr.

NOVI UDARCI ČETNIŠTVU

Nužno je, direktno i indirektno, suočiti se sa prošlošću i uvažavati istorijske činjenice, ne samo radi zadovoljavanja pravde za žrtve zločina i stravične brutalnosti, nego i radi svih koji su se borili i bore za slobodu, demokratiju i čovječnost u Crnoj Gori. Istorijske su činjenice neumoljive.
U odgovoru upućenom Titu 8. januara 1944. godine Čerčil je pisao:
»... Riješio sam da britanska vlada prekine sa pružanjem svake dalje podrške Mihailoviću i da isključivo pomažem Vas, stoga ćemo biti srećni ako kraljevska Jugoslovenska vlada ukloni Mihailovića iz svojih savjeta...«
I general Dušan Simović, prvi predsjednik emigrantske vlade Jugoslavije, je 24. februara 1944. godine, preko Radio Londona, ustao protiv emigrantske vlade Božidara Purića i generala Draže Mihailovića, koji pod izgovorom da se bore protiv komunizma služe nacističkim okupatorima. A zatim je rekao:
»Umjesto da se ponose i oduševljavaju uspjesima i borbom naših naroda, oni bi htjeli da onemoguće tu borbu i da izazovu unutrašnje sukobe, pa prema tome rade ono isto što rade neprijatelji. Nepriznati Narodnooslobodilački pokret znači raditi protiv Saveznika, za račun neprijatelja«.
Simovićev govor bio je ozbiljan udarac jugoslovenskoj emigrantskoj Vladi i njenom ministru vojske Mihailoviću. I naši »pomeničari« umjesto da se i sami ponose uspjesima i borbom naših naroda, stavljaju se na stranu okupatora i njihovih slugu, ratnih zlikovaca Baja Stanišića i Jakova Jovovića.
22. februara 1944. Mihailovićevo četništvo i Purićeva emigrantska Vlada doživjeli su nov udarac. Toga dana Čerčil je održao govor u britanskom Parlamentu, u kojemu je rekao:
»Veoma vješto vođeni, organizovani na principu gerile, partizani su u isti mah neuhvatljivi i smrtno opasni. Oni se nalaze čas tu, čas tamo, oni su svuda i na svakom mjestu. Njemci su protiv njih organizovali ofanzive velikih razmjera, pa ipak su partizani svaki put, čak i kada su bivali opkoljeni, izmicali, nanoseći mnogo muka neprijatelju. Partizanski pokret je ubrzo brojno pretekao snage generala Mihailovića.
Ne samo Hrvati i Slovenci, već se i veliki broj Srba pridružio maršalu Titu, tako da on u ovom trenutku ima preko četvrt miliona ljudi za sobom, i velike količine oružja zaplijenjenog od neprijatelja ili Italijana, ovi ljudi su organizovani u znatan broj divizija i korpusa.
Čitav pokret je dobio svoj pečat i oblik, a da nije izgubio osobinu gerile, bez koje svakako ne bi mogao uspjeti. Oko ovih herojskih snaga i u okviru njih razvio se jedan nacionalni i objedinjavajući pokret«.
Nov udarac Purićevoj Vladi i Draži Mihailoviću zadao je njihov poslanik u Moskvi Stanoje Simić, koji je podnio ostavku i uputio pismo moskovskoj »Pravdi«, u kojemu, između ostalog, kaže:
»...Ovim svojim pismom želim da podvučem da smatram Vas i Vijeće za jedine predstavnike jugoslovenskog naroda i za jedinu organizovanu istinsku narodnu vladu kako u zemlji tako i u inostranstvu. Današnja reakcionarska jugoslovenska emigrantska vlada Purića u Kairu ne samo da ne zastupa jugoslovenski narod i ne želi da vodi borbu protiv neprijatelja i koči je, već neće da vodi borbu ni protiv Njemaca i kvislinga Pavelića, Nedića i drugih, nego preko svog vojnog ministra Draže Mihailovića stupa u otvorenu saradnju sa izdajnicima i vodi otvorenu borbu protiv NOVJ...«

ČERČIL PIŠE TITU

Čerčil je 17. maja 1944, uputio pismo Titu u kojemu kaže:
»Jutros je, povinujući se britanskom savjetu, kralj Petar II raspustio Purićevu vladu čiji je ministar rata bio Draža Mihailović. Kralj je spreman da obrazuje novu vladu ili osnuje državni savjet na čelu sa banom Hrvatske (dr Ivanom Šubašićem). Jasno je da ovu odluku svesrdno odobrava Vlada Njegovog Veličanstva...«
Sjutradan je Šubašić položio zakletvu, a Kralj izdao ukaz kojim je potvrdio mandatorska prava svoga novog predsjednika Vlade.

Kralj Petar odbacuje Dražu

Kralj Petar je donio ukaz O. Br. 881, od 29. avgusta 1944. kojim se, general Dragoljub Mihailovic razrješava dužnosti načelnika Štaba Vrhovne komande u okupiranoj Jugoslaviji i 12. septembra 1944, preko Radio-Londona, održao govor, u kojem je, uz ostalo, rekao:
»U ovim sudbonosnim i za Jugoslaviju velikim danima, kada pobjedonosne armije Sovjetskog Saveza stoje na našoj granici, s jedne strane, a americke i britanske, s druge strane, kada je dan naše slobode u punom svanuću, pozivam sve Srbe, Hrvate i Slovence da se ujedine i pristupe Narodnooslobodilackoj vojsci pod maršalom Titom.
Sa mojim punim znanjem i odobrenjem, Kraljevska vlada dr Ivana Šubašića zaključila je važne i korisne sporazume sa tom našom narodnom vojskom, koja je jednodušno priznata, podržavana i pomagana od naših velikih Saveznika, Velike Britanije, Sovjetskog Saveza i Sjedinjenih Država Amerike. Samo tako ujedinjeni u borbi moći ćete sačuvati neokaljanu čast i slavu Jugoslavije i završiti konačnom pobjedom najljepšu legendu hraborsti i ljubavi za slobodu, kojom ste do sada zadivljavali svijet.
Vaša bratska sloga i jedinstvo razbiće sve neprijateljske planove, a naša otadžbina dočekaće tako zasluženu slobodu i uputice se srećnijoj budućnosti mira i pravde u krugu Ujedinjenih naroda i cijelog slobodoljubivog čovječanstva.
Svi oni, koji se oslanjaju na neprijatelja protiv interesa vlastitog naroda i njegove budućnosti, i koji se ne bi odazvali ovom pozivu, neće uspjeti da se oslobode izdajnickog žiga, ni pred narodom, ni pred istorijom.
Ovom mojom porukom vama, odlučno osuđujem zloupotrebu Kralja i autoriteta krune, kojom se pokušala opravdati saradnja sa neprijateljem i izazvati razdor medu borbenim narodom, u najtežim časovima njegove istorije, koristeći time samo neprijatelju.
Klanjajući se žrtvama, pozdravljajući vašu borbu i odajući zahvalnost našim Velikim Saveznicima, pozivamo vas da svesrdno pozdravite pobjedonosne savezničke armije, koje bi došle da vam pruže pomoc u potpunom izvojevanju oslobođenja naše zemlje«.

MIHAILOVIĆ NAPUŠTA SRBIJU

Što se više bližio kraj rata četnicki pokret Draže Mihailovića je iz dana u dan ulazio u sve teže situacije i sve ozbiljnije krize. Odbačen od moćnih saveznika – Velike Britanije, Amerike i Sovjetskog Saveza, od Kralja i Kraljevske vlade, i od vlastitog naroda, Mihailović je bio svjestan da se mora spasavati. Ne radi se više ni o kakvoj ideologiji i ciljevima osim spasavanja golih života.
Mihailović vidi svoj privremeni spas kod njemačkog okupatora, radi čega sa njim obezbjeđuje još čvršću saradnju. Sklopio je, sada javno, i sporazum sa fašističkom vladom Milana Nedića i Dimitrija Ljotića - za zajedničku borbu protiv NOV, koja je već nezadrživo prodirala u Srbiju. U tom cilju Mihailović 1. septembra 1944. godine, kao posljednji svoj adut, naređuje opštu mobilizaciju svega sposobnog ljudstva. Ali, samo nekoliko dana poslije, od Mihailovića se odvaja grupa Vojislava Lukačevića u »Nezavisnu grupu nacionalnog otpora«.
Povodom neuspjeha u fomiranju svoje grupe, Lukačević je prilikom sudenja 1945. godine, u dijalogu sa predsjednikom suda, izjavio: »Naša je krivica što smo vjerovali da se na starim i gnjilim temeljima može da sazida nešto jako i čvrsto«.
Na drugoj strani, NOP se sve više širi, nanoseći sve snažnije udarce okupatoru i četnicima, zbog čega Mihailovića obuzima panika, praćena rasulom. Delegati Mihailovićeve Vrhovne komande za Bosnu i Hercegovinu, pukovnik Zaharije Ostojić i četnicki komandant Hercegovine Petar Baćović uputili su 19. septembra 1944. godine radiogram:
»Sa vašim odgovorom nijesu zadovoljni ni borci ni starješine, jer ne vide ni jedan zračak nade i izlaz iz naše očajne situacije u koju nas je dovela isključivo VK. Narod, borci i starješine poslije kraljevog govora, a zbog stalnog uvjeravanja da su kralj i saveznici sa nama, ne vjeruju više ništa – ni Vama ni nama.
Zbog ovoga je već kod većine jedinica nastupilo pravo rasulo, a svakim danom ono će biti sve veće. Zar ne vidite da će nas narod ostaviti udaljene i s motkama otjerati od svojih kuca? Sa kakvom parolom mi možemo danas izaći pred narod? Zar sa lažima kao do sada?
U očajnim momentima veliki ljudi prave velike gestove. To danas očekuje od Vas srpski narod, koji je od VK doveden u jedan od najtežih položaja u svojoj vojničkoj istoriji.
Molim Vas za jasan precizan odgovor, koji ćemo saopštiti narodu, borcima i starješinama. A šta ce poslije nastupiti, za to ćete snositi odgovornost pred istorijom – Vi i Centralni komitet«.

»NE SMIJEMO ZATVARATI OČI«

I Mihailovićev »vjerni« komandant major Dragoslav Racić piše mu:
»... Mi se ne smijemo zavaravati niti zatvarati oci pred istinom. Odlazak vojne misije najbolji je dokaz da nas Englezi i Amerikanci ne priznaju kao saveznike, a Sovjeti već odavno zastupaju neprijateljski stav prema nama...
Čas smo paktirali, čas bili legalni, čas zauzimali stav oružanog sukoba, što je najžalosnije...Mi moramo naci snage da priznamo istinu: da od saveznika nema šta da ocekujemo, da naš stav predstavlja samo životarenje i vodi laganom, ali sigurnom našem uništenju...«
Omasovljavanje NOV Srbije i njeni uspjesi prisilili su Dražu Mihailovića da sa svojim štabom, 24. septembra 1944, pobjegne preko Drine u Bosnu, a snažan pritisak jedinica NOV, koje su gotovo sa svih pravaca nezadrživo oslobađale Srbiju, žureci ka Beogradu, natjerao je i ostatke četnickih korpusa i brigada da mjesec dana poslije Mihailovićevog bjekstva u Bosnu - pođu za njim.
I Mihailovićev bliski saradnik Milan Nedić, predsjednik srpske fašističke vlade, i Ljotić, početkom oktobra 1944. godine, podijeljeni u dvije grupe, pobjegli su iz Beograda u Njemačku.
Bjekstvom u Bosnu, Mihailovićevi korpusi i brigade kroz danonoćne borbe i gonjenja toliko su iscrpljene i iznurene od raznih bolesti i gladi, da je Draža Mihailović bio prinuđen da u proljeće 1945. donese odluku o njihovom raspuštanju i razbijanju na grupe i trojke radi prelaska na ilegalni rad.

NAKON KAPITULACIJE ITALIJE

Vojna situacija koja je nastupila poslije kapitulacije Italije omogucila je intezivan vojno-politički rad za NOP, koji je u Crnoj Gori znatno ojačao. Jačale su njegove vojne i političke moći, ali još nije bio u stanju da potpuno preokrene situaciju u svoju korist. Dolaskom Drugog udarnog korpusa, sa Pekom Dapčevićem na čelu, situacija se iz dana u dan mijenjala tako da NOP u Crnoj Gori, krajem 1943. i tokom 1944, postaje odlučujući faktor borbe za oslobođenje od okupatorsko-četnickih zavojevaca.
Za samo 20 dana (septembar i oktobar 1943) jedinice Drugog udarnog korpusa, podržane masovnim narodnim pokretom, oslobodile su Pljevlja, Šavnik, Kolašin, Bijelo Polje, Berane i Andrijevcu, i veliki dio sela Nikšićkog, Danilovgradskog i Podgoričkog sreza. Sve je to imalo veliki značaj za mijenjanje političkog raspoloženja masa. A od svih italijanskih jedinica na tlu Crne Gore i Sandžaka formirana je partizanska divizija »Garibaldi«, koja je ratovala u sastavu Drugog udarnog korpusa pod komandom Peka Dapčevića.
Tokom zime 1944. godine u Danilovgradskom srezu, kao i u cijeloj Crnoj Gori, u svim opštinama na slobodnoj teritoriji formirani su prvi organi vojno-politicke vlasti – komande mjesta, koje su bile podređene komandi područja, rukovodećem organu vojno-pozadinske vlasti, nadležnoj za teritoriju Nikšićkog, Danilovgradskog i Podgorickog sreza (sa sjedištem na teritoriji Danilovgradskog sreza – na Gostilju).Formirani su odredi (Zetski, Nikšićki, Lovćenski i dr.) i nove udarne brigade (Sedma, Deveta i Deseta), brojne terenske i prištapske jedinice i grupe.
-S obzirom da se geografski nalazi izmedu Podgorice i Nikšića, situacija za Danilovgradski srez bila je specifična. Njemačko-četničke snage su bile prinuđene da održavaju komunikaciju Podgorica - Nikšić radi povezivanja dva njihova najvažnija garnizona i uporišta, usljed čega su na području Danilovgradskog sreza često vođene borbe radi ovladavanja ovom komunikacijom. Udarne partizanske jedinice su često samo prolazile preko Danilovgradskog sreza, uz manja zadržavanja, što je omogućavalo njemačko-četničkim jedinicama da upadaju dublje u sela, pa je stanovništvo moralo da se sklanja u brdovite krajeve, ili da se samoorganizuje u pružanju otpora neprijatelju.

STIŽU BATALJONI ZETSKOG ODREDA

Tako su u toku proljeća i ljeta 1944. godine partizanske jedinice dva puta napuštale dolinu Zete.
Prvi put se to dogodilo kada je glavnina snaga Drugog udarnog korpusa pošla iz rejona doline Zete, usljed čega su se u tom dijelu Crne Gore snage NOV znatno razrijedile, dok napad u dolini Zete nije uspio.
Tada je sa jedinicama Treće udarne divizije iz Danilovgradskog sreza odstupilo oko 500 osoba – pripadnika terenskih četa, posadnih jedinica, narodnooslobodilačkih odbora i drugih rodoljuba, dok je znatan broj osoba ostao po bjelopavlićkim planinama.
Ljudstvo Danilovgradskog sreza s lijeve strane Zete odstupilo je, sa Sedmom udarnom brigadom, do Nikšićke Župe, u Gornje Polje. Najveći dio tog ljudstva vratio se ubrzo natrag, pošto su prethodno od njega i piperskog ljudstva formirana dva udarna bataljona, koji su dobili nazive: 4. i 5. bataljon Zetskog odreda. Time je riješeno i pitanje zbjegova. Oni su se razišli, a ljudstvo koje ih je činilo mahom se vratilo kućama. Po dolasku na teren bataljoni Zetskog odreda su zauzeli položaje od Graca Jovanovića, sjeverno od Danilovgrada, do sela Radeče u Piperima.

Sve manji četnički uticaj

Kako su snage Drugog udarnog korpusa, u julu i avgustu, bile i dalje angažovane u tzv. andrijevičkoj i durmitorskoj operaciji, sredinom avgusta Sedma brigada, bataljoni Zetskog odreda i II bataljon OZN-e otpočeli su pod borbom da se povlače k Morači i dalje u pravcu Krnova. Zajedno sa tim jedinicama odstupila je i velika masa naroda iz Danilovgradskog i Podgoričkog sreza, (uglavnom žena, djece i staraca) koja je ovom prilikom stigla do Brezana u Pivi. Jedan dio danilovgradskog zbjega pao je na Štitovu u ruke kapetana Petra Đuranovića, komandanta Martinićko-brajovićkog četničkog bataljona, koji ih je pošteno i bezbjedno dopratio do njihovih odredišta, čak i do njihovih domova. U zbjegu se tada porodila supruga jednog visokog partizanskog funkcionera kojoj se kapetan Đuranović skinuo sa konja i odveo je do njene kuće. Kasnije se ovaj dobrotvorni kapetan i čovjek, sa najvećim dijelom svoga bataljona, predao jedinicama NOV.
Drugi djelovi zbjega koji je odstupao sa vojskom prilikom durmitorske operacije ostali su po katunima na planinama sve dok se djelovi Zetskog odreda i Drugi bataljon OZN-e nijesu vratili i ponovo zauzeli polazne položaje. Ali, treba istaći da su za vrijeme ovih odstupnica i zbjegova u Danilovgradskom srezu ostale znatne snage koje su održavale partizanski duh i atmosferu.
Navedena potiskivanja jedinica NOV u dolini Zete i napuštanja položaja iskoristile su četničke vođe Jakov Jovović i Pavle Đurišić, i 23. jula 1944. godine strijeljali onoliko omladinca i omladinke na Lazinama kod Danilovgrada.

KOMANDIR ČETNIČKE ČETE SA ZASLUGAMA

Filip Jankov Brajović, narednik Crnogorske vojske, iz Krasojevine, učestvovao je kao priznati ratnik u svim ratovima od 1912. do 1916. godine. Pa, iako je od 1941-1945. dva puta bio komandir četničke čete, Filip je ipak zadobio priznanje i uvažavanje.
Kao što je već rečeno, od ukupno 2400 četnika koje je Bajo Stanišić mobilisao iz Crne Gore za borbu na Neretvi, u Četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, njih 600 ili 25 posto, mobilisano je iz Danilovgradskog sreza. A cijela jedna četa, od ovog broja, bila je iz Brajovića sa lijeve strane Zete. Niko tada nije želio da ide na Neretvu, čak ni oni najagilniji četnici, jer su znali što ih tamo čeka. Stoga je svako ko je bio određen da ide tamo izvrdao na svakojake načine. Tako su prinuđeni da idu mahom neupućeni ljudi- seljaci, koje nije imao ko da štiti, uglavnom iz siromašnih porodica i ljudi u poodmaklim godinama. Rečeno im je, uz to, da idu da se bore protiv ustaša.
Povjerenici koji su se, po Stanišićevom uputstvu, starali o ovoj mobilizaciji, prinudili su (prijetnjom internacije) Filipa J. Brajovića da bude komandir ove čete. Nakon svega, Filip je pristao da bude komandir, ali je odmah upozorio svakog svog vojnika da niko ne opali nijednog metka bez njegove komande. A svi njegovi vojnici osjećali su se sigurnim što im je komandir tako dobar čovjek i vješti starješina, kao što je to bio Filip J. Brajović.
Filip je odmah uvidio da je sa svojom četom raspoređen na opasno mjesto gdje svakog trenutka mogu biti zbrisani. Osim toga, doznao je da su mu protivnici borci 4. i 5. crnogorske brigade, među kojima se nalaze i njegovi rođaci. Naredio je svojoj četi odstupnicu bez ijednog opaljenog metka. U odstupnici susrio se sa svojim rođacima iz 4. i 5. brigade, koji su mu odali njihovo priznanje. Filip nije želio da rati protiv svoje braće, da prosipa bratsku krv, kao što to danas, čini se, priželjkuju »pomeničari«.
Kad su se sa Neretve ljudi vratili svojim kućama, pričali su naveliko kako su partizani sa zarobljenim četnicima postupali ljudski. Rekli su kako NOV zarobljenim četnicima daje, po želji, oružje da se u njihovim redovima bore protiv okupatora, ili da idu svojim kućama – pošteno i ljudski. A nasuprot tome, četnici sve zarobljene borce NOV strijeljaju ili predaju okupatoru, koji ih opet strijelja ili ih deportuje u koncentracione logore.
Odmah poslije Neretve četnici prinudno mobilišu u Brajovićima (Jelenak) jednu četu ljudi koja bi bila stacionirana na Gostilju (Danilovgradski srez), takođe na opasnom mjestu. U toj četi bilo je i mlađih i starijih ljudi, pretežno iz porodica simpatizera NOP-a. Za komandira ove čete četničko vođstvo ponovo prinudno određuje Filipa J. Brajovića. Opet su se svi borci i ove čete osjećali sigurnijim što im je za komandira čete određen baš Filip Brajović, iskusni ratnik i dobar čovjek.
Tih dana, sredinom proljeća 1943, banuli su na Gostilje djelovi 4. i 5. crnogorske brigade. To su oni isti borci protiv kojih je Filip »ratovao« na Neretvi. Sastao se sa njima i dogovorio da ne pucaju jedni na druge. Tom prilikom je najveći broj boraca Filipove četničke čete istog trenutka priješao u NOV, a prijavio se da ide sa njima i sam Filip. Međutim, partizansko rukovodstvo zamolilo je Filipa Brajovića da se on vrati svojoj kući, te da će im koristiti bolje nego da, tako star, ide u njihove jedinice.
Filip J. Brajović je i tom prilikom zadobio priznanje od vođstva tih jedinica, a takvih slučajeva bilo je puno u Danilovgradskom srezu i širom Jugoslavije.

DANILOVGRAD PONOVO U OPSADI

Krajem ljeta i početkom jeseni 1944. godine jedinice II udarnog korpusa otpočele su ofanzivne operacije u raznim krajevima Crne Gore - u cilju konačnog oslobođenja Crne Gore. Oslobođeni su svi krajevi koji su ranije bili slobodni u središnjem dijelu Crne Gore i u dolini Lima. 18. septembra oslobođen je Nikšić, a 21. oktobra oslobođeno je Grahovo.
Danilovgrad je bio u opsadi, funkcionisala je samo komunikacija Danilovgrad - Podgorica. U Danilovgradskom srezu je od većih jedinica postojao tzv. Jurišni bataljon Radivoja Vojvodića i jedna grupa četnika u Kosovom Lugu i Martinićima, jačine jednog bataljona, okupljena oko Jakova N. Jovovića. Postojalo je i nekoliko manjih jedinica u Brajovićima – Ždrebaoniku, u Vražegrmcima, Zagarču i Komanima, ali su bile neorganizovane i nepovezane.
U potonje vrijeme četnici Danilovgradskog sreza su se koncentrisali uglavnom oko Danilovgrada i komunikacije Danilovgrad – Spuž – Podgorica, štiteći i obezbjeđujući njemačkog okupatora. Katkad bi ih jedinice NOV-e ugrožavale, presijecajući komunikaciju Danilovgrad-Podgorica. Tada su im u pomoć pristizali Njemci radi zajedničkog potiskivanja partizanske vojske. Ipak, Danilovgrad je opasan još čvršće i sigurnije nego početkom 1942. godine.
Četnički uticaj u narodu je sve više slabio i veoma su rano iz okupatorsko-četničkog bloka pojedini četnici i četničke grupe počeli da prelaze na stranu NOV.
Poslije kapitulacije Italije, do decembra 1944, priješlo je na stranu NOV blizu 1000 četnika i civilnih lica iz Danilovgradskog sreza, među kojima i jedan broj današnjih »pomeničara«. Oni su se mahom pokazali kao dobri borci i znatan broj njih obezbijedio je sebi zavidne i visoke položaje u JNA i civilnom društvu, uključujući tu i ministarska mjesta, među kojima je bio i Savo D. Lakić, urednik »Pomenika«.
U danilovgradskom bloku je na kraju ostalo stotinak četnika koji su se tokom rata rđavo ponašali, dok jedan broj nije ni smio da čeka NOV, uglavnom zbog izvršenih zločina. Ti četnici su odstupili sa 21. njemačkim korpusom prema Austriji. Na žalost, zbog njihove lažne propagande, s njima je odstupio znatan broj nedužnih ljudi, žena, djece i starijih osoba.

NOVO PETROV PREGOVARAO SA ČETNICIMA

U oktobru 1944. godine grupa četnika iz Brajovićke četničke čete, s lijeve strane Zete, zatražila je razgovore sa Novom Petrovim Filipovićem, narednikom bivše Crnogorske vojske i učesnikom svih ratova od 1912. do 1916, te partizanskim aktivistom u tom kraju, s namjerom da se predaju. I kralj Petar je izdao naređenje da svi četnici pristupe NOV. Filipović je bio njihov rođak, komšija i prijatelj, čovjek koga su oni cijenili i poštovali i u njega imali najveće povjerenje.
Pošto je pribavio ovlašćenje Štaba područja o pregovorima, Filipović se jednog oktobarskog dana sa pratiocem sastao na dolini sela Siga (kod Danilovgrada) sa grupom Brajovićkih četnika koji su željeli da pregovaraju. Svi su se s njim izljubili, čak i oni koji nijesu željeli da se predaju. Filipović im se obratio domaćim seljačkim riječima – da je došao da sa njima razgovara na njihov zahtjev i po ovlašćenju Štaba područja: »Svaki onaj ko želi da ide sa mnom da se preda, a ja budem za njega jamčio, dajem vam moju božju vjeru da mu se neće ništa neprijatno dogoditi. Naprotiv. Ko hoće da ide u Narodnooslobodilačku vojsku, neka ide, ko hoće da ostane kući – neka ostane kući, a ko želi da se vrati u četnike neka se vrati. Svi su se naši preci od pamtivijeka borili protiv osvajača, protiv onih koji nam uzimaju slobodu, pa to treba i mi da činimo. Čast je boriti se za slobodu – svi vi dobro znate.«
Potom se pristupilo konkretnim razgovorima. Bilo je kolebanja, jer je vođena velika propaganda da se ne predaju. »Komunisti će ih u jame baciti«, propagirano je. »Svako iz Brajovićke čete može da ide sa mnom i garantujem mojim životom da mu se neće ništa neprijatno dogoditi«, ponovio je Filipović. Zatim je Filipović rekao: »Ko je za predaju neka ide sa mnom – idemo kod moje kuće da popijemo čašu rakije«. Sa Filipovićem je pošlo 15-16 ljudi koji su bili odlučili da se predaju, dok su ostali sa njemačkom kolonom pošli prema Austriji, gdje su, na žalost, mnogi od njih izgubili živote. Poslije ručka koji je pripremio domaćin kuće povodom uspješnog razgovora sa braćom, rođacima i komšijama, dotadašnji pripadnici Brajovićke četničke čete pošli su onako naoružani kod rukovodilaca Štaba područja u Glizici - na konačan razgovor. Rukovodstvo Štaba ih je pozdravilo i zaželjelo im dobrodošlicu. »Sve ono što vam je obećao čika Novo Filipović, ispunićemo vam«, rekli su rukovodioci Štaba područja ovoj grupi bivših četnika. Svi su se oni odlučili da se priključe Petoj crnogorskoj proleterskoj udarnoj brigadi, u čijim redovima su vodili borbu do konačnog oslobođenja zemlje.

Četničke potonje bitke

Narednih dana kod Nova Filipovića je došao kapetan Petar Đuranović, komandant Martinićko-brajovićkog četničkog bataljona, s namjerom da ga domaćin kuće poveže sa Štabom područja radi predaje, što je takođe uspješno okončano.

ČOVJEK KOME SU VJEROVALI

Oficir Crnogorske i kraljevske Jugoslovenske vojske, partizanski komandant i pukovnik Jugoslovenske narodne armije, Petar Novičin Šaletić rođen je 1888. godine u selu Počijevka, kod Danilovgrada. Bio je to junak i vojskovođa jednog herojskog doba, koji je djelovao u skladu sa najboljim tradicijama crnogorskog ratničkog morala. U njegovoj ličnosti bili su skladno zastupljeni i čojstvo i junaštvo. Cio svoj život, kao vojnik, oficir i graditelj novog doba, posvetio je svojoj domovini, njenom barjaku, slobodi i razvoju.
Poslije osnovne škole i četiri razreda niže gimnazije, završio je oficirsku školu na Cetinju (1912). Neposredno po završetku škole Petar se uključuje u balkanske ratove 1912-1913. Kao pješadijski poručnik komandovao je III četom Petrušinskog bataljona Bjelopavlićke brigade. U borbama na Skadru bio je ranjen.
Od početka I svjetskog rata bio je i dalje komandir III čete Petrušinskog bataljona, a februara 1915. godine premješten je za pomoćnika načelnika Štaba II divizije Hercegovačkog odreda, sve do kapitulacije crnogorske vojske.
Prevarom i lukavstvom srpskih oficira, mnogi Crnogorci su tada pali u austrougarsko ropstvo i bili deportovani u Boldogason, u Mađarsku. Među deportircima bio je i znameniti crnogorski vojskovođa Janko Vukotić. Tog je ropstva dopao i Petar N. Šaletić.
Poslije povratka iz ropstva Šaletić je, kao kapetan I klase, službovao u raznim mjestima Kraljevine Jugoslavije, a u Sarajevu i Nišu bio je ađutant komandanta Janka Vukotića. Penzionisan je 1932. godine.
Uoči Drugog svjetskog rata, kada je zemlji zaprijetila neposredna opasnost od fašističke najezde, Šaletić se ponovo aktivira i 1940. godine unaprijeđen je u čin majora. Kao starog ratnika teško ga je pogodila izdaja i kapitulacija Kraljevine Jugoslavije.
Petar N. Šaletić je primjer čovjeka slobodara i ratnika za pravo, čast i slobodu svoje domovine. Iako nikada nije bio član KPJ, to mu nije smetalo da se odmah lati oružja za rat protiv okupatora, odbivši s prezrenjem da služi fašističkom okupatoru, kako su to činili mnogi oficiri Kraljevske vojske u četničkim formacijama.
Organizovanjem ustaničkih jedinica u Bjelopavlićima, Petar Šaletić je jednoglasno izabran za komandanta Jelenačkog bataljona, koji je učestvovao u oslobođenju Danilovgrada. Zatim je određen za komandanta bataljona za borbu na Veljem Brdu, kod Podgorice. Petar nije mogao da shvati i prihvati poraz i bježanje sa položaja, što ga je kao staroga ratnika teško pogodilo. Ogorčen zbog toga, isturio se na jednu čuku da pogine. Međutim, nije poginuo, ali su ga Italijani ranili u nogu, pa se za njega vratio rođak Petko Šaletić i iznio ga sa bojišta živog.
Onako ranjen, kao komandant ustaničkog bataljona, Petar Šaletić se sa bataljonom povlačio u selo Slatinu na obodu Bjelopavlićke ravnice, gdje se nalazila poveća grupa Italijana zarobljenih u borbi na Bralenovici. Kao profesionalni vojnik, Petar je insistirao da se sa Italijanima postupa u skladu sa međunarodnim ratnim pravom, kao sa ratnim zarobljenicima. Ali, i pored Petrove naredbe, jedno jutro dotrčao je kod njega jedan borac i rekao mu da je odlučeno da se Italijani strijeljaju.

»SRAM VAS BILO, NIJEDNA VOJSKO!«

Petar je odmah tražio da ga, onako ranjenog, ponesu gore, do škole, i tamo zatekao postrojene Italijane i sa njima neke rukovodeće ljude koji su odlučili da ih likvidiraju.
- Što je ovo? – pitao je Petar. Objašnjeno mu je da nema dovoljno hrane ni za borce i da ne mogu dalje hraniti Italijane. Na to je Petar reagovao:
- Koje, sram vas bilo, nijedna vojsko! Da pobijete ljude bez oružja, sram vas bilo. Ako tako mislite da ratujete, prvo ćete mene ubit među njima, a dok sam ja komandant ne smije im falit ni dlaka s glave!
U ovom slučaju kod Petra se ispoljila vrlina čojstva – braniti drugoga od sebe! Italijani su spašeni i kasnije su vrlo korisno poslužili za zamjenu za naše zarobljene ljude, poslije poznatih pregovora u Martinićima.
Jednom prilikom Petar se noću uputio u selo Počijevka da uzme nešto hrane i preobuke i da istovremeno obiđe svoju porodicu. Međutim, pratili su ga potencijalni četnički potkazivači sa džipom italijanskih vojnika. Uhapsili su ga i odveli u Danilovgrad, a potom na Cetinje, gdje je osuđen na smrt.
Međutim, pojavio se neki oficir iz one grupe iz Slatine i svjedočio je na sudu da ih je Petar spasio, pa mu je kazna preinačena u 101 godinu robije, jer je to po italijanskim zakonima bila doživotna kazna. Odmah je sproveden za Italiju na izdržavanje robije u Ankoni. Ali je Petru uspjelo da sa grupom drugova pobjegne iz zatvora i da se poslije teškog i dugog putovanja povežu sa NOV u brdima Slovenije.
U Sloveniji je Petar raspoređen za nastavnika oficirske škole. Prilikom napada okupatorskih jedinica na slobodnu teritoriju, Petar je sa školom izvršio iznenadni napad na neprijateljsku kolonu, razbivši je uz svoje male gubitke.
Petar Novičin bio je komandant Područja za Podgorički i Danilovgradski srez. Zapamćen je kao stamena ličnost, primjerne izvorne kulture i inteligencije, dobročinitelj u svim prilikama. Mnogi četnici koji su tokom rata izlazili iz okupatorskog bloka i pristupili NOV nalazili su utočište kod Petra Šaletića, jer ih je on najbolje poznavao, razumijevao, savjetovao i spasavao.
Poslije rata unaprijeđen je u čin pukovnika JNA i postavljen za komandanta njene intendantske škole. Za svoje zasluge Šaletić je odlikovan brojnim ordenima Kraljevine Crne Gore, Kraljevine Jugoslavije i poslijeratne Titove Jugoslavije. Umro je 1972. godine.

MASAKR U SELU FRUTAK

Njemačka komanda je u novembru 1944. godine odlučila da svoj 21. brdski korpus iz Albanije izvlači preko Crne Gore – pravcem Podgorica - Danilovgrad - Nikšić za Hercegovinu. U tom cilju dat je zadatak 181. njemačkoj diviziji da otvori put Korpusu na ovom pravcu. Imajući podatke da se na ovom terenu nalaze slabije snage NOV, ova divizija je, pripremajući napad za 13. novembar, ojačana podgoričkim i danilovgradskim četnicima, zauzela polazni položaj u vidu klina: Jelenak, Sekulići, Taraš, Kurilo, Bralenovica, rijeka Sušica, Plana.
Jedinice NOV su organizovale odbranu položaja koje su Njemci i četnici napadali. Šesta crnogorska brigada, ojačana Prvim bataljonom Pete crnogorske udarne brigade, te djelovima Nikšićkog odreda i artiljerijom Drugog korpusa djelovala je pravcem: Plana - Lazarev Krst - Mala Zagrada – Ržište - Obadov Brijeg – Frutak – Bogićevići – Vučica – Međice - Lubovo. Na krilima Šeste brigade, na položajima Sađavac i Laće, Kolašinovići, Martinići nalazili su se djelovi Zetskog odreda.
Napad je otpočeo 13. novembra lijevim krilom neprijatelja, kada su četnici zauzeli Sađavac, a Njemci Planu i Koravac. Sjutradan su Njemci i četnici prešli u opšti napad na cijelom frontu. Četnici su obezbjeđivali njemačko desno i lijevo krilo. Otpočele su teške borbe. Njemci i četnici su na desnom krilu zauzeli Podkraj i Podkulu, a bataljon Šeste crnogorske brigade, u protivnapadu na lijevom krilu, povratio je Koravac i Planu. Napad Njemaca u pravcu Bogićevića i Ržišta bio je odbijen.
Zbog početnih neuspjeha Njemci i četnici su dobili nova pojačanja od 21. korpusa i izvršili pregrupaciju svojih snaga. Od sela Jelenka do Sekulića, kao bočno osiguranje, raspoređeno je četiri bataljona grupe Becker, od Sekulića preko Taraša do rijeke Zete, za napad u pravcu Slapa, nalazila se grupa »Cteuerer«, sa četiri tvrđavska bataljona i Trećim divizonom 999. puka. Kod Orje Luke i Kurila, za napad prema Frutku i Obadovom Brijegu - 222. dopunski bataljon, i od Tulice do Koraca, za napad prema Malom i Velikom Garču i Ržištu - 363. puk sa dva bataljona. Pozadi 363. puka bio je italijanski 86. bataljon crnih košulja, predviđen za posjedovanje zauzetih mjesta, i tri diviziona za podršku puka u napadu na Ržište i Obadov brijeg. Na desnom i lijevom krilu raspoređeni su četnici. Težište napada bilo je preko Ržišta i duž komunikacije ka Nikšiću.
Za ovu odbranu formiran je Štab primorske operativne grupe kojom je komandovao Peko Dapčević. On je, pored već angažovanih jedinica, izvršio pregrupisavanje svojih snaga, angažujući i dodatne jedinice.

POSLJEDNJI POKUŠAJ PRODORA

Njemci su ponovili napad 16. a zatim 19. novembra, pa su u naizmjeničnim jurišima i protivjurišima, uz žestoke borbe, sa osjetnim gubicima, položaji prelazili iz ruke u ruku. Njemci i četnici su zadržani pred položajima Ržišta, Obadovog brijega, Frutka. Posljednji pokušaj prodora izvršen je od 20-22. novembra, kada su Njemci i četnici odbacili djelove Šeste brigade na Veliki Garač i Bobiju i zauzeli Ržište, ali su ubrzo, uz osjetne gubitke, bili odbačeni iz Frutka ka Kurilu i na lijevu obalu Sušice.
U toj bici Njemci i četnici su doživjeli potpuni neuspjeh, pa su 21. njemački korpus i crnogorska četnička grupacija bili primorani da odrede novi pravac svog povlačenja – od Podgorice ka Kolašinu. Ali, žestoke borbe u Danilovgradskom srezu su i dalje vođene sve do 9. decembra, kada su djelovi Desete crnogorske i Prve bokeljske brigade ušli u Danilovgrad. Treba reći da su se četnici u ovoj bici veoma požrtvovano borili protiv jedinica NOV, jer im je to bila tada jedina šansa da zajedno sa Njemcima odstupe prema Zapadu.

Istina o zločinu u Frutku

U velikoj bici u Frutku izbačeno je iz stroja oko 3.000 njemačkih vojnika. Pretrpjevši poraz u ovoj bici, Njemci su na zvjerski način likvidirali 36 stanovnika sela Frutak, od starca do djeteta u kolijevci. Stradali građani u ovom masakru upisani su u »Spomen-knjigu palih boraca NOB Danilovgradskog sreza«, kao žrtve fašističkog terora, a njihove porodice su ostvarile i prava na invalidsku zaštitu po tom osnovu.

PREVID »POMENIČARA«, ILI...

Međutim, Amfilohijevi »pomeničari« i Savo D. Lakić su masakrirane stanovnike upisali u knjigu »Pomenik« kao žrtve partizanskog terora. Nigdje »pomeničari« ne pominju tu veliku i slavnu bitku, koja je zapisana u vojnim analima kao jedna od najvećih pobjedonosnih bitaka u II svjetskom ratu u ovom dijelu Evrope - u borbi protiv antihitlerovske koalicije.
Koliki je, međutim, udio četnika u tom masakru u Frutku nije poznato, ali je činjenica da oni nijesu intervenisali kod Njemaca, kao svojih partnera u ovoj bici, da spasu ovo nesrećno stanovništvo, podmećući time svoja prljava djela NOV, isto onako kako to danas čine Amfilohijevi i Lakićevi »pomeničari«.
Savo D. Lakić i njegovi saradnici - Ranko Jovović, Aleksandar Stamatović, Pero V. Radonjić, Miljan Stanišić i drugi uz znatnu pomoć mitropolita Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori, Amfilohija Radovića, bez i trunke stida, pripremiše i promovisaše knjigu »Pomenik«, preko koje pokušavaju da sa imena četnika skinu masku izdaje, sa onih koji su za čitavo vrijeme II svjetskog rata služili okupatoru, dobijali od njega oružje, plate i hranu, bili njegova prethodnica, hapsili simpatizere NOB i predavali ih okupatoru, ili ih sami strijeljali, koji su zajedno s Njemcima vodili borbu protiv NOP-a, a ponekad mjesto mazgi, na za njih naročito pripremljenim samarima - nosili municiju i hranu za potrebe njemačke vojske.
»Pomeničari« su, izgleda, shvatili da je sada, poslije 60 godina, kucnuo čas da se može izmišljati, falsifikovati i imporvizovati i – uljepšavati prošlost. Zaboravili su da još uvijek ima živih učesnika svih tih događaja, da su svi događaji zapisani i opisani ne samo kod nas, već i u svijetu, pogotovo u demokratskim zemljama. »Pomeničari« su sve zločine koji su se događali u Crnoj Gori pripisali partizanima, pa i zločin koji se desio na Lazinama 23. jula 1944. godine, kada su strijeljana 52 simpatizera NOB-a, koje su isključivo strijeljali četnici.
Sve ovo, i još dosta drugih u »Pomeniku« upisanih neistina (a u toj knjizi se od prve do posljednje strane govori samo o neistinama i obmanama), nije smetalo toj grupi »istoričara« da napišu da je »period od 1941. do 1945. godine najsramniji period u istoriji Bjelopavlića« (str. 363).
U »Pomenik« su upisali i neke događaje koji su se dešavali u selu Frutak, mom rodnom mjestu. Ova grupa nazovi istoričara, je to selo nazvala mirnim, a zatim, nastavili, samo da bili ubjedljiviji i da bi što više ocrnili pripadnike NOP-a - da je prilikom dolaska Njemaca u selo, novembra 1944, neki pripadnik NOP-a ubio jednog Njemca, te da su Njemci silovito reagovali i u naletu zaklali 38 nedužnih građana. (Selo je u tim danima brojalo oko 70 domaćinstava). Međutim, istina je sasvim drugačija.
Opšte je poznato da su Njemci u novembru 1944, na putnom pravcu Danilovgrad - Nikšić više dana vodili teške borbe sa jedinicama NOB da bi probili blokadu prema Nikšiću, kako bi omogućili svojim jedinicama, koje su odstupale iz Grčke i Albanije, dalje odstupanje prema Sarajevu i dalje.
Pri prvom pokušaju Njemaca da uđu u selo, (a to je, prema pričanju mještana, bilo u ranu zoru 17. novembra 1944) iz pravca Orje Luke, Njemci su u borbenom poretku napali jedinice Šeste crnogorske brigade, čiji su položaji bili od rijeke Zete iznad seoskih kuća do kolskog puta za Nikšić. Razvila se žestoka borba. Pošto su naišli na jak otpor, Njemci su morali da se povlače. U toj borbi poginuo im je jedan oficir, po tadašnjim kazivanjima komandant bataljona.

OČEKUJUĆI GLAVNINU SNAGA

Njemci su odstupili, a jedinice Šeste brigade ostale na istim položajima. Međutim, Njemci su kroz dva dana organizovali novi napad. U noći između 18. i 19. novembra poslali su jednu četu, snabdjevenu gumenim palicama, uzvodno lijevom obalom rijeke Zete, koja je bila loše obezbijeđena od strane jedinica NOV. Ta grupa je nečujno, prije zore, stigla na teren između sela Veleta i Slapa, prevezla se na desnu obalu rijeke i utvrdila iznad i pozadi položaja jedinica Šeste brigade. Na tom položaju ostali su prikriveni, očekujući glavninu svojih snaga, koje su od Danilovgrada i Orje Luke trebale da u zoru 19. novembra napadnu Šestu brigadu. Po ranije tačno utvrđenom planu Njemci su napali partizane. Razvila se velika borba. Tek tada se oglašava prikrivena četa koja se našla partizanima iza leđa. Vidjevši da su se našli u makazama, gotovo opkoljeni, partizani su se morali povući. Samo zahvaljujući pogodnoj konfiguraciji poznatog terena, uspjeli su da se izvuku i prebace na pogodniji položaj.
Kada su Njemci osjetili da su partizani napustili raniji položaj, upali su u istočni dio sela, gdje su zatekli samo nejač. Tom prilikom zaklali su i ubili 11 djece, 17 starijih žena i starih muškaraca. Svi ubijeni su ostali nesahranjeni sve do 25. novembra kada su Njemci pod pritiskom morali da napuste selo, a i komunikaciju prema Nikšiću.
Devetog decembra oslobođen je Danilovgrad. Njemci su pošli u nepovrat, a s njima i jedan broj vjernih pratilaca – četnika.
Eto, to je istina o zločinu koji su Njemci, čiji su vodiči bili niko drugi nego četnici, počinili u selu Frutak.
Kada su građani poslije rata, uz pomoć društva, podigli spomenik borcima i žrtvama fašističkog terora, svi koje su Njemci pobili 19. novembra upisani su na spomenik kao žrtve okupatorskog terora. Svi oni upisani su i u spomen knjigu »Pali borci Narodnooslobodilačke borbe Danilovgradskog sreza«.
I spomenik i spomen-knjiga urađeni su punih 10 godina prije »Pomenika«, ali su »pomeničari« iskoristili sve podatke sa spomenika i iz knjige i unijeli ih u svoj »Pomenik« na »svoj« način – za svoje potrebe.
Uredništvo knjige »Pomenik«, uz kratke biografije, obradilo je 17 mještana sela Frutak koje su oni smatrali poštenim četnicima, a koji su poginuli u borbama protivu partizana, ili odstupili sa Njemcima. Za sve njih napisali su odrednicu: »zbog neslaganja sa komunističkom ideologijom i bacanja u jame istaknutih ljudi, prišao nacionalističko-četničkom pokretu 1942. godine«.

NEISTINAMA NIKAD KRAJA

Uredništvo »Pomenika« i ovdje se služi neistinama. Četvorica od njih 17 nijesu nikad bili četnici. Jedan od njih strijeljan je oktobra 1941. godine u Kragujevcu kao nastavnik sa đacima i upisan je i na Spomeniku i u »Spomen knjigu« kao borac – Radosav Đorđije Đurović. Drugi, Đuro Perišin Veković, kao stari čovjek od preko 70 godina, slučajno je poginuo nezavisno od svih borbi. Treći, Radoje Andrijin Radonjić, braneći sestru da je ne uhapse i ne interniraju Italijani, uhapšen je i interniran za Italiju, odakle se vratio, i to samo privremeno, sa suprugom, poslije punih 20 godina; i četvrti, Ilija Tomov Radonjić, da ga četnici nijesu prilikom odstupnice vezanog poveli iz Crne Gore, da je ostao kod kuće, sigurno bi poslije rata dobio boračko svojstvo, kao aktivni saradnik NOB.
Devet njih bili su pošteni, mirni i nezamjereni seljaci, koje su četnici na silu mobilisali i poslali u smrt.
Od svih 17 upisanih u »Pomeniku« svega njih četvorica su pristupili četnicima i nestali, ne zna se gdje.
Isto tako »pomeničari« su Frutak nazvali selom »mirnih« građana, odanih četnicima i okupatoru. Namjerno su »zaboravili« da je Frutak i prije rata, a pogotovo za vrijeme rata, bio među najrevolucionarnijim selima u Bjelopavlićima. Iz Frutka su poginula 24 borca u borbi protiv fašističkog okupatora i njegovih slugu, devet boraca u ranijim ratovima i 39 žrtava fašističkog terora (35 koje su pobili Njemci i četiri osobe koje su poginule na drugi način). Pored toga, iz Frutka je 10 prvoboraca poslije rata dobilo »Partizanske spomenice 1941«, a 25 boraca imaju svojstvo borca NOR. Sve njih Savo D. Lakić i »pomeničari« svrstavaju u »mirne« i četnicima lojalne građane. Mnogi borci koji su preživjeli rat, na žalost, nijesu danas među živima. Umirali su sa ubjeđenjem da se nikad više neće povampiriti četničko-fašistička ideologija. Međutim, evo poslije više od 60 godina ponovo se javlja, negdje javno a negdje tajno, ta vrlo opasna ideologija, što se, pored ostalog, ogleda i u podizanju spomenika ratnim zločincima - Draži Mihailoviću, Pavlu Đurišiću i u potaji Baju Stanišiću. A tu je podizanje crkava »pomirnica« naspram otmice u Štrpcima, Srebrenice i dr.
Ja sam u toku prošle godine (2003) napisao demant na knjigu »Pomenik« pod naslovom »Povampirenje četništva«, i pošto sam teško pokretljiv, poslao sam ga po novinaru »Pobjede« iz Danilovgrada da se objavi u tom dnevnom listu. Nijesam dobio odgovor, izuzev što me dopisnik iz Danilovgrada gospodin Kadić usmeno obavijestio da glavni i odgovorni urednik »Pobjede« nije htio da ga objavi. A zašto? Ostaje samo da sumnjam da nijesu »pomeničari« i tamo umiješali prste.

POZIVAJU NA OSVETU

Savo D. Lakić i njegova grupa pozivaju na osvetu, unose zlu krv među ljude, među bratstva, a to ne miriše no smrdi na obnovu domaćeg fašizma. Bjelopavlići su oduvijek bili među prvima kada su domovina, čast i sloboda bili u pitanju. Vazda su bili protiv izdajnika i špijuna. Danilovgradski srez, sadašnja opština, i u oslobodilačkoj borbi 1941-1945, u borbi protiv okupatora i svih njihovih slugu - dao je ogroman doprinos: 1.105 poginulih boraca, među kojima i 117 boraca-žena, preko 250 žrtava fašističkog terora, 35 narodnih heroja, 341 nosilac »Partizanske spomenice 1941«.
Toliki ljudski potencijal mogao bi da bude pokretač za ozbiljan zakonski obračun sa svima koji omalovažavaju i falsifikuju istoriju Bjelopavlića.

Joanikije nazdravio fašisti

U vrijeme najvećeg okupatorsko-četničkog terora u Crnoj Gori, 18. oktobra 1942. godine, crnogorski mitropolit Joanikije (Lipovac) na banketu u Ostrogu održao je zdravicu Pirciju Biroliju, fašističkom guverneru okupirane Crne Gore, čije dijelove prenosimo:
»I dogodi se čudo neviđeno i nečuveno pod okupacijom. Gospodari i robovi, Italijani i Crnogorci nacionalisti, postadoše saradnici protiv strašnoga zla, i za kratko vrijeme zajednički oslobodiše Crnu Goru...
Radostan je danas sav naš narod sa područja guvernata Crne Gore što je Vaša Ekselencija, sa Vašom cijenjenom gospođom i Vašim eminentnim saradnicima, kao sin pobožnog italijanskog naroda, došao u sveti Ostrog da se pokloni moštima Sv. Vasilija Ostroškoga Čudotvorca.
Vaša pobožna i herojska duša osjetila je da je pravo da se ovdje u ovoj našoj najvećoj svetinji zajednički pomolimo Gospodu Bogu za vječni pokoj i rajsko veselje u borbama protiv partizana zajednički poginulih italijanskih i naših boraca i da se pomolimo da i dalje vlada među nama međusobno poštovanje i sloga...«

ZDRAVICA OSNIVAČU LOGORA

Dogodilo se pravo čudo; nevjerovatno, ali istinito. Mitropolit crnogorski Joanikije diže zdravicu okupatorskom fašističkom zločincu Pirciju Biroliju u vrijeme kad je on, zajedno sa četnicima, organizovao preko 4.000 zatvora i logora za porobljene Crnogorce, u kojima je zatvarano, strijeljano, mučeno i deportovano u okupatorske logore preko 50 hiljada »Joanikijevih vjernika« samo zato što su se borili za slobodu. Tako se ovaj visoki crkveni funkcioner ruga interniranim Crnogorcima. Joanikije ide sa banketa na banket i drži zdravice satanama koje ubijaju, masakriraju i deportuju »njegove vjernike«.
U septembru 1943. godine italijanskog okupatora zamjenjuje njemački okupator, kojem se četnici i Joanikije takođe dodvoravaju. Mitropolit Joanikije 1-XII-1943. godine u posebnoj poslanici čestita vojnicima njemačkog Rajha novu 1944. godinu slijedećim riječima:
»Vojnicima velikog njemačkog Rajha: Naročitu mi čast čini da mogu najslavnijoj vojsci svijeta iz svih vremena čestitati Novu godinu u ime svoje vlade i svoga naroda. Sretna vam Nova 1944. godina«.
Nije teško shvatiti što znači ova Joanikijeva čestitka u vrijeme kada cio svijet vodi krvavu borbu protiv hitlerovske Njemačke i udruženog fašizma, protiv monstruoznih agresora koji su htjeli da podjarme i unište sve slobodne i civilizovane zemlje i narode. Pritom treba imati u vidu da ovu čestitku mitropolit Joanikije upućuje u času kad Saveznici proglašavaju četnike i Dražu Mihailovića za izdajnike i kad donose odluku da im prekinu svaku pomoć.
»Crnogorski« mitropolit Joanikije se radovao svakom strijeljanju zarobljenog borca NOV, ili kad su Mihailovićevi četnici i okupatorski crnokošuljaši, iz zasjede ubijali neustrašive narodne vojnike. Joanikijevi i Mihailovićevi četnici su sa Musolinijevim fašistima igrali kolo oko leševa pobijenih crnogorskih rodoljuba, kao na trgu u Herceg-Novom 21. januara 1943. godine.
G. mitropolit izvršio je kanonsku posjetu Bajicama, kojoj su pored istaknutih nacionalista prisustvovali i italijanski oficiri koji su predstavljali diviziju »Peruđa« (piše u »Glasu Crnogorca«, broj 27, od 10-X-1942). Pored mitropolita Joanikija na ovoj kanonskoj posjeti govorio je i predstavnik divizije »Peruđa«.
U toku Drugog svjetskog rata vršene su brojne okupatorske i četničke smotre vojske kojima je prisustvovao mitropolit Joanikije zajedno sa okupatorskim i četničkim starješinama. To dokumentuju fotografije smotre koju u vojničkom poretku obavljaju general Pircio Biroli i njegovi pomagači Bajo Stanišić i mitropolit Joanikije.
Mitropolit Joanikije je, kao okupatorski sluga, odlučno bio protiv crnogorskog naroda i njegove narodnooslobodilačke borbe. Glorifikovao je komandante Draže Mihailovića u Crnoj Gori i zajedno sa njima dočekivao fašističke komandante. Konačno, mitropolit Joanikije je bio važna karika u lancu izdaje Draže Mihailovića u Crnoj Gori. On je, uz saradnju Dražinih komandanata, pomagao okupatorima da porobe narod Crne Gore i da oslabe i priguše njegovu pravednu borbu za slobodu.
Mitropolit Joanikije je i odstupio iz Crne Gore zajedno sa 21. njemačkim korpusom prema Austriji, u decembru 1944. godine.

NJEMAČKO-ČETNIČKA ODSTUPNICA

Ne mogavši da se u žestokoj danilovgradskj bici krajem novembra 1944. godine probije za Nikšić i Hercegovinu, iz Sarajeva je u Podgoricu avionom doputovao (22. novembra) general-pukovnik Ler, komandant grupe »E«, da odluči što dalje valja činiti. Ler je ocijenio da mu prodor preko Danilovgrada prema Nikšiću nije moguć, pa je odlučio da se povlačenje izvrši pravcem Podgorica – Kolašin – Prijepolje.
Ovakva odluka stvorila je veliku pometnju i paniku u četničkim redovima. Do tada su ubjeđivani od strane vođstva da će saveznici ubrzo doći na dubrovačku obalu, te da se njima predaju a ne partizanima, ali evo sada treba da odstupaju s Njemcima u drugom pravcu, punom neizvjesnosti.
Pošto se u Danilovgradskom srezu tada nalazilo stotinak četničkih zločinaca koji nijesu ni u kom slučaju smjeli da padnu u ruke NOV, oni su pristupili neviđenoj propagandi, pa i prinudi da sa njima pođe što više građana, premda je kralj već u oktobru izdao naređenje o priključenju četnika NOV. Nedužni građani su im bili neophodno potrebni kako bi pokazali Saveznicima da i narod bježi od »komunističkog terora«, kako bi i na taj način ovi zlikovci iskoristili gužvu i metež da emigriraju negdje na sigurno mjesto.
Propaganda četničkim zlikovaca je »urodila plodom«. U Danilovgradskom srezu sakupili su preko 350 nedužnih građana, starih, žena i djece, koji su se odlučili da odstupaju sa njemačko-četničkom kolonom prema Austriji.
U rejonu Podgorice su se tako skoncentrisale velike četničke snage iz Vasojevića i drugih krajeva Crne Gore. Samo iz Vasojevića i Bjelopavlića četnički zbjegovi su iznosili blizu 4.000 osoba.
Borbe za oslobođenje Podgorice otpočele su 17. decembra, a već 19. decembra u ranu zoru njemačko-četničke snage su bile prinuđene da napuste Podgoricu. A 16 dana kasnije i posljednji njemačko-četnički vojnici napustili su Crnu Goru. Zajedno s njima odstupilo je i nekoliko hiljada nedužnih građana.

POGIBIJA PAVLA ĐURIŠIĆA

Od Bijelog Polja, dolinom Lima, preko Brodareva, Prijepolja i Priboja, Pavle Đurišić je, sa oko 8.700 četnika i izbjeglica, poslije 20 dana napornog marša, stigao 26. decembra u Rudo.
O tadašnjem izgledu ove Đurišićeve kolone, četnički komandant Parežanin u svom dnevniku zabilježio je:
»Povlačenje ovog naroda iz Podgorice, pa cijelim putem od granice do Bosne mnogo je više ličilo na pogrebnu povorku potučenih i na smrt osuđenih ljudi, žena i djeca, nego na pokret boraca i svjesnog živog naroda koji mora da nađe utočište i oslonac za produženje života, za nastavljanje borbe«.
Dolaskom u Rudo Đurišić je, zajedno sa nekim Mihailovićevim štablijama i komandantima, donio odluku da se Draža Mihailović razriješi dužnosti komandanta Vrhovne četničke komande, navodno stoga što je sarađivao sa okupatorom, što nije urodilo plodom.
U toku desetodnevnog boravka u Rudom, prvih dana januara 1945. godine, Đurišić je po Mihailovićevoj naredbi izvršio preformaciju svojih jedinica, a zatim je tridesetpetodnevnim maršem, sredinom februara, stigao u Trebavu. Čuvši za odluku o svom razrješenju, Mihailović je u Trebavi odmah posjetio Đurišića, kojemu je ljudstvo bilo krajnje iscrpljeno i dovedeno na ivicu ljudske izdržljivosti.
Mihailović je ovom prilikom zahtijevao od Đurišića da odustane od odluka donesenih u Zaborku (Rudo) i da prihvati njegov plan da se četničke snage sa Trebave vrate na svoj teren i obrazuju gerilske odrede, koji će kada trupe Crvene armije napuste Srbiju, podići narod na ustanak. Ovaj plan je najrealniji i najefikasniji i njega su prihvatili svi komandanti četničkih korpusa u Srbiji – ubjeđivao je Mihailović Đurišića.
Međutim, Đurišić je kategorički odbacio taj Dražin plan i uputio zahtjev da se sve četničke snage prebace u Sloveniju i da, zajedno sa preostalim četničkim snagama i sa osloncem na zapadne saveznike obrazuju zajednički front protiv Narodnooslobodilačke vojske. Razumije se da ni Mihailovićev ni Đurišićev plan nije bio realan, što je i budući razvoj događaja pokazao.

»NEDOVRŠENA« ISTORIJA

I danas, poslije 60 godina, kao da je Crnoj Gori ponovo dodijeljena zla kob i sudbina. Mitropolit Amfilohije, dosljedni sljedbenik mitropolita Joanikija, hoće - u duhu Jonikijevih poruka - duhovno da satre etničke Crnogorce, državu Crnu Goru, njenu istoriju i kulturu. Amfilohije, zajedno sa kleronacionalističkim vođama neočetništva, pod čijim pritiskom Crna Gora »krvari« gotovo punih 15 godina, nastoji da na sve moguće načine spriječi i odvoji Crnu Goru od Evrope i civilizovanog svijeta. Oni nastoje da Crnu Goru i Srbiju zavade sa Ujedinjenim nacijama i međunarodnim i evropskim institucijama, radi nekog revanšizma iz Drugog svjetskog rata. Mitropolit Amfilohije danas javno saopštava da mitropolita Joanikija i četničke (i neočetničke) vođe »čuva u svojim molitvama«. O tome svjedoči i knjiga »Pomenik«, čiji je on glavni duhovni i finansijski pokrovitelj. Njegovim dolaskom u Crnu Goru mnoga su crnogorska svetilišta preorana, prepravljena i degradirana.

Sukobi i krah četnika

Došao je kraj Hitlerove koalicije kada je trebalo da svako položi račune. Između Pavla Đurišića i Draže Mihailovića je i ranije, a sada još žešće, izbio sukob koji se konačno završio konačnim razmimoilaženjem i odvajanjem Đurišića i njegovih trupa od četničkog Mihailovićevog pokreta.
Tim povodom Mihailović je 23. marta 1945. godine uputio raspis svim potčinjenim komandantima, u kojem, uz ostalo, piše:
»Prema dobivenim obaveštenjima od oficira i vojnika koji su uspeli da se odvoje od trupa Crne Gore i Staroga Rasa i dođu ovde kod nas, Pavle Đurišić izvršio je formalnu izdaju prema narodu, kralju i ovoj komandi. Poznati crnogorski separatista Sekula Drljević u toku jučerašnjeg dana obilazio je ranjenike i bolesnike trupa Crne Gore i Staroga Rasa u Bosanskom Brodu. Znači da je Pavle Đurišić stupio u vezu sa njim...
Trupe Crne Gore i Starog Rasa idu pod ruku sa ustašama i javno govore da su na Vučjak došli komunisti i da su sve snage komande Srbije razbijene. Zbog toga su izvesni delovi trupa iz Crne Gore i Staroga Rasa sa ustašama poseli položaje oko karaule i bacačima tuku drum. Ovo je dovoljan dokaz da su trupe iz Crne Gore i Staroga Rasa stupile u vezu sa ustašama i da sa njima žele da sarađuju. Ovdje je čista izdaja za račun crnogorskog separatiste Sekule Drljevića. Crnogorci će ući u sastav Pavelićevih snaga pod komandom Sekule Drljevića, a sve srbijanske i bosanske jedinice koje se nalaze tamo biće razoružane.
Pored usmene propagande Pavle Đurišić pokušava da razara naše redove i da utiče na komandante i jedinice komande Srbije. U tom cilju, pod vidom obaveštenja, ugovorio je sa izvesnim komandantima radio vezu i preko nje dostavlja razne izmišljotine i obećanja. Ovo treba onemogućiti i nijedan komandant od danas ne sme i ne treba da i dalje održava vezu radio putem sa Pavlom Đurišićem. Treba mu otvoreno reći da komandanti srbijanskih trupa ne žele više da održavaju vezu sa njim.
Ne dajte se zavesti lažima i separatističkim težnjama Pavla Đurišića. Ovde je očigledna izdaja i to treba svakome da bude jasno.
Povodom ovoga obrazovaću od svih komandanata srbijanskih trupa Ravnogorski sud, koji će ovo pretresti i uvrditi, na osnovu čega će Pavla Đurišića lišiti čina i oglasiti ga izdajnikom. O svemu ovome obavestiću sve savezničke komande da je Pavle Đurišić sa svojim trupama prišao ustašama i crnogorskim separatistima.
Prednje primiti k znanju i ne dati da se laži Pavla Đurišića uvuku u redove naših jedinica. Obratiti pažnju na položaje koje drži prema nama i biti spreman na sve«.

»LAŽEŠ DA SAM U VEZI SA USTAŠAMA«

Kada je ovaj raspis stigao do Pavla Đurišića, on je uputio radiogram majoru Radoslavu Račiću. Sadržaj tog radiograma Račić je iznio u pismu upućenom 30. marta 1945. godine Draži Mihailoviću:
»Dragi Čiča, od Đurišića sam primio sledeću depešu:
Uvek ste skloni neistinama, pa i sada. Poslednji dan ste pustili krilatice, delite zlatnike, partijske ravnogorske činove i Karađorđeve zvezde samo da održite vojsku i komandanta. Zar to nije sramota, a istorija će to suditi. Lažeš i ti i svi koji kažu da sam imao vezu ma sa kim od ustaških vlasti. Ali tačno je da vi služite kao zaštitnica Nemaca. Zovete mene i moje komandante divizija na sastanak, hoćete da me likvidirate. Plitki ste da se ne možete prozreti.
Moji komandanti slušaju mene i nisu im potrebne obmane na konferencijama. Nisam tebe ni ostalu dvojicu zvao na sastanak da donosimo odluke, već da učinimo predlog toj našoj komandi, jer obzirom da sam se oslobodio bolesnika i izbeglica, htio sam da vidim opstanka ovde. Ali vaš pokušaj likvidacije otvorio mi je oči. Mojim daljim pokretom ja ću vam dokazati sve. Đurišić.
Šaljem vam ovo radi znanja«.
Poslije ovakvih svađa Đurišić je sa svojim snagama manevrisao po Bosni i Hrvatskoj, nastojeći da se na sve moguće načine i uz žrtve domogne Slovenije. Kao što mu nije odgovarala saradnja sa NOV, sada mu nije odgovarala ni saradnja sa četnicima Draže Mihailovića. Odlučio je da stvarno sarađuje i vodi borbu zajedno sa ustašama, odnosno sa svojim najvećim i nepomirljivim krvnikom Antom Pavelićem. On sada više nema nikakvih ciljeva, osim da spasi vlastiti život. Okupan krvlju od klanja i ubijanja desetine hiljada svojih nedužnih sugrađana, rodoljuba i zemljaka po Crnoj Gori, Bosni i Sandžaku – Đurišić ni u ovim danima ne može da smetne s uma da li je, zaista, došao pravi čas kad sve to treba da plati svojom glavom i glavama svojih saučesnika.
Usljed teške situacije jedinice Pavla Đurišića odlučile su da se predaju ustašama. Đurišić se na putu Banja Luka - Mrkonjić Grad 17. aprila susrio sa ustaškim generalom Mitikošom, koji mu je prenio ustašku poruku da se vrati svojim trupama koje je napustio, garantujući mu slobodan prolaz preko hrvatske teritorije.
Ustaše su, međutim, u Staroj Gradiški razoružali Đurišića i sve njegovo ljudstvo i odredili komisiju da sasluša Đurišića i ostale više četničke funkcionere, koji su se nalazili uz njega. Poslije kraćeg vremena ustaše su Pavla Đurišića sa oko 150 njegovih oficira prebacili u logor u Jasenovcu i poubijali. Zajedno sa njim odveli su i ubili: Dragišu Vasića, Luku Baletića, Mirka Lalatovića, Pavla Novakovića, Petra Baćevića i sve druge Dražine oficire koji su se poslije Lijevča Polja nalazili uz Đurišića. Preostale Đurišićeve trupe, koje su prišle Sekuli Drljeviću, bježale su zajedno sa ustašama pred naletom NOV. Na jugoslovensko-austrijskoj granici ove trupe bile su razbijene i dobrim dijelom zarobljene. Bio je to ujedno i kraj Mihailovićeve organizacije u Crnoj Gori, Sandžaku i Hercegovini.
Ništa bolje nije prošao ni Draža Mihailović. Kada je već uvidio da je ostao komandant bez vojske i da mu se iz dana u dan mnogi borci predaju NOV, Draža se, neprekidno gonjen, premještao po Bosni, s planine na planinu, iz šume u šumu, sa svojom premalenom pratnjom. Potom je 20. septembra ilegalno prešao preko Drine u Srbiju.
Narodna vlast je htjela da po svaku cijenu uhvati Mihailovića živa i da ga kao ratnog zločinca izvede pred sud. Poslije mnogo potjera Mihailović je pronađen i uhapšen. Izdao ga je njegov »vjerni« komandant gorske garde, Nikola Kalabić, najveći koljač i zlikovac srpskog naroda. Za zločine, dokazane na javnom suđenju od 10. juna do 15. jula 1946. godine, koje su on i njegovi četnici počinili u ratu, Dragoljub Draža Mihailović je osuđen na smrt strijeljanjem.
Svi su Dražini četnički zločinci pohvatani ili poginuli, sa izuzetkom Jakova N. Jovovića i popa Momčila Đujića kojima je pošlo za rukom da se prebace u inostranstvo (Đujić pomoću ustaša) i tamo kamufliraju.

ZAJEDNO SA NJEMAČKIM FAŠISTIMA

Bjekstvom srpske fašističke vlade Milana Nedića i Ljubomira Ljotića, početkom jeseni 1944, iz Beograda u Austriju, episkop srpski Nikolaj Velimirović je, na zahtjev Milana Nedića, oslobođen iz njemačkog zatočeništva i dodijeljen njegovoj vladi radi propagande za ciljeve njemačkog Rajha.
23. aprila 1945, u saobraćajnoj nesreći u Istri, nedaleko od Bistrice, poginuo je vođa »zbora« Dimitrije Ljotić. Prilikom opijela u kapeli četničke Dinarske divizije, vladika Nikolaj je, 25. aprila, izgovorio ove riječi:
»Da je dosečena samo jedna grana, stablo ne bi mnogo osetilo, ali stablo je odsečeno do korena, i nama je nanesen veliki bol. Aj, Bože! To je tvoja volja i mi joj se moramo pokoravati.
Ljotić je bio ne samo naš, on je pripadao čovečanstvu, Evropi, svetu. Dimitrije Ljotić bio je državni učitelj i hrišćanin. On nije bio samo državnik, on je bio hrišćanin - državnik. Za poslednjih 150 godina mi smo imali velikih političara, velikih ljudi, kao što su Garašanin, Jovan Ristić i Nikola Pašić, ali to su bili ljudi veliki za svoje vreme i u granicama Srbije, dok je Dimitrije Ljotić zašao u velike krugove svetske politike. To je političar sa krstom. Mi blagodarimo njemu, njegova Svetost i ja, zahvaljujemo mu što smo došli iz zatočenja do Beča, i od Beča ovamo. Mi ne možemo to nikada zaboraviti najvernijem sinu Srpstva. Jedan veliki vojvoda (odnosi se na četničkog vojvodu, svještenika Momčila Đujića – prim. autora) koji je ovde među nama, rekao mi je jednom prilikom pre kratkog vremena: «Ne mogu se od njega odvojiti. Reči iz njegovih usta teku kao med. On je pravi predstavnik srpske politike. On je dao toliko od sebe, pa da je živeo još desetak godina, ne bi imao više šta da da. On je dao odgovor na sva pitanja. On je u svojoj ideologiji obuhvatio sve grane narodnog života«.
Eto, to je vladika srpski Nikolaj Velimirović izgovorio o jednom od najvjernijih fašističkih slugu i najvećem izdajniku nacionalnog dostojanstva srpskog naroda. Vladika Nikolaj je već u zatočeništvu napisao kako su njemački i srpski nacionalzam bili uzor jedan drugome, uzimajući u zaštitu srpsku fašističku vladu Milana Nedića.

I SAVEZNICI HAPSE ZLOČINCE

Vladika Nikolaj, kojega je Srpska crkva nedavno proglasila za sveca, izgovorio je navedene riječi Ljubomiru Ljotiću iako je znao za teške zločine koje su on i njegovi dobrovoljci, zajedno sa Njemcima, počinili svom narodu u Kragujevcu, Kraljevu, Šapcu i širom Srbije, čiji je vladika »duhovnik«. Vladika Nikolaj je ovu aktivnost obavljao pri samom kraju sloma njemačkog Rajha, i kada je Ljotić nastojao da ostvari saradnju između Nedića i Pavelića za borbu protiv svoga naroda.
Na sreću, za realizaciju bilo kakvih hitlerovsko-kvislinških planova bilo je isuviše kasno. Prešavši Soču, kvislinške formacije su 4. maja stigle u Palmanovu, a već sjutradan britanske trupe su ih razoružale, a istu sudbinu doživjeli su i oni koji su stigli u oblast Celovca.
Jedan broj tih ratnih zločinaca savezničke vojne vlasti su uhapsile i predale jugoslovenskim vlastima. Među ovima bili su predsjednik srpske fašističke vlade Milan Nedić i slovenački kvislinški vođa Lav Rupnik.
Nedić je za vrijeme istrage, vraćajući se u svoju ćeliju sa saslušanja, iskoristio nepažnju sprovodnika i, skokom kroz prozor sa stepeništa između drugog i trećeg sprata, izvršio samoubistvo, dok je Rupnik, za zločine u toku rata nad slovenačkim narodom, od vojnog suda u Ljubljani 1947. godine osuđen na smrt strijeljanjem.

O stvaranju i razvoju NOVJ

Snage Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije od osnivanja su bile u stalnom porastu. Odolijevale su znatno nadmoćnijem okupatorskom neprijatelju i njegovim saradnicima - četnicima, ustašama i drugim kolaboracionističkim formacijama. Krajem 1941. godine te snage su u ratu narasle na 47 partizanskih odreda, 17 samostalnih bataljona i jednu brigadu, tj. na blizu 80 hiljada boraca.
Nasuprot njima nalaze se, u isto vrijeme, neprijateljske formacije: šest njemačkih divizija, 17 italijanskih i dvije bugarske brigade, dijelovi dviju bugarskih divizija, četiri mađarske i tri bugarske brigade i samostalni pukovi: 13 njemačkih, dva mađarska i jedan bugarski. Tako je partizanska vojska krajem 1941. godine vezivala za sebe oko 500 hiljada okupatorskih vojnika i oficira, ne računajući u ovaj broj i preko 120 hiljada četničko-ustaške vojske i drugih formacija koje su ratovale na strani okupatora.
Crnogorska, a sljedstveno tome i danilovgradska ustanička vojska, u ovom vremenu primorala je italijanskog fašističkog okupatora da se zbije u većim gradovima i uporištima.

OD GOLORUKIH BORACA DO SAVREMENE ARMIJE

U Jugoslaviji je tokom rata formirano 342 partizanska odreda i 144 samostalna bataljona, iz kojih će se širiti vojska partizanskog pokreta, izrastajući u savremenu oružanu silu sposobnu da izvojuje oružanu pobjedu nad okupatorom i kvislinškim snagama svih boja.
A od novembra 1942. do kraja rata u Jugoslaviji je formirano 68 divizija Narodnooslobodilačke vojske i četiri divizije italijanskih državljana, koji su se nakon kapitulacije fašističke Italije, borili u sastavu naše vojske. U 1942. formirano je devet, a u 1943. godini 18 pješadijskih divizija. Najviše je formirano u 1944 – 32 pješadijske divizije i dvije vazduhoplovne, dok je 1945. formirano svega tri pješadijske divizije.
Divizije su na početku rata brojile 3.000 do 5.000 boraca, da bi krajem rata neke od njih imale i do 15 hiljada boraca. Divizije su bile dobro organizovane, bliske formaciji divizija u savezničkim vojskama, pa i jače.
U toku 1942. godine formirana su dva korpusa, 1943. tri, a 1944. devet korpusa koji su u svom sastavu obično imali tri divizije, samostalne brigade i partizanske odrede.
NOV je krajem 1942. godine imala oko 150 hiljada boraca naspram 600 hiljada okupatorskih vojnika. Krajem rata Jugoslovenska armija je imala: 17 partizanskih odreda i 242 brigade u sastavu 57 pješadijskih divizija koje su sačinjavale sedam korpusa i četiri armije, zatim štab mornarice sa jedinicama i tri pomorsko-obalske komande. Imala je i štab vazduhoplovstva sa dvije divizije i drugim jedinicama, te 17 vojnih škola i vojno teritorijalne komande.

PROCENTUALNO NAJVIŠE POGINULIH

Poslije Poljske i SSSR, Jugoslavija je u ratu protiv fašizma imala najveći broj poginulih boraca i civila u procentu od broja stanovnika (11,2) od svih država učesnika Drugog svjetskog rata, što se vidi iz ovog pregleda:
1. Od 22. do 26. novembra 1943. godine, pred Teheransku konferenciju, za vrijeme susreta u Kairu, premijer Čerčil i predsjednik Ruzvelt saopštili su izbjegličkoj kraljevskoj vladi Jugoslavije da ce podržati zamisao o pružanju savezničke vojne pomoci NOV Jugoslavije. Obojica su tada ukazali jugoslovenskom kralju da je neophodno prilagodavanje savezničke politike usponu NOP-a Jugoslavije, koji daje ogroman doprinos u borbi protiv zajednickog neprijatelja.
2. Tito je 17. avgusta zvaničnom izjavom pozvao Jugoslovene koji se nalaze u protivničkim vojnim formacijama, okupatorskim i kolaboracionistickim, da napuštaju neprijatelja otadžbine i prelaze u NOV, a mjesec dana kasnije isto je to učinio i jugoslovenski kralj, izdajući proglas da svi četnici predu i pridruže se Titovim partizanima - radi zajedničke borbe protiv okupatora.
Navedenim pozivima pružena je ruka pomirenja i četnicima, usljed čega je od sredine ljeta 1943. godine do konačnog oslobođenja zemlje veliki broj četnika i drugih vojnika koji su se dotada nalazili u protivničkim vojnim formacijama, prešao na stranu NOV Jugoslavije. Mnogi od njih su se hrabro borili u NOV i dobili zavidne reputacije u novoj državi. Otuda je, pored ostalog, NOV porasla sa oko 250 hiljada boraca (sredina ljeta 1943) na preko 800 hiljada boraca pri konacnom oslobodenju zemlje.
NOV nijesu pristupili, niti su smjeli pristupiti oni najekstremniji četnici i četničke vođe, koji su se poistovjetili sa najokorjelijim okupatorsko-fašističkim zločincima. Po svojim brutalnim zločinima i stepenom saradnje sa fašističkim okupatorom, ta lica nijesu više mogla biti ni kraljevska ni oslobodilačka vojska, već samo fašistička, zločinačka dakle. (Nad ovim zločincima danas lamentiraju »pomeničari« i kleronacističke elite Crne Gore i Srbije, proglašavaju ih herojima i oslobodiocima.)
3. Jugoslovenski kralj je prvog juna 1944. potpisao ukaz o otpuštanju postojeće Kraljevske vlade i o imenovanju dr Ivana Šubašica za predsjednika nove Vlade koja će o budućem uredenju Jugoslavije pregovarati sa vođstvom Narodnooslobodilačkog pokreta.
4. 29. avgusta 1944. godine jugoslovenski kralj je, na prijedlog Kraljevske vlade, svojim ukazom oduzeo komandu Draži Mihailoviću i priznao maršala Tita za jedinog »vodu Jugoslovenskih snaga otpora«.
5. 8. januara 1944. godine Čerčil je javio pismom predsjedniku Titu kako britanska Vlada neće više pružati pomoć Draži Mihailovicu, koji se kompromitovao nepobitnom saradnjom sa okupatorom, te da će svu vojnu pomoć davati samo partizanima.
6. 22. februara 1944. godine Čerčil je, govorom u Britanskom parlamentu, nazvao Dražu Mihailovića saradnikom okupatora Jugoslavije, a Tita herojem koji predvodi junačke partizane, ratnike protiv neprijatelja Antifašističke koalicije.
7. Na Krimskoj konferenciji predsjednika vlade Sovjetskog Saveza, Sjedinjenih Američkih Država i Velike Britanije, održanoj 10. februara 1945. godine, usvojen je zaključak da se preporuci predsjednicima Nacionalnog komiteta i Kraljevske vlade da obrazuju jedinstvenu jugoslovensku vladu i da se Antifašističko vijeće proširi narodnim poslanicima Skupštine Kraljevine Jugoslavije, ali samo onim poslanicima koji nijesu saradivali sa okupatorima.
8. I Tito i Kraljevska vlada prihvatili su preporuku krimske konferencije. Po mandatu dobijenom od Namjesništva, maršal Tito je 7. marta 1945. godine obrazovao jedinstvenu Privremenu vladu Demokratske Federativne Jugoslavije.

NOVJ NAJBROJNIJA VOJNA SILA U EVROPI

Jugoslovenska Narodnooslobodilačka vojska imala je u ratu 1941-1945. najbrojniju i najjaču vojnu silu u okupiranoj Evropi – preko 800 hiljada boraca, što predstavlja značajan doprinos u borbi za slamanje hitlerovske fašističke koalicije. To se vidi iz pregleda partizanskih i antifašističkih vojnih formacija 1944-1945. godine: Jugoslavija 800.000, okupirani dio SSSR 250-827.000 (1943-1944), Albanija 78.000, Grčka 122.000 Poljska 60.000, Čehoslovačka 65.000, Francuska 500.000, Danska 45.000, Belgija 50.000, Luksemburg 3.000, Mađarska 2.500, Bugarska 30.000, Rumunija 50 odreda (uoči ustanka u Bukureštu), Italija 250.000 i Austrija 1.200.

KAPITULACIJA I KONAČNO OSLOBOĐENJE

U Berlinu 9. maja 1945. godine predstavnici njemačke Vrhovne komande (feldmaršal Kajtel, admiral Friderburg i general Strum) potpisali su bezuslovnu kapitulaciju cjelokupne oružane sile Trećeg rajha - pred opunomoćenicima vrhovnih komandi armija Sovjetskog Saveza (maršala G. Žukova), V. Britanije (maršala avijacije A. Gedera), SAD (generala A. Spaca) i Francuske (Ž.L. de Pasinije). Jedinice Jugoslovenske armije još su nadirale, tukle njemačke trupe i zarobljavali ih sve do 15. maja kada je njemačka balkanska grupacija, s ostacima ustaša i četnika, položila oružje na prostoru izmedu Zagreba, Maribora, Dravograda i Zidanog Mosta. Poslije sloma fašističke Njemačke i na Dalekom istoku se privodio kraju rat Sjedinjenih Americkih Država, Velike Britanije i Kine protiv Japana. Odmah zatim je Crvena armija napala japansku okupacionu silu u Mandžuriji. Avijacija SAD je bacila 6. avgusta prvu atomsku bombu na Hirošimu, a tri dana kasnije i drugu – na Nagasaki, pa je 2. septembra 1945. godine i Japan potpisao kapitulaciju. To je značilo i završetak šestogodišnjeg Drugog svjetskog rata.

O NOP-u i kolaboraciji

Titova Jugoslavija je od cijelog svijeta, posebno od država antifašističke koalicije, dobila izvanredno priznanje za nesebično učešće u ratu protiv oružanog fašističkog agresora i njegovih saradnika. Antifašistička borba Crne Gore bila je specifična pojava u II svjetskom ratu. Crna Gora je prva podigla masovni oružani ustanak protiv okupatora, oslobodivši mnoge gradove i veći dio svoje teritorije, što je bio istinski podvig u Evropi. Vojske zemalja Antifašističke koalicije još su bile u strategijskoj defanzivi, kada se u najtežim danima javlja NOV Jugoslavije.

POLEMIKA SA »POMENIČARIMA«

U tim teškim trenucima za cio svijet, u Jugoslaviji se javljaju i snage oličene u četničko-ustaškim i drugim kolaboracionističkim formacijama, koje zadaju nož u leđa, kako NOVJ, tako i Antifašističkoj koaliciji. Tokom cijelog rata četnici vode borbu protiv svoje braće i Antifašističke koalicije, zbog čega su javno anatemisani od samog vrha te koalicije. Oni su hapsili, zatvarali, mučili, premlaćivali, ubijali, predavali okupatoru i u njihove koncentracione logore poslali preko 50.000 crnogorskih rodoljuba i patriota, zato što su se borili protiv okupatora. Ova knjiga o tome dokumentovano i svjedoči.
I Danilovgradski srez je dao nemjerljiv doprinos u borbi protiv fašizma i njegovih najamnika, proporcionalno i veći od svih drugih srezova i oblasti.
No, sredinom 2003. godine pojavila se profašistička knjiga, »Pomenik«, koja posredno negira cjelokupnu oslobodilačku borbu naroda Jugoslavije, 1941-1945. Autori i istomišljenici »Pomenika« bez i trunke stida danas grade po Crnoj Gori spomenike fašističkim ratnim zločincima (Blažu Đukanoviću, Baju Stanišiću i Pavlu Đurišiću). Napisali su knjigu »Pomenik« koja je u cjelini i u svim njenim segmentima netačna, neistinita i podvaljivačka prema svim učesnicima Antihitlerovske koalicije. Da bi prikrili izdajničku i zločinačku ulogu stotinjak četnika u bivšem Danilovgradskom srezu, u toku II svjetskog rata, ta grupa je upisala i sa njima izjednačila znatan broj zavedenih, neupućenih i poštenih ljudi.

PITAM: DA LI IM JE POZNATO...

1. Da je Bajo Stanišić, pomoću fašističkog okupatora, od aprila 1942. do septembra 1943, preko svojih prijekih vojnih sudova i na drugi način, strijeljao i umorio 426 danilovgradskih rodoljuba i boraca, samo zato što su se borili za slobodu svoga naroda. Za te i druge, nebrojene zločine prema danilovgradskim i drugim građanima, SPC, na čelu sa Amfilohijem, sagradila je pod Ostrogom Baju Stanišiću spomen-crkvu, u čijim temeljima su pohranjene Bajove kosti.
2. Da je u Podvraću, u Vrežegrmcima (Danilovgrad), novembra 1941, formirana prva pionirska organizacija u Jugoslaviji, koja je imala značajnu ulogu u pomaganju NOV i narodnim odborima.
3. Da su ustanici u 13-ojulskom ustanku razbili i zarobili do tada najveći okupatorski garnizon u porobljenoj Evropi, od oko 1000 okupatorskih vojnika i starješina.
4. Da je prvi seoski narodnooslobodilački organ vlasti u Jugoslaviji formiran 15. jula 1941. u selu Gostilje (Danilovgrad).
5. Da je prva razmjena zarobljenih okupatorskih vojnika i starješina u Jugoslaviji i porobljenoj Evropi izvršena u Martinicima (Danilovgrad), 25. oktobra 1941.
6. Da je 8. februara 1942, na skupštini rodoljuba u manastiru Ostrog (Danilovgrad), izabran prvi Zemaljski narodnooslobodilački odbor, ili kako ga je narod zvao – prva Vlada Crne Gore i Boke.
7. Da je iz Danilovgradskog sreza jedna četa od 52 borca ušla u sastav Prvu proleterske, prilikom njenog formiranja u Rudom (22. decembra 1941), i da je ta četa imala najveći intelektualni nivo od svih jedinica te brigade.
8. Da je danilovgradska Druga četa u sastavu Četvrte crnogorske proleterske vodila odlučujuću borbu na Ljubinom grobu, iznad Sutjeske - sa daleko nadmoćnijom okupatorskom vojskom, zadobivši slavu i priznanje cijele Jugoslavije.
9. Da je u Gostilju (Danilovgrad) radila prva štamparija na oslobođenoj teritoriji u Crnoj Gori.
10. Da je u Danilovgradski srez (od oko 15 hiljada stanovnika) u ratu i poratnom periodu dao 34 generala, još neutvrđeni broj oficirskog kadra, 120 doktora nauka, 150 ljekara i preko 1000 fakultetski obrazovanih građana...
Kako je, onda, moguće da bilo ko tu poluvjekovnu epohu obilježi kao »najsramniji period u istoriji Bjelopavlica«, kako to čine »pomeničari«?

ISTAKNUTI BRIGADIR I STAMENA LIČNOST

Agica Zekov Lakić roden je 1860. godine na Počijevci kod Danilovgrada. Sa tek navršenih 17 godina (1877) u toku Veljega rata, kao dobrovoljac, Agica Lakić stupio je u Petrušinski bataljon i pokazao se kao hrabar borac - za čast, pravo i slobodu Crne Gore. U 25 godini života (1885) završio je artiljerijski kurs, koji su pohađala po četiri odabrana čovjeka iz svake brigade, poslije čega je postavljen za komandira baterije.
Agica je bio veoma nadaren i za te prilike obrazovan čovjek, pa je 1897. godine imenovan za školskog nadzornika škole u Ždrebaoniku, 1904. za člana Upravnog odbora Zetske štedionice, a Knjaževim ukazom 1906. postavljen je za člana Privrednog savjeta u Cetinju. To mu je omogućilo da dopuni svoju, inače prirodnu obdarenost i sklonost za bavljenje preduzetničkim poslovima, doduše u okolnostima koje su tadašnje prilike dozvoljavale.
Svojim trudom, upornošću i poštenim radom, zajedno sa svojom brojnom i vrijednom porodicom (osam kćeri i sin), Agica je u Bjelopavlićima stekao vrijedno imanje (oko 150 rala zemlje), što mu je omogućilo da poslije Crkve postane najveći posjednik u kraju.
1908. godine Agica osniva prvu Zemljoradničku zadrugu na Ždrebaoniku, čiji je predsjednik, sve do kapitulacije Crne Gore (1916). Kao imućan čovjek i zemljoposjednik bio je velikodušan prema siromašnima, davao je zajmove, pa i vršio konverziju dugova u teškim i dugim ratnim godinama.
1909. postavljen je za sudiju Divizijskog suda Treće divizije u Podgorici, a uoči balkanskih ratova, 1911, Kraljevim ukazom - za komandanta Bjelopavlićke brigade na mjesto koje je do tada pokrivao Blažo Bošković. Protiv Agicinog postavljenja protestvovao je kod Gospodara izvjesni bjelopavlićki glavar, a Kralj mu je depešom odgovorio: »I ovom prilikom stari Kralj znaće postaviti za komandanta Bjelopavlićke brigade dobrog i pametnog čovjeka«. Tako je u balkanskim ratovima (1912-1913). Agica Zekov komandovao Bjelopavlićkom brigadom.
Penzionisan je maja 1914. a već u julu iste godine postavljen za sudiju Vrhovnog vojnog suda na Cetinju. (Predsjednik suda bio je vojvoda Gavro Vuković, a sudije Milo Dožić, serdar Joko Jovićević i Agica Lakić).
Okupacijom Crne Gore, 1916. godine, Agica doživljava sudbinu mnogih viđenih i uglednih Crnogoraca: interniran je u Karlštajn u Austriji, gdje je robijao pune dvije godine. Po povratku sa robije, 1918. godine, Agica Lakić je doživio porodičnu tragediju - umro mu je jedinac sin od tifusa, u 14. godini života.
Između dva rata Agica je bio veoma angažovan u zajedničkim poduhvatima za razvoj Danilovgrada, kao što su: gradnja zgrade za Učiteljsku školu i Nižu gimnaziju, gradnja Doma kulture i drugih javnih objekata. Bio je darodavac i predsjednik raznih odbora za te poduhvate.
Agica Zekov Lakić, brigadir Bjelopavlićke brigade, u Crnogorskoj vojsci i major Kraljevske Jugoslovenske vojske, imao je pozitivan odnos prema NOV, a odbacivao je četnike kao izdajnike. Ostavio je i obimnu pisanu zaostavštinu: dnevnike, autobiografiju, pjesme, kao i pojedine bilješke o brojnim dogadajima i dokumente o ličnostima iz njegovog vremena.
Ovdje navodimo nekoliko njegovih karakterističnih stavova o ljudima i događajima iz II svjetskog rata:
Kapitulaciju u aprilskom ratu označio je kao »sramno bacanje oružja«; U ustanku 1941. godine, kada su ga rođaci i prijatelji pitali što da se radi, na koju stranu da se angažuju, on im je savjetovao: »Držite se omladine i ne možete pogriješiti«; U svojem dnevniku je zabilježio: »Od 2. decembra 1941. do aprila 1945. dao sam oslobodilačkoj vojsci 1200 kilograma žita, 500 kilograma mesa, 1570 lira u mrsu, 30 kvintala sijena i 20 metara drva. Ovo davanje nije vršeno nasilnički od strane partizana, nego sve sa prethodnim mojim pristankom«; O razgovoru sa Radomirom Babićem, komandantom Odreda »Bijeli Pavle«, u decembru 1942. godine zabilježio je, pored ostalog, i ove riječi: »Toga dana prvi put sam vidio R. Babića, iako sam o njemu čuja dobre glasove. Čim smo se sastali u pomenutu kuću, rekao sam mu: ''Čujem da Vasojevići ne hoće s vama, nego prilaze neprijatelju, pa se bojim, da se ne izrodi bratoubilacki rat, građanski rat kao u Španiju, a to bi okupatoru dobro došlo, a mi bismo sami sebe utrli'«; U vrijeme okupatorsko-četničkog terora, početkom 1943. godine, četnici i Jakov N. Jovović organizovali su skup gradana kod jelenačke crkve, na koji su pozvali i Agicu Lakića, s ciljem da ga pridobiju za svoj pokret. Sa njim je vodio razgovor Jakov N. Jovović, rekavši mu da su »partizani i komunisti propali«, da su potisnuti u šume ili odbjegli za Bosnu, pa je »sada trenutak da se svi angažujemo i da ih potpuno uništimo«.Potrebna nam je i vaša pomoć i podrška, kao uglednog čovjeka i prve bjelopavlićke ličnosti - zaključio je Jakov, a Agica mu je, vidno zabrinut okupatorsko-četničkim terorom, odgovorio: »Star sam ja da mogu koga više pomoći i podržati, Jakove, i ostali koji me slušate, ali Božja je vjera, mislim da će slava na oružje biti na strani onih koji su u šumi, a ne onih koji služe okupatoru«. Nastao je tajac i s Agicom Lakićem je prekinut svaki razgovor.
Jedne proljećne večeri, nakon četničkog poraza na Neretvi, u kuću Agice Lakića banuo je Bajo Stanišić i našavši ga đe sjedi na stolovači kraj ognja, viknuo: »Đe si Agica, viteže i bjelopavlićki prvače, partizani i komunisti ti zavladaše Bjelopavlićima, a ti sve to mirno posmatraš!« A Agica se onako star (83 godine) podigao sa stolovače i istim tonom odgovorio: »Evo me, Bajo Stanišiću, ali da znaš, Agica Lakić neće nikada biti izdajnik otadžbine i služiti okupatoru!«. Bajo se još malo zadržao, prepirao i ubjeđivao s Agicom, a onda je napustio kuću vrativši se neobavljenog posla.
Agica je imao veliko imanje, i Zakon o agrarnoj reformi, 1946. godine, na njega je primijenjen. Oduzeli su mu 118 rala zemlje. Ali u toj situaciji, kao i kada su formirane zadruge, Agica je dostojanstveno podnio. Kad su mještani dolazili kod njega da ga mole da se tome suprotstavi, računajući da će njega nove vlasti poslušati, odgovorio im je: »Možete li vi metnuti ruku u Zetu da je ustavite da ne teče«.
Umro je 1948. godine, svakako duboko nezadovoljan zbog takvog postupka prema njemu.

Bili su i ostali sluge

Poslije nasilnog prisajedinjenja Srbiji, Crna Gora je 1918. godine, bez svog subjektiviteta, ušla u novoformiranu državu jugoslovenskih naroda, dakle i državno i nacionalno obespravljena, a potom i ekonomski potpuno zapostavljena. Velikosrpski nacionalizam, s dinastijom Karađorđevića, na čelu, nije priznavao nacionalnu posebnost Crnogoraca, potcjenjivao je njihovu prošlost i tradiciju, u kojoj su Crnogorci stekli zasluženu slavu i prvi od južnoslovenskih naroda izvojevali državnu nezavisnost.
Prema obezdržavljenoj i poniženoj Crnoj Gori, kroz čitav period između dva svjetska rata, vladao je maćehinski odnos, zbog čega je ona postala pasivno i zavisno područje, a njen narod bio opterećen nametima i porezima, što ju je dovelo do još većeg siromaštva i zaostalosti. Velike naknade na ime ratnih reparacija iz Prvog svjetskog rata u Crnu Goru skoro da nijesu ni stizale. U takvim, izuzetno teškim okolnostima Crna Gora je dočekala novu nesreću – okupaciju i Drugi svjetski rat. A potom se digla iz pepela. Prvo Trinaestojulski ustanak, pa veličanstvena NOB, u kojoj su Crnogorci bili primjerni i u znaku svoje slavne i junačke prošlosti.

RAZVOJ NOB-a I VIĐENJE »POMENIČARA«

Narodnooslobodilačka borba u Danilovgradskom srezu, kao i u cijeloj Crnoj Gori, mogla bi se podijeliti na nekoliko osnovnih perioda.
Prvi period čini Trinaestojulski ustanak i njegovo splašnjavanje, do sredine septembra 1941. godine.
Drugi period čini vrijeme od septembra 1941. do 11. februara 1942. godine, odnosno do početka kolaboracije Baja Stanišića sa italijanskim okupatorom u Danilovgradu. U ovom periodu NOP, predvođen KPJ, konsoliduje svoje redove formiranjem gerilskih jedinica, partizanskih četa i bataljona, a zatim i odreda »Bijeli Pavle« sa impozantnim brojem obučenih boraca spremnih da se bore za slobodu svoje otadžbine i svog naroda.
Ni u prvom ni u drugom periodu, koji traju blizu sedam mjeseci, u Danilovgradskom srezu nije bilo bitnijih podjela na četnike i partizane (bar javno), pa je ostvareno gotovo puno jedinstvo naroda Danilovgradskog sreza, okupljenog u NOP-u. To je NOP-u omogućilo da ponovo stavi Danilovgrad u opsadu, da ovlada kotom Taraša i presiječe komunikaciju Danilovgrad - Nikšić.
Premda je KPJ u ova dva perioda rukovodila NOB-om, ipak nije dolazilo do sukoba, odnosno odbijanja učešća u borbi samo zato što njome rukovode komunisti, sa izuzetkom manjega broja potkazivača i građanskih lica koja su se na određene načine eksponirali kao kvislinzi. Prema tome, nije tačna tvrdnja «pomeničara» da građani Danilovgradskog sreza u ovom periodu nijesu htjeli da stanu na stranu NOP-a zbog toga što je njime rukovodila KPJ.
Pri samom kraju drugog perioda u Manastiru Ostrog je, 8. februara 1942, održana skupština rodoljuba Crne Gore i Boke, kojoj je prisustvovalo 65 delegata. Na skupštini u Ostrogu izabran je Narodnooslobodilački odbor za Crnu Goru i Boku, koji je – kao specifičan oblik nove vlasti - izdao veći broj uputstava za rad sreskih i opštinskih odbora.
Tvrdnja «pomeničara» da su u Danilovgradskom srezu partizani «Samo u tom periodu ubili i bačili u jame oko 260 lica, od čega je 51 lice bačeno u jame» čista je izmišljotina. Činjenice ih demantuju, a o ubistvima u tom periodu sve je dokumentovano prezentirano u ovoj knjizi.
Treći period NOV u Danilovgradskom srezu trajao je nepuna dva mjeseca, uglavnom od početka kolaboracije Baja Stanišića sa okupatorom (11. februara) do kraja marta 1942. godine, kada jedinice NOV napuštaju Bjelopavliće. Ovaj period karakteriše opšti okupatorsko-četnički napad na partizanske jedinice na čitavom sektoru od Ostroga do Spuža, primoravajući odred «Bijeli Pavle» na povlačenje ka rejonu Studeno. Taj period karakteriše neprestana okupatorsko-četnička inicijativa, uz moralno-političku i materijalnu podršku četničkom pokretu od strane Saveznika.

KOLEBLJIVCI IDU U ČETNIKE

Za partizanske snage to su teški dani. Njemačke trupe na sovjetskom frontu su u napredovanju, a četnički pokret, uz snažnu podršku italijanskog fašističkog okupatora, stalno jača. U tom kratkom periodu relativno veliki broj boraca NOV prelazi u četničke redove, u situaciji kada se mnogim ljudima činilo da partizani nemaju nikakvih šansi. Tada je na partizanskoj teritoriji vladala užasna glad, a na četničkoj teritoriji puna snabdjevenost iz italijanskih magacina. Uz to, partizani su bili slabo odjeveni, iznemogli i bez municije.
U tom periodu su neku partijski funkcioneri počinili tzv. lijevog skretanja, kada su u borbi protiv pete kolone ubili ili bacili u jame jedan broj »potencijalnih« protivnika. Preko polovine tadašnjih ubistava u Danilvogradskom srezu, izvršeno je u Jelenačkoj opštini (23), o čemu je sve rečeno u ovoj knjizi. Ta tzv. lijeva skretanja su odlučno osuđena od Vrhovnog štaba NOV Jugoslavije, a sljedstveno tome i od cijelog NOP-a.
Četvrta faza NOB u Danilovgradskom srezu jeste period od aprila 1942. do sredine ljeta 1943. godine (sa blagim usponom koji traje sve do oktobra iste godine). To je period okupatorsko-četničke strahovlade, kad su četnici zajedno sa okupatorom nastojali da u potpunosti uguše svaki otpor naroda. U tom periodu vrši se pretraživanje šuma i terena radi likvidacija ilegalnih grupa, hapšenja, internacije, mučenja i premlaćivanja danilovgradskih rodoljuba, žena, djece i starih – jednom riječju svakoga za koga se makar i posumnjalo da pomaže ili simpatiše borbu protiv okupatora.
I pored počinjenih »lijevih grešaka« u februaru i martu 1942. godine, ljudi iz danilovgradskog kraja su se u ovom periodu ponovo masovno uključili u NOR - sve do konačnog sloma neprijatelja. Oni su pošteno, hrabro i časno izvršili svoj zadatak u burnim godinama rata.

NI ZA KRALJA, NIT' ZA OTADŽBINU, VEĆ SLUGE

Narod Danilovgradskog sreza može biti ponosan na masovno učešće svojih sinova i kćeri, omladine, seljaka, radnika, đaka i studenata u NOR. U narodu će uvijek živjeti uspomena na pale borce koji su se nesebično borili u gotovo svim velikim bitkama NOR-a. Međutim, igrom zle sudbine, ne mali broj simpatizera i prijatelja partizanskog pokreta, upisan u »Pomeniku«, zaveden ili prisilno mobilisan, izginuo je u kvislinškim formacijama, što sa velikim žaljenjem konstatujemo i odajemo im dužni pomen. Jer, mnogi od tih u početku zavedenih ljudi kasnije su shvatili zablude i bez rezerve prilazili NOP-u.
A onih nekoliko ultranacionalističkih zločinaca, kojima »pomeničari« odaju naročito priznanje, morali su neminovno da dožive sudbinu fašističkog okupatora. Oni nijesu bili ni za Kralja, niti za Otadžbinu, već dosljedne sluge okrutnog okupatora. Njih je, kao takve, odbacilo cijelo miroljubivo čovječanstvo, posebno snage antihitlerovske koalicije, isto onako kao što i danas antifašistička ujedinjena Evropa odbacuje povampirenje fašizma ili, pak, velikosrpskog neočetništva.


(Kraj)

UBJEDLJIV ODGOVOR AKTERIMA »POMENIKA«
Povodom upravo okončanog feljtona, odnosno nedavne promocije knjige »Mrtvi ne zbore«, autoru B. Filipoviću je stiglo više pisama sa čestitkama i podrškom. Ovdje prenosimo dio sadržaja pisma, pristiglog iz Beograda, u kojem general-potpukovinik u penziji, Zarija Stojović, uz ostalo navodi:
»Ovim putem najsrdačnije zahvaljujem u svoje, kao i u ime 22 nosioca 'Partizanske spomenice 1941' koji žive u Beogradu, na dokumentovanom, istinitom i veoma ubjedljivom odgovoru glavnim akterima 'Pomenika' koji su svojom knjigom pokušali da rehabilituju izdajnike crnogorskog naroda, četnike i druge kolaboracioniste okupatora, na kojeg nijesu ni jedan metak ispalili, u toku čitavog Narodnooslobodilačkog i antifašističkog rata u Crnoj Gori. Da bi što više oblatili istinske borce za slobodu svoga naroda i izvojevane tekovine NOB-a, za koje je dalo svoje živote 1.454 borca i žrtve fašizna, samo iz našeg slobodarskog danilovgradskog kraja, oni su se služili neistinama, falsifikatima, raznim izmišljotinama i drugim nečasnim podmetanjima, što im se, objavljivanjem Tvoje knjige vratio kao bumerang. O našim lijevim i drugim greškama koje su pravljene u toku NOR-a njegova rukovodstva na svim nivoima su otvoreno govorili i osuđivali ih, kao što i Ti činiš sa pravom u svojoj knjizi...«

 

DRUGI DIO - PRVI DIO