Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




Dragutin Papović:
“LIJEVE GREŠKE” - DRUGO IME ZA ZLOČIN



Dragutin Papović je asistent na grupi za istoriju Filozofskog fakulteta u Nikšiću, a bavi se istorijom Crne Gore najnovijeg doba. Predmet njegove istraživačke pažnje je karakter komunističke vlasti u Crnoj Gori, odnos komunističkog režima prema političkim protivnicima i posebno zločini koji su počinjeni tokom Drugog svjetskog rata u Crnoj Gori. Većina arhivskih fondova koja je korišćena za ovaj tekst ranije nije bila dostupna istraživačima

Termin “lijeve greške” istoriografi su preuzeli iz partijskih dokumenata

Komunistička partija Jugoslavije je tokom 1941. i 1942. godine narodnooslobodilačkog rata organizovala, pripremila i izvela zločin. Dokazni postupak za ovu tvrdnju je jednostavno izvesti. Narodnooslobodilački pokret je bio zaraćena strana u sukobu. Komunisti su tokom rata tvrdili da su pripadnici NOP - a regularna vojska, odnosno subjekat u sukobu na koga se odnosi ratno pravo i međunarodne konvencije, a ne “banditi” kako ih je nazivala suparnička strana. Međutim, ratno pravo nije određivalo samo privilegije na koje su se zaraćene strane mogle pozvati, već i obaveze koje su suparnici u ratu bili dužni da poštuju. Shodno tome, ako su se komunisti pozivali na međunarodno ratno pravo, oni su podlijegali svim normama iz njega, uključujći tu i odredbe o ratnom zločinu. Dakle, međunarodno ratno pravo je imalo jurisdikciju nad Narodnooslobodilačkim pokretom. Konvencije o ratnom pravu propisivale su norme kojima su se ograničavale, odnosno zabranjivale određene radnje u toku ratnih dejstava. U tom cilju d-efinisana su načela van kojih zaraćene strane ne bi smjele postupati u toku ratnih dejstava. Norme koje su važile tokom Drugog svjetskog rata bile su sadržane u korpusu međunarodnog ratnog prava koga su sačinjavale Haške konvencije o pravilima ratovanja iz 1899. i 1907. godine. Načela o ponašanju u ratu iz ovih dokumenata su:
1. načelo da je jedini zakoniti cilj rata uništenje neprijateljske vojne sile i da je u tom kontekstu zabranjeno sve što nije neophodno za ostvarenje toga cilja, posebno izazivanje nepotrebnih žrtava
2. načelo da ratujuće strane nemaju neograničenu slobodu u izboru sredstava i metoda ratovanja
3. načelo da civilno stanovništvo i objekti koje ono koristi ne mogu biti predmet rata ni legitimni cilj rata
4. načelo o obavezi pružanja pomoći ranjenicima, bolesnicima i brodolomcima i humanog postupanja sa ratnim zarobljenicima
5. načelo o zaštiti boraca i civila u svim slučajevima pravnih praznina, opštim principima međunarodnog prava koji proizilaze iz običaja ustaljenih između prosvijećenih naroda, zakona čovječnosti i zahtjeva javne svijesti.
Pošto nas interesuje stav o građanskom sukobu, načela se odnose i na to “da zaraćene strane ni u građanskim ratovima, takođe nemaju apsolutnu slobodu izbora metoda i sredstava ratovanja, a kršenje pomenutih zabrana predstavlja ratne zločine i zločine protiv čovječnosti, koji povlače individualnu krivičnu odgovornost naredbodavaca, izvršilaca i pomagača.” Ove odredbe predstavljaju osnovna prava i načela po kojima bi trebalo da se ponašaju zaraćene strane. Njihovo kršenje je po definiciji prava, ratni zločin. Komunisti, kao politički lideri NOP - a prekršili su svako od ovih pravila i počinili zločin, tako što su ga osmislili i organizovano sprovodili. O tome svjedoči edicija Pakao ili komunizam u Crnoj Gori. Zločin je bio konstanta politike koju je KPJ sprovodila tokom 1941. i 1942. godine. Međutim, ta činjenica iz naše prošlosti je ostala nepoznanica jer su crnogorska i jugoslovenska komunistička istoriografija taj zločin KPJ u višedecenijskom periodu komunističke vladavine nazivale “lijevim greškama.” Termine “lijeva greška”, “lijeva skretanja”, “lijeva zastranjivanja”, istoriografi su preuzeli iz dokumenata partijske provinijencije i unijeli ih u naučnu istoriografiju u svrhu prikrivanja zločina. Tim činom napravili su naučni i, prije svega, moralni propust. Pored toga, komunistička istoriografija je napravila još jednu grešku: upotrebljavajući termin “lijeva skretanja” kao masku za komunistički zločin, ona je iskrivila njegovo originalno značanje. Šta znači lijeva greška u terminologija KPJ tokom 1941. i 1942. godine, do trenutka kada su komunisti odlučili da tim terminom definišu sopstveni zločin?
U davanju odgovora na ovo pitanje važna je činjenica da je KPJ od napada Njemačke na SSSR zagovarala narodnooslobodilačku borbu i da je u okviru nje bilo omogućeno učešće svim ljudima koji su željeli da se bore protiv fašizma bez obzira na njihovu raniju političku pripadnost. Skretanje sa kursa širokog antifašističkog fronta i onemogućavanje učešća bivših oficira, činovnika, članova drugih partija, kao i pripadnika srednjeg i krupnog seljaštva i građanskog sloja u NOP - u, KPJ je definisala kao lijevo skretanje, sektašenje, lijevu grešku. Isto tako je smatrala da je ubijanje njenih političkih protivnika, bez obzira na njihov položaj i pripadnost (među njima je bilo bivših pripadnika KPJ), nužna i opravdana stvar. Ubistvo protivnika NOP - a, KPJ nije nikada osudila niti je to nazvala lijevim skretanjem tokom 1941. godine. Dokazi se nalaze u partijskoj dokumentaciji Centralnog komiteta KPJ i Pokrajinskog komiteta za Crnu Goru, Boku i Sandžak.

Đilas navodi da je glavna opasnost po KPJ u Crnoj Gori “lijeva opasnost”

Veoma važno mjesto u analizi partijske građe povodom ovog pitanja pripada Đilasovom projektu antifašističke revolucije. Đilas je kritikovan od istoriografa da je radio van direktive CK o širokom frontu narodnooslobodilačke borbe, i da na taj način prouzrokovao lijeva skretanja. To su paušalne, poluistinite i nedokazane tvrdnje. Đilas je program antifašističke revolucije iznio u pismu koje je sredinom avgusta 1941. godine uputio na adresu Pokrajinskog komiteta i u njemu izložio program i ciljeve KPJ u Crnoj Gori. Ako lijevo skretanje znači onemogućavanje slobodnog pristupa pojedincima u redove NOP - a na bazi borbe protiv fašizma, onda se Đilasov projekat ni njegova misao ne mogu optužiti za sektašenje i lijevo zastranjivanje. Prvenstveno zbog činjenice da Đilas u pismu navodi da je glavna opasnost po KPJ u Crnoj Gori “lijeva opasnost - sektaštvo prema masama, koje ne vodi računa niti o objektivnim uslovima, niti o stupnju zrelosti masa... To skretanje onemogućava da se izraze zdravi, duboki patriotizam našeg naroda, da se okupe na opštenarodnom poslu patrioti iz naroda, novi dosad nepoznati borci. To znači da u Partiji treba povesti odlučnu borbu protiv sektaštva prema masama, idući u toj borbi čak i do izbacivanja iz Partije onih koji se pokažu kao nepopravljivi (podvukao D.P).” Prema tome, Đilas ne samo da nije bio pobornik lijevog skretanja nego ga je oštro osuđivao. On je želio da omasovi KPJ i da proširi njenu osnovu, odnosno da od nje napravi, kako je to lično rekao, “pravu narodnu Partiju.” U tom pogledu ne može mu se prigovoriti da je radio van direktive Centralnog komiteta o slobodnom pristupu “svih rodoljuba” redovima NOP - a. Isto tako, ne može mu se prigovoriti ni da je bio protiv zločina koji je KPJ propagirala, jer je i on mislio da političke protivnike KPJ treba likvidirati. I po tom pitanju bio je dosljedan direktivi KPJ. S toga je članovima Pokrajinskog komiteta preporučio da “pravilnim političkim radom u masama mogu potpuno izolovati petokolonaše i fizički ih uništiti ili bar osjetno prorijediti.” Tolerisanje “oklijevanje i neaktivnost komunista prema špijunima” Đilas je ocijenio kao “zločin ravan izdaji, zločin koji izlaže ogromnim opasnostima i narod i narodni pokret i samu Partiju.” Pri tome je upozoravao da “komunisti ne smiju dopustiti da se data borba svede na borbu između njih i špijuna, kakvo je bilo pretvaranje u terorističku organizaciju.” To će se upravo dogoditi KPJ. Vratićemo se Đilasu kasnije, nakon što ukažemo kako su na Pokrajinski komitet za Crnu Goru, Boku i Sandžak uticali Đilasovi savjeti.
Pokrajinski komitet je u potpunosti prihvatio projekat antifašističke revolucije. U direktivi PK koja je nastala nakon Đilasovog pisma (i pod njegovim direktnim uticajem), krajem avgusta 1941. godine, kaže se da ne treba “razbiti jedinstvo naroda oštrim istupima u lijevo na ovim sastancima (misli se na zborove i konfernecije u organizaciji KPJ - D.P.), jer će se oštro postupiti prema svim takvim partijcima.” U nastavku direktive se dodaje: “treba učiniti da svi ljudi izuzev omrznutih špijuna i slugu okupatora pođu sa nama ruku pod ruku u ovu svetu i oslobodilačku borbu” čime se jasno razdvajaju protivnici KPJ i oni koji mogu biti njeni podržavaoci. Direktiva Pokrajinskog komiteta od oktobra 1941. godine sadrži identične odredbe. Kada je u pitanju domaći protivnik jasno se prepoznaje linija zločina jer Pokrajinski komitet kritikuje komuniste koji zauzimaju “stav - tolerisanje špijuna”, što je po riječima ovog organa bio “krajnji oportunizam ravan izdaji Partije i narodne borbe.” Za rukovodstvo crnogorskih komunista bilo je nezamislivo da trpi političkog protivnika jer su u tome prepoznali ugrožavanje komunističke vlasti. Pokrajinski komitet je ocijenio da je “bez potpunog čišćenja sela od pete kolone nemoguće (je) ostvarivanje ma i jednog našeg aktuelnog zadatka, kao i pripreme ustanka.” Zločin je za komunističku ideologiju bio neophodan. Na istoj ravni po značaju stajao je zadatak angažovanja u borbi “sve širih i širih masa boraca.”
I druga direktiva Pokrajinskog komiteta iz oktobra 1941. godine eksplicitno razdvaja lijeva skretanja od likvidacije politčkih oponenata. Komitet je izrekao kritiku na račun dijela komunista, jer je primijetio da “pojedina partijska rukovodstva i pojedinci još uvijek sektaše u odnosu na rodoljubive elemente i druge saveznike u borbi. To je greška koja može teško da se osveti Narodno oslobodilačkoj borbi i našoj Partiji. Komunisti moraju da budu svjesni toga da je cilj današnje borbe narodno oslobođenje ispod fašističkog jarma, i da je njihova najveća dužnost da u tu borbu uvedu sve one koji su spremni da u njoj učestvuju ili je na ma koji način pomažu.”
Za one koji nijesu bili u okviru komunističke definicije rodoljublja, dakle za “špijune, petokolonaše i neprijateljske sluge”, nije pokazivano ni najmanje sažaljene. Naprotiv, Pokrajinski komitet je podvukao da “neodlučnost, kolebljivost i labavost u borbi protivu neprijatelja naroda danas znače izdaju Narodno oslobodilačke borbe i Partije.
Zbog toga tu borbu treba pojačati pribjegavajući i javnom izvršenju osude nad svima onima koji služe neprijatelju. U sadašnjim uslovima svi oni koji na ma koji način ometaju mobilisanje narodnih masa u borbi protiv fašističkog okupatora (i oni koji kažu “još nije vrijeme, treba pričekati” itd.) razbijači su narodnog jedinstva i njegove borbe, prijatelji okupatora, petokolonaša, i kao takve ih treba žigosati, a po potrebi i uništiti (podvukao D.P).” U tom smislu simbolična je naredba Glavnog štaba NOP odreda za Crnu Goru i Boku upućena štabu Lovćenskog partizanskog odreda u kome se izdaje naredba: “... odmah (pristupite) najenergičnijoj likvidaciji špijuna, petokolonaša, razbijača narodnog jedinstva...”

Milovan Đilas je bio protiv lijevog skretanja, ali ne i protiv zločina


Centralni komitet KPJ jeste osudio Đilasovo pismo i rezolucije Pokrajinskog komiteta koje su nastale na bazi Đilasovih razmišljanja. To navode i crnogorski komunistički istoriografi, ali kritikuju sa pogrešnog stanovištva. Centralni komitet nije osudio Đilasa zbog lijevog skretanja, niti zbog likvidacije domaćih protivnika, već zbog projekta antifašističke revolucije. Ta kritika je iznesena u direktivi Centralnog komiteta od 22. oktobra 1941. godine. Međutim, ta je kritika data u načelu, bez detaljnog obrazalaganja. Na šta se konkretno mislilo tom kritikom Centralni komitet je saopštio direktivom od 10. novembra 1941. godine. Antifašistička revolucija se osuđuje zbog strategijskih razloga. Vođstvo jugoslovenskih komunista je smatralo da nije vrijeme za bilo kakvu revoluciju, jer su komunistički saveznici tada bili “engleski lordovi”, čime se podsjećalo na činjenicu da su SSSR i Velika Britanija saveznici. S toga je rukovodstvo KPJ opomenulo Pokrajinski komitet i delegata Đilasa da je politički kurs partije: “nacionalnooslobodilački rat protiv okupatora.” Antifašistička revolucija je podrazumijevala to i mnogo više. Ona je uz nacionalnooslobodilački rat nudila rješavanje: “nacionalne nezavisnosti, prava naroda na samoopredjeljenje, pitanje narodne demokratske vladavine i uništenja svih ostataka fašističke reakcije, pitanje snošljivog života za radničku klasu i radne seljačke mase i pitanje garancija tekovina te revolucije (organizovani naoružani narod).” I narodnooslobodilački rat i antifašistička revolucija imali su istu osnovu, tj. podrazumijevale su učešće “svih rodoljubivih elemenata.” Međutim, Centralni komitet je smatrao da su ciljevi antifašističke revolucije previše zahtjevni i da su rasipali moć Partije i NOP - a u trenutku kada je Užička republika, koja je imala strateški značaj od najveće važnosti po KPJ, bila pred njemačkom ofanzivom i sukobom sa četnicima. Đilasov projekat je bio strateški neprihvatljiv za takve prilike i zbog toga ga je Centralni komitet odbacio. Potvrda tome nalazi se u činjenici da je Đilas smijenjen sa mjesta delegata i na njegovo mjesto je došao Ivan Milutinović čiji je zadatak bio da organizuje Crnogorski narodnooslobodilački odred koji će marširati u pravcu Sandžaka i Srbije i tamo dati logistiku glavnini NOP - a u Srbiji. Najkraće rečeno, Centralnom komitetu su trebale crnogorske trupe da brane njegove položaje u Srbiji. Zbog toga je Đilasov koncept bio neprihvatljiv, jer je vezivao crnogorske jedinice NOP - a za Crnu Goru, dok su Centralnom komitetu te trupe trebale za manevrisanje. U tome je jedina suštinska greška antifašističke revolucije sa stanovištva Politbiroa i Centralnog komiteta KPJ.
Kada je riječ o odnosu prema domaćim neprijateljima, Centralni komitet je izjavio da je pravilno razbijanje elemenata “koji koče i slabe oslobodilačku borbu”, čak “iako su to anglofili.” U istom smislu je bilo pravilno boriti se “protiv reakcionarnih buržoaskih elemenata, koji smetaju nacionalnooslobodilačku borbu. Međutim, uvijek treba da imate pred očima činjenicu da mi danas možemo te elemente da razbijemo uglavnom samo na osnovi nacionalnooslobodilačke borbe, tj. kao one koji oslobodilačku borbu sabotiraju, pomažu objektivno neprijatelju, drže se kapitulantski itd. Pri takvom razgolićavanju mora učestvovati cjelokupan partijski agitprop aparat.” Kada se ova uputstva uporede sa Đilasovim pismom uočava se identičnost stavova. I Centralni komitet i Đilas govore o potrebi da se politički neistomišljenici likvidiraju, i da te likvidacije (čitaj zločini) budu propagandno maskirani. Dakle, što se tiče lijevih skretanja i odnosa prema petokolonašima i špijunima Đilas i partijska centrala su imali istovjetne stavove. To znači da ne stoje ocjene istoriografa o tobožnjem “lijevom skretanju” Đilasa i njegovom ideološkom zastranjivanju. Đilas je bio protiv lijevog skretanja, ali ne i protiv zločina. Centralni komitet je bio kreator zločinačke politike, Đilas njen vjerni sljedbenik.
Po tom pitanju ništa se nije promijenilo ni nakon dolaska Ivana Milutinovića u Crnu Goru početkom novembra 1941. godine. O tome svjedoči zapisnik sa savjetovanja Glavnog štaba NOP odreda za Crnu Goru i Boku sa komandantima i političkim komesarima odreda, koje je održano 15. XI 1941. Na savjetovanju su izneseni zaključci koji upućuju, s jedne strane na jasno izdvojene kategorije lijevog sektašenja, a s druge strane na likvidacije političih neistomišljenika. U zaključku savjetovanja pod tačkom 3 stoji: “Pružiti mogućnost svim poštenim rodoljubima da učestvuju u Narodno - oslobodilačkoj borbi. Pravovjernim rodoljubima pružiti mogućnost da uđu i u komandni sastav partizanskih jedinica.” Nasuprot tome u tački 9 “najstrože se osuđuje kolebljiv i neodlučan stav u odnosu na špijune i petu kolonu. Borbu protiv pete kolone treba oštro postaviti i prići odlučnim korakom na potpuno čišćenje svih petokolonaša i špijuna.”

Ljudski životi su u odnosu na političke ciljeve bili nevažni

Misija Ivana Milutinovića nije ništa promijenila po ovim pitanjima, osim što su se kako to s pravom tvrde neki istoriografi, likvidacije petokolonaša i špijuna intenzivirale. Milutinović i Pokrajinski komitet su stajali na liniji protiv lijevog skretanja, što se vidi u direktivi PK od 20. novembra 1941. godine u kojoj se povodom situacije pristupanja “bivših jugoslovenskih oficira i drugih elemenata” u partizanske redove kaže: “svima treba kazati da su otvorena vrata partizanskih jedinica svima poštenim rodoljubima, svim koji hoće da se bore protiv okupatora, te da i oni mogu stupiti u partizane. Od njihovog držanja u borbi zavisi njihov dalji napredak, jer mi ne gledamo na to šta je ko bio prije i u bivšoj jugoslovenskoj vojsci, već kako se drži sad, u današnjoj borbi. Provjereni rodoljubivi elementi biće primani i u štabove partizana, a elementi kompromitovani u narodu, čija je prošlost prljava, ne dolaze u obzir za prijem ni u partizane.” Identični stavovi su iznijeti u zaključcima savjetovanja PK održanog 7. decembra 1941. Za primat je istaknuto da se najoštrije suzbiju “sva ljevičarska zastranjivanja koja se kod nas javljaju u tome pravcu i omogućiti svim poštenim rodoljubima da aktivno učestvuju u današnjoj narodnooslobodilačkoj borbi - otvoriti im vrata naših narodnooslobodilačkih partizanskih jedinica.” U odnosu na petu kolonu ponovljen je raniji stav da se ona politički raskrinkava “pred narodnim masama” i da se fizički uništava “na svakom koraku, vodeći pri tome računa jedino o interesima narodnooslobodilačke borbe.”
Na ovome se insistiralo naročito nakon pojave i jačanja četničkog pokreta u Crnoj Gori u decembru 1941. godine.
Komunisti su imali veoma pragmatičnu i jednostavnu, ali i primitivnu političku strategiju koja se svodila na matricu: svakog protivnika treba likvidirati. Ljudski životi za KPJ su u odnosu na političke ciljeve bili drugorazredna kategorija. O tome najbolje svjedoče riječi Boža Ljumovića, prve ličnosti Pokrajinskog komiteta 1941. godine. U svojim memoarima on navodi: “...mi smo se igrali ljudskim glavama, kao da su bile glave od kupusa.” Prema protivnicima se najoštrije postupalo. Oni su se fizički uništavali, bez obzira ko to bio. Za KPJ, odnosno za Pokrajinski komitet, jedina relevantna činjenica je bila ko su u sadašnjem trenutku prijatelji a ko neprijatelji. Politička prošlost ljudi je bila od manjeg značaja. O tome svjedoči činjenica da su partizani likvidirali bivše istaknute komuniste: Aleksu Pavićevića, Milovana Anđelića i Slobodana Marušića. To što su oni nekad bili komunisti bilo je irelevantno za Pokrajinski komitet, jer su ti ljudi 1941. godine po tumačenju KPJ bili njeni protivnici i zbog toga su njihove likvidacije bile nužne. Po istovjetnoj logici interesa, za Pokrajinski komitet je bilo nevažno što su Savo Orović, Velimir Terzić i Bajo Stanišić bili oficiri kraljevske vojske. Oni su 1941. godine prihvatili politiku komunista i kao takve KPJ ih je prihvatila u krug svojih pristalica. Da je u Crnoj Gori bilo politike lijevog sektašenja od strane Pokrajinskog komiteta i delegata Centralnog komiteta, oficiri nikad ne bi ušli u sastav NOP - a, a Orović i Stanišić ne bi bili u Glavnom štabu NOP odreda za Crnu Goru i Boku tokom 1941. godine. Ukoliko je bilo pojave lijevog skretanja, to su bili pojedinačni ispadi i to od nižih partijskih foruma. Sa istom sigurnošću se može tvrditi da se u likvidaciji domaćih protivnika, dakle u domenu zločina, bili uključeni svi od članova Centralnog komiteta, preko delegata i ljudi iz Pokrajinskog komiteta pa sve do partijskih ćelija i običnih pripadnika NOP-a. Oni zločin nijesu skrivali niti su ga nazivali lijevim skretanjem. Za to nije bilo potrebe jer su komunisti bili ubijeđeni da čineći zločin čine dobro djelo. Po njihovom shvatanju u tome nije bilo ničeg sramnog, već sasvim suprotno. Oni su to prihvatali kao nužnost i kao herojski čin, jer je po njima to bio dokaz patriotizma. Likvidacije su im služile za pohvalu. Što više likvidiranih petokolonaša to veći razlog za ponos. Zbog toga je njihov zločin lako pokazati i dokazati, jer se nijesu trudili da ga sakriju dok su ga izvodili. To su kasnije radili uz veliku pomoć istoriografa.
Teza o drugoj etapi revolucije nije donijela nikakve bitnije promjene u odnosu prema “svim rodoljubivim elementima”, kao ni po pitanju odnosa prema “petokolonašima”. Kontinuitet takve linije je bio održan. O tome svjedoči pismo Centralnog komiteta upućeno na adresu Pokrajinskog komiteta 22. decembra 1941. godine. Međutim, njemu je data ocjena da je Pokrajinski komitet napravio “ultra-leve” greške. Na šta se odnosila ta kritika? Prvenstveno na stav Pokrajinskog komiteta iznesen u njegovoj direktivi od 20. novembra 1941. u kojoj se kaže da su “partizanski odredi oružana sila Partije”.

Partijska centrala nije imala zamjerki po pitanju likvidacija

Centralni komitet je to ocijenio kao pogrešno tumačenje i u tome je vidio "uskoklasno obeležje" što nije odgovaralo interesu KPJ, jer je sužavalo "političku i masovnu bazu nacionalnooslobodilačke borbe". Osuda bi bila na mjestu da je Centralni komitet dobro pročitao materijal na osnovu kojeg je kritikovao crnogorske drugove, ali nije, jer da jeste onda bi vidio da je u zaključcima savjetovanja Pokrajinskog komiteta od 7. decembra 1941. (koje je imao u rukama) izrečena samokritika na taj stav iz direktive od 20. novembra. Prema tome osuda izrečena od strane Centralnog komiteta bila je suvišna. Kritika se odnosila i na pitanja uticaja Partije u NOP-u, vođenja politike od strane partijaca u jedinicama NOP-a, odnosa između narodnooslobodilačkih odbora i vojnih jedinica u domenu nadređenosti (Centralni komitet je dao primjedbu da su "oružane partizanske jedinice oružani organi narodne vlasti, a ne obratno - narodnooslobodilački odbori organi partizanskih jedinica" što je bio slučaj u Crnoj Gori). Dakle, kritika se isključivo odnosila na organizaciona pitanja koja po mišljenju Centralnog komiteta nijesu bila pravilno postavljenja u Crnoj Gori. Ocjena o ultraljevičarenju je prestroga imajući u vidu da je Pokrajinski komitet na savjetovanju 7. decembra 1941. osudio svaki potez koji bi suzio bazu NOP-a. Međutim, ta kritika Centralnog komiteta nije toliko bitna koliko je bitno uočiti da CK nije spomenuo likvidacije "špijuna i petokolonaša", što znači da ih nije osudio niti se ogradio od njih. Ne može se tvrditi da Centralni komitet nije znao za te likvidacije, jer u materijalu kojeg je dobio od Pokrajinskog komiteta, stoje takve odredbe. Ukoliko je kritikovala prispjeli materijal, znači da je partijska centrala morala biti upoznata sa njegovim sadržajem, pa i sa onim dijelom gdje se govori o likvidacijama. Ali, u pismu od 22. decembra nijedne riječi o tome, što je značilo da Centralni komitet nije imao zamjerki po tom pitanju i da je tako trebalo nastaviti. Centralni komitet je dao jednu primjedbu koja upućuje na takav zaključak. Na kraju pisma se kaže: "Sasvim ste pravilno učinili što ste sprečili formiranje bilo kakvih oružanih formacija osim partizanskih. U buduće treba još odlučnije istrajati na toj liniji". KPJ se zalagala da samo partizanski odredi budu oružana sila u narodu. Pojave drugih vojnih jedinica, pa čak i onih koje bi se možda borile protiv okupatora Centralni komitet je a priori odbacivao.
Najzad, treba utvrditi koliko je druga etapa revolucije doprinijela likvidaciji špijuna i petokolonaša, odnosno koliko je ta nova strategija zaista odgovorna za zločin. Centralni komitet je pod pogrešnom pretpostavkom krajem 1941. ukazao na to da se otvorila nova faza u razvoju političkih prilika i da se svjetska antifašistička koalicija raspada usljed pobjede Crvene armije pod Moskvom, decembra 1941. godine. Pored narodnooslobodilačke borbe KPJ je postavila nove zadatke pred jugoslovenske komuniste. Pokrajinski komitet za Crnu Goru je upoznat sa novom strategijom preko odredbi pisma od 22. XII 1941. u kome je Centralni komitet zahtijevao od crnogorskih komunista da ispune sljedeće zadatke: "Čvršće ujedinjavanje radničke klase sa sitnoseljačkim masama, podizanje uloge Partije, snažnije popularisanje SSSR i socijalističke izgradnje, unutrašnje jačanje i proširivanje Partije, formiranje proleterskih, naših vojnih jedinica, koje će odlučujuće uticati na razvitak bojnih sukoba". Da bi crnogorskim komunistima bilo jasno o čemu se radi, Centralni komitet je u dodatku pismu poslao direktivu upućenu Pokrajinskom komitetu za Srbiju od 14. XII 1941, u kojoj su izloženi osnovni postulati druge etape revolucije. U tom dokumentu Centralni komitet je naveo da se treba boriti "sa ne manje odlučnosti kao i do sada za jedinstveni nacionalnooslobodilački front". Jedan od zadataka je bio da se "učvršćuje radničko - seljačko jezgro u nacionalnooslobodilačkom frontu". Suština je da Centralni komitet nije išao na sužavanje baze NOP-a, već je pokušao da mu pored nacionalnooslobodilačke, da i klasnu komponentu. Međutim, to nije trebalo da se odrazi na dotadašnju politiku u okviru NOP-a jer je KPJ i dalje bila zagovornik strategije da je učešće u borbi protiv okupatora omogućeno svim "rodoljubima". Paralelno sa NOP-jedinicama, KPJ je krenula u osnivanje proleterskih brigada, što je značilo da je ona u doglednom periodu računala na ostvarenje socijalne revolucije i da se pripremala za njeno izvođenje, ali su partizanski odredi i dalje ostali otvoreni za "rodoljubive elemente". Opšti zaključak je da je KPJ vodila politiku na dva kolosijeka i pri tome su joj obje lokomotive bile od istog značaja. Tako je KPJ pokušala da izbjegne lijeva skretanja u svojoj politici.

Za svaki gest neprijateljstva prema NOP-u gubila se glava

U ocjeni druge etape revolucije za naše istraživanje od najvećeg značaja je odgovoriti na pitanje: Koliko je ljudi likvidirano samo zbog toga što su pripadali građanskoj klasi, odnosno buržoaziji? U slučaju da su svi "petokolonaši i špijuni" u Crnoj Gori u prvom tromjesječu 1942. godine (kada se desio najveći broj likvidacija) bili likvidirani na klasnoj osnovi, kako su tvrdili komunistički istoriografi, onda bi se moglo reći da su oni žrtve klasne borbe. Međutim, nije tako bilo. Žrtve partizanskih likvidacija su bile isključivo pripadnici seljačkog staleža kao i njihovi dželati, tako da se ne može govoriti o klasnom sukobu niti o klasnom karakteru tih likvidacija. To važi za ogromnu većinu tih slučajeva. Likvidacije u Crnoj Gori početkom 1942. godine odvijale su se na istoj bazi kao i dotada, tj. na principu: da li je neko protivnik NOP-a? Ukoliko KPJ procijeni da jeste pokreće se postupak likvidacije. To je bila karakteristika i prve i druge etape revolucije u Crnoj Gori. Uostalom, kako likvidaciju dvojice komunista (Radomira Jovančevića i Miodraga Ćulafića) o kojima piše Đuro Vujović objasniti terminologijom klasnog sukoba? Dovoljno je vidjeti spisak likvidiranih u okviru edicije Pakao ili komunizam u Crnoj Gori i uvjeriti se u tvrdnju da to nije bio klasni sukob. Osim toga, u okviru NOP-a se nalazio jedan broj bivših oficira, pripadnika inteligencije, buržoazije. Da je u pitanju bio klasni sukob, onda bi komunisti i njih kao pripadnike građanskog sloja likvidirali.
Zbog čega u Crnoj Gori početkom 1942. godine dolazi do intenzivnijih likvidacija? Prije svega to je odgovor partizana na pojavu četničkog pokreta, njegovo naglo snaženje i prvih poraza koje su partizani pretrpjeli u građanskom ratu. Strategija NOP-a se rušila. Rat protiv okupatora nije završen u brzom roku, što je bio jedan od argumenata komunističke politike. Ljudi su izgubili živote u borbama protiv okupatora, a nagovještavani rezultati toga nijesu se primjećivali. Okupator je pojačavao svoje prisustvo, a savezničkih snaga nije bilo ni na vidiku. Polugodišnje ratovanje iscrpilo je materijalne i duhovne resurse crnogorskog stanovništva, tako da ono počinje da se okreće od NOP-a. S razlogom, jer mu je ovaj malo dobra donio a napravio veliku štetu. Osim toga, poraz na Pljevljima i 117 likvidiranih do sredine decembra, veoma loše su uticali na reputaciju komunizma u Crnoj Gori. Kap u punoj čaši nezadovoljstva prema KPJ u Crnoj Gori bilo je izbijanje gladi krajem 1941. godine. U tim uslovima, komunisti postaju gubitnici, jer ne samo da ne mogu da pomognu stanovništvu, već od njega traže i ono malo hrane koja mu je preostala. Naravno, izbija otpor toj namjeri a komunisti kao kontra mjeru uvode nepopularne mjere rekvizicije i konfiskacije. Da katastrofa NOP-a bude potpuna pobrinuli su se četnici koji im nanose teške poraze u Barama Kraljskim i Lubnicama, 20. i 24. januara 1942, a 20. marta iste godine težak poraz kod Kolašina. Četnicima okupator daje punu podršku u hrani i naoružanju, a stanovništvu otvara magacine. Komunisti nijesu imali makarone, što je presudno uticalo na njihovu popularnost kod stanovništva. Italijani otvaraju radna mjesta u javnim službama i nude zaposlenje koje se materijalno nadoknađuje, što skupa sa ostalim ekonomskim mjerama djeluje kao magnet na prazne kućne budžete. KPJ nije imala pravi odgovor za tu situaciju. Ona nije mogla da parira toj ponudi, a jedino što joj je preostalo bila je sila. Koristila je u jednoj, psihološki destruktivnoj atmosferi koja se osjećala među članovima KPJ i koja se graničila sa patološkim ludilom. Smrt je carovala u potezima KPJ. Zaveden je sistem opšteg terora u kome niko nije bio siguran. Za najmanji gest neprijateljstva prema NOP-u gubila se glava. Nešto slično kao u vremenu terora jakobinskog termidora, samo što su komunisti smatrali da im nijesu potrebni sudovi slični onima koje je Konvent uspostavio. Likvidacije su bile masovne i odvijale su se uglavnom iz potaje ili strijeljanjima. Komunisti su se vodili logikom: ako ih ne možemo pridobiti možemo ih i moramo likvidirati. Crveni teror se pokazao u punoj snazi, donoseći novo iskustvo Crnoj Gori, a istovremeno je otvorio vrata bijelom teroru koji će se samo nadovezati na komunističke zločine, što je stvorilo situaciju da je Crna Gora 1941 - 1942 bila nesrećna zemlja jer su joj isključiv politički izbor bili partizani i četnici. Za dvije godine, ove zločinačke ideologije su uspjele da Crnoj Gori ostave u nasljeđe dva genocida, dva zločina koja su ugrozili njen biološki i duhovni opstanak.

Skup crnogorskih rodoljuba na skupštini u manastiru Ostrog

Kakva je bila politička linija Pokrajinskog komiteta u Crnoj Gori prilikom masovnih likvidacija "špijuna i petokolonaša"? Ona je bila u saglasnosti sa pismom Centralnog komiteta od 22. decembra 1941. godine, što se može zaključiti iz sadržaja pisma kojeg je Pokrajinski uputio Centralnom komitetu 22. januara 1942. godine. Crnogorsko rukovodstvo je prihvatilo sve kritike iznesene u tom dokumentu, a na prvom mjestu onu neosnovanu kojom je Centralni komitet osudio stav da se partizanske jedinice smatraju oružanom silom Partije. Rukovodstvo crnogorskih komunista se još jednom precizno izjasnilo da: "Sa počinjenim greškama stvar stoji ovako: Greška u našoj direktivi pod a) - da su partizanske jedinice oružana sila Partije - nije nigdje u masama sprovođena, i pored toga što u direktivi tako stoji. Na drugom partijskom savjetovanju ovo je ispravljeno, o čemu ćete se uvjeriti iz zaključaka savjetovanja od 7. decembra prošle (1941. - D.P) godine". Da bi to bilo jasno svim partijskim organizacijama u Crnoj Gori Pokrajinski komitet im je 21. januara 1942. godine uputio dopis u kome se ograđuje od pogrešnih stavova iznesenih u direktivi od 20. XI 1941. i saopštio: "Shvatanje da su partizanske jedinice oružana sila Partije - pogrešno je. Takvo shvatanje daje partizanskim jedinicama usko klasno obilježje, što je nedopustivo u vrijeme kada naša Partija apeluje na sve iskrene rodoljubive elemente. Takav stav sužava političku i masovnu bazu narodnooslobodilačke borbe. Partizanske jedinice su oružana sila naroda koji se bori za svoju nacionalnu slobodu protiv okupatora. Čak i sada, kada je počeo da se mijenja odnos snaga u međunarodnom političkom položaju u duhu jasnije diferencijacije, preuranjeno je govoriti o partizanskim jedinicama kao o oružanoj sili Partije". Prema tome, očigledno je da se Pokrajinski komitet nalazio na liniji KPJ promovisanoj 22. decembra 1941. Ta linija je potvrđena i na Skupštini crnogorskih i bokeljskih rodoljuba u manastiru Ostrogu 8. februara 1942. godine. Skupština je uputila proglas "Narodu Crne Gore i Boke" i u njemu na prvom mjestu istakla da je u Ostrogu došlo "do izraza borbeno jedinstvo svih koji su se borili, koji se bore i koji su spremni da se bore do konačne pobjede. Došlo je do izraza jedinstvo svih rodoljuba bez obzira na ranije partijske i političke podvojenosti, bez obzira na različne poglede na svijet." O tome svjedoči učešće na skupštini čitavog rukovodstva Zemljoradničke stranke u Crnoj Gori: Jefta Pavića, Jovana Ćetkovića, Marka Vujačića i Stojana Cerovića, kao i jednog broja demokrata, federalista i radikala. Ti ljudi su prihvatili politiku KPJ i pristupili narodnooslobodilačkom pokretu. Da je u Crnoj Gori vođena politika lijevih skretanja, teško da bi se oni našli na Ostroškoj skupštini, jer bi za komuniste bili neprihvatljivi kao klasni suparnik. Crnogorski komunisti nijesu odstupili od linije Centralnog komiteta, što se ne može reći za Centralni komitet u odnosu na liniju Kominterne, koja nije odobrila prelaz na drugu etapu. Kominterna je depešom od 5. marta 1942. godine postavila pitanje zbog čega je KPJ obrazovala proletersku brigadu, jer "se osnovni i neposredni zadatak sastoji u tome da se ujedine svi antihitlerovski elementi, da se razbiju okupatori i izvojuje nacionalno oslobođenje". CK KPJ nije obavijestio Moskvu o drugom kolosijeku, odnosno o drugoj etapi revolucije. Izvještaj o osnivanju Prve proleterske brigade, bio je jedini izvještaj koji je Centralni komitet o uvođenju paralelne političke linije poslao Kominterni. Odgovor SSSR je nedvosmisleno ukazao da je procjena KPJ o raskidu svjetske antifašističke koalicije pogrešna, kao i da je bilo pogrešno nagovještavati i realizovati socijalnu revoluciju. Greška se morala ispraviti i KPJ ukida drugu etapu, koja nije ni mogla da se realizuje u kratkom dvomjesečnom periodu, i opet igra isključivo na kartu narodnooslobodilačke borbe.
Upravo u toku marta mjeseca u Centralni komitet stižu izvještaji iz Crne Gore o teškoj situaciji NOP-a. Pokrajinski komitet je 15. marta 1942. godine bio prinuđen da zatraži pomoć od partijske centrale, što se prvenstveno odnosilo na zahtjev da Prva proleterska brigada interveniše protiv crnogorskih četnika. Ovaj zahtjev je alarmirao Centralni komitet i on je poslao tročlanu delegaciju (Milovan Đilas, Mitar Bakić i Svetislav Stefanović) da ispitaju situaciju i da povuku vojno - političke poteze koji će izvući NOP iz krize. Oni su u Crnu Goru stigli krajem marta, a Đilas je poslao Centralnom komitetu nekoliko izvještaja.

Đilas od Peka i Blaža tražio da intenziviraju likvidacije

U tim izvještajima Đilas je uzroke krize prepoznao u širokom spektru problema, od "liberalnog odnosa prema petokolonašima" (koji su po njegovom mišljenju uspjeli da se uvuku u partizane), loše organizacije i kvaliteta jedinica NOP-a, pa do grešaka Partije koje su se ogledale u prelasku "na drugu etapu borbe, na borbu za proletersku revoluciju".
Zadržimo se na ovoj posljednoj kritici. Ona bi imala osnova da je Pokrajinski komitet, pored narodnooslobodilačke vodio i klasnu borbu, što nije bio slučaj. Potvrda tome leži u činjenici da Đilas ne navodi dokaze za sprovođenje proleterske revolucije u Crnoj Gori, već kaže da su crnogorski komunisti to uradili "prikriveno, na jedan dvoličan način", što je proizvoljna i ničim utemeljena ocjena. On samo navodi da je Radovan Zogović u čla-ncima "Narodne Borbe" (list Pokrajinskog komiteta) objavljivao članke u kojima se govori o revoluciji i o razlikama između Crvene armije i imperijalističke vojske i da su komunisti u više navrata govorili da aktuelna borba odlučuje ko će vladati sjutra. Na osnovu navedenog ne može se govoriti o proleterskoj revoluciji u Crnoj Gori. Par članaka revolucionarne sadržine i nagovještaj komunističke vladavine nijesu komunistička revolucija. Ta revolucija je podrazumijevala klasni sukob, a njega u Crnoj Gori nije bilo. Uostalom, ako je u pitanju bila proleterska revolucije, postavlja se pitanje: kako to da su se, po Đilasovim riječima, u partizanima našli "i peta kolona i kolebljivci i naši dojučerašnji neprijatelji?" Đilasova kritika je neutemeljena i sa druge strane. On nema pravo da izriče kritike na račun PK za sektašenje zbog propagiranja komunističke vlasti jer je Pokrajinski komitet to radio u skladu sa odredbama direktive od 22. decembra 1941. Naveli smo da je Kominterna osudila te stavove i da je Centralni komitet nakon depeše od 5. marta 1942. prihvatio kritiku. Ali, Centralni komitet nije poslao direktivu, pismo ili bilo kakvo obavještenje u Crnu Goru preko kojih bi obavijestio crnogorske komuniste da se odustalo od druge etape. Pokrajinski komitet je jednostavno radio po naređenju, sve dok nije došlo drugo. Stoga su Đilasove ocjene neutemeljene, kao što su besmislene i kritike Centralnog komiteta izrečene Pokrajinskom komitetu u direktivi od 8. aprila 1942. godine gdje se samo prenose Đilasove ocjene. Tako Centralni komitet prebacuje crnogorskim komunistima da su zapali u krizu jer su uradili "gruba iskrivljavanja partijske linije, kako sektaškog tako i desnooportunističkog karaktera, koja su došla do izražaja u svakodnevnoj praksi Partije, pa čak i u zvaničnim organima PK i PKSKOJ-a. Crnogorski drugovi jednostavno su "uskočili" u etapu za vlast proletarijata, iako na jedan prikriven način". Ocjene su neosnovane jer Pokrajinski komitet nije bio van smjernica narodnooslobodilačkog rata, niti je propagirao komunističku vlast van onoga što je rečeno u direktivi od 22. decembra. Stoga, Centralni komitet nije imao nikakvo moralno ni profesionalno pravo da kritikuje podređeni partijski organ za sopstvene promašaje. Zaključno sa ovom direktivom može se tvrditi da nijesu postojala lijeva skretanja Pokrajinskog komiteta u odnosu na političku liniju KPJ. Neodržive su ocjene istoriografa o bilo kakvom lijevom skretanju izuzev što je CK KPJ napravio takvo skretanje u odnosu na Kominternu, na što niko od njih nije obratio pažnju. Ali zato su zločin maskirali lijevim sektašenjem iako se u izvorima, odnosno direktivama, sektašenje do tada nikada nije poistovijetilo sa likvidacijom petokolonaša i izdajnika. Zločin nije osuđen niti jednom riječju u Đilasovim izvještajima kao ni u posljednjoj direktivi CK. Naprotiv, on je u tim dokumentima promovisan u punom obimu. Đilas je Peku Dapčeviću, Blažu Jovanoviću i Milinku Đuroviću, partijskim i vojnim rukovodiocima u Crnoj Gori uputio pismo u kojem je iznio način borbe protiv političkih protivnika. On je odobrio likvidacije petokolonaša i tražio da se one intenziviraju. Partijskim drugovima iz Crne Gore je sugerisao da ne smiju biti “kolebljivi prema petokolonaškim elementima” misleći da su “diskusije, pregovori sa njima” znaci takve kolebljivosti. Kakvu je oštrinu i dosljednost u tome trebalo pokazati Đilas je objasnio riječima: “Nepravilno je što vi razne zabušante i demoralizirane elemente vraćate otud sa položaja da razbijaju pozadinu ovamo. Čak ih vraćate sa oružjem. Zar vi ne vidite, drugovi, da je to dejstvo pete kolone? Zar nijeste primijetili da su mnogi od njih iz neposredne blizine ranjeni u ruku, tj. da se sami ranjavaju, ili da ih ranjavaju petokolonaški banditi koji se nalaze u četama..."

Đilas: Važno je ubijediti masu da su strijeljanja neophodna

"... Gdje su vam partijske ćelije da budno prate na sve koji su se izvježbali u zločinačkom zanatu da čitave čete, pa i bataljone, povuku s položaja pred prvim pucnjem? Zašto ne razvijate jači partijski život u četama? Strijeljajte svakog ko u ma kakvom vidu širi paniku i demoralizaciju. (podvukao D.P) Otkrijte kolovođe zločinačke rabote! Stvarajte odmah udarne čete i bataljone još na samom frontu, a one koji su se demoralizirali ili razoružavajte i pročistite strijeljanjem ili upotrebljavajte kao posade i na manje osjetljivim tačkama fronta, pošto ih, naravno, pročistite.” KPJ, Centralni komitet, Pokrajinski komitet, Milovan Đilas, Ivan Milutinović i komunisti u političkom smislu imali su na umu samo jednu stvar - apsolutnu vlast, za koju su bili spremni da žrtvuju dosta života, naravno ne svojih. U tom smislu za njih je bilo prihvatljivo i krajnje nužno likvidirati svakog ko im stane na put. U okvirima borbe, sukoba na frontu, naše ocjene o zločinu ne bi imale utemeljenja, ali likivdirati nekoga nakon zarobljavanja, zbog verbalnog delikta ili proste sumnje, jeste zločin. Nažalost, komunisti nijesu imali takve principe. Sreten Žujović - Crni je rekao “strijeljati nekoga - to je tehničko pitanje”, dok je Đilas dodao, “ali je osnovno ubijediti masu u neophodnost toga strijeljanja”. Na isto je mislio i Centralni komitet kada je u direktivi od 8. aprila 1942. postavio pitanje likvidacije petokolonaša “po često vrlo sumnjivom i čudnom kriterijumu”. Za trenutak bi se moglo pomisliti da je Centralni komitet kritikovao likvidacije zbog njihovog zločinačkog karaktera. Ali ta pomisao već u naredom stavu pada u vodu. CK proglašava likvidacije za sumnjive i čudne jer nijesu “izvršene na osnovi njihovog političkog razobličavanja pred masama i uništenja u interesu narodnooslobodilačke borbe za konkretno učinjeno djelo u službi neprijatelja, već po kriterijumu “bio je ili jeste neprijatelj komunista”.
Bilo da su likvidacije vršene po principu prijatelj ili neprijatelj komunizma ili prijatelj ili neprijatelj NOP - a one ne gube odliku zločina, jer su u oba slučaja ideološki i politički motivisane. Komunisti su upravo tako radili i savjeti CK su išli u tom pravcu. U okviru ove direktive prvi put se pojavljuje tumačenje da su likvidacije petokolonaša izvršene na “podlozi iskrivljivanja naše partijske linije”. Od tada je KPJ sve likvidacije petokolonaša i izdajnika koje su se pokazale kao pogrešne definisala terminom lijeva greška, što je istoriografija uzela za naučnu istinu. Odsustvo naučne kritike uslovilo je da se taj termin održi u komunističkoj istoriografiji i da se sa njim pokriva zločin. Međutim, likvidacije špijuna i petokolonaša se ni u jednom trenutku njihovog dešavanja nijesu mogle vezati za lijevo sektašenje u Crnoj Gori, jer kao prvo, nije bilo lijevog sektašenja u odnosu na liniju Centralnog komiteta, a kao drugo likvidacije nijesu vršene na bazi klasnog već političkog sukoba. Idejni kreator zločina je bio CK KPJ, crnogorski komunisti i pripadnici NOP - i njegovi izvođači. Centralni komitet je savjetovao da se “pitanju likvidacije pojedinaca” mora “pristupiti sa svim potrebnim političkim oprezom i pripremom”. Đilas je Pokrajinskom komitetu na to sugerisao u projektu antifašističke revolucije. Crnogorski komunisti su i po tom pitanju poslušali nadređene delegate i partijske organe, pa su svoj agitprop aparat stavili u službu zločina, odnosno u cilju opravdanja zločina. Na koji način su to uradili pokazaćemo u narednim redovima.

ISTORIJA U SLUŽBI CRVENOG TERORA: Komunistička propaganda se plasirala u javnost preko partijskih glasila: Narodna Borba, Saopštenje i Omladinski pokret kao i preko javnih proglasa i saopštenja. Za ovu štampu se ne može reći da je bila tehnički dobro organizovana. Listovi su izlazili neredovno, uglavnom petnaestodnevno, u malom tiražu koji se mjerio sa par stotina primjeraka. Štamparski kvalitet je bio loš (šapirograf) jer komunisti nijesu imali tehničkih sredstava i materijalno su loše stajali. Uslovi za efikasnu propagandu su bili loši i zbog toga što je skoro polovina tadašnje populacije u Crnoj Gori bila elementarno nepismena. Ipak, komunisti su imali organizovan agitprop aparat koji je podržavao političke i ideološke interese KPJ, tako da se može govoriti o medijskoj propagandi, imajući u vidu njena ograničenja. Propaganda je bila jedan od ključnih argumenata u borbi protiv okupatora, ali i domaćeg neprijatelja. Ona je bila zahtjev toga vremena, ali i odgovor na propagandnu djelatnost koju su širili “petokolonaši i izdajnici”. To je bio još jedan front na kome su se sukobljavali komunisti i njihovi domaći konkurenti.
Borbe na medijskom frontu bile su ništa manje žestoke nego u borbenim redovima, s tim što su istorija i ideologija bile streljivo u medijskom obračunu. Od toga se nije ginulo, ali su se pripremala ubistva i zločini, i kreiralo javno mnjenje koje je ubjeđivalo mase u neophodnost zločina. U tom cilju komunisti su se obilato služili istorijskim analogijama igrajući na dvije karte: tradicionalno jak ruski kult u Crnoj Gori i herojsko - mitološke predstave o prošlosti Crne Gore s posebnim akcentom na Njegoševo djelo (uglavnom "Gorski vijenac"). Ruski kult je bio veoma podesan za komunističku propagandu zbog najmanje dva razloga. Istorijske veze koje su više vjekova održavane između Rusije i Crne Gore stvorile su osjećaj vezanosti koji je išao do poistovjećivanja dva naroda i, kao drugo, ideološka veza ruskih i crnogorskih komunista. To je bila osnova na kojoj su komunisti izgradili politički marketing dajući ruskom kultu u Crnoj Gori nova obilježja. Umjesto careva, vladika, knjaževa i kralja, pojavili su se Kominterna, SKP(b), generalni sekretari, Pokrajinski komitet, članovi KPJ. Komunizam je zamijenio pravoslavlje u domenu ideologije, ali i religije, petokraka je zauzela mjesto krsta. Međutim, to je i dalje bio ruski kult koji je bio jak adut u rukama KPJ. On je bio prateći argument kada je u pitanju propaganda protiv domaćih protivnika, dok je najznačajniju ulogu imao u ratnoj propagandi protiv okupatora.

Prisvajanje ruskog kulta dalo KPJ tradicionalistički oreol

Komunisti su prisvojili ruski kult, a on im je dao identitet tradicionalista u spoljnoj politici, jer su držali kontinuitet veza sa “vječitim” prijateljem. Zato su isticali da “ljubav crnogorskog naroda prema velikom ruskom narodu nije od juče. Ona je stara od kad crnogorski narod vojuje za slobodu. Podle izdajice crnogorskog naroda ljuto su se prevarile kad su mislile da je ta ljubav ugasnula, da je može ma ko ugasiti. Ona se razgorijeva sa svakim danom narodne borbe, sa svakim danom borbe Rusije, osloboditeljice. Crnogorski narod već jasno vidi da je današnja borba koju vodi veliki i moćni SSSR i posljednja borba za njegovo nacionalno oslobođenje, za srećan život u velikoj južnoslovenskoj, u još većoj slovenskoj porodici naroda, u kojoj neće biti gospodarujućeg člana”. Za unutrašnju političku scenu komunisti su koristili propagandnu matricu koja je počivala na tumačenju da je narodnooslobodilačka borba nastavak petovjekovne borbe crnogorskog naroda, odnosno logičan nastavak crnogorske istorije. Po tome komunisti nijesu bili usamljeni u zloupotrebi istorijskog nasljeđa, jer manje - više svaka politička elita teži poistovjećivanju sa istorijom, sa prošlošću, i pri tome iz nje bira one sadržaje koji odgovaraju političkom interesu u datom trenutku. U skladu sa tim neophodno je konstruisati istorijske šablone i gotove (ne)istine, jer se istorija tek tako ne može staviti u propagandnu i zločinačku politiku. Tako su i komunisti postupili, a za obračun i likvidaciju neistomišljenika istorijski uzor su pronašli u mitološkoj istrazi poturica koju je Njegoš opjevao u "Gorskom vijencu". Prihvatljivost ove teme ogledala se u činjenici da su komunisti željeli da zločin izvedu na bazi odnosa: mi (NOP) patrioti - oni (protivnici NOP-a) izdajnici. Patriotsko - izdajnička podjela 1941. godine dobila je analogiju u odnosu iz vremena istrage poturica (mitološkog, a ne istorijskog događaja), kad su patriote bili vladika Danilo, Borilovići, Martinovići i “junački preci” dok su izdajnici bile poturice. U novoj istrazi mjesto vladike Danila - delegat CK i prvi čovjek Partije u Crnoj Gori Milovan Đilas, umjesto Borilovića i Martinovića - PK KPJ. Spoljni neprijatelj, fašistička Italija kao paradigma nekadašnjeg Osmanskog carstva. Cilj Njegoševe istrage poturica - slobodna i nezavisna država Crna Gora, cilj komunističke istrage poturica - osvajanje i osiguravanje vlasti. Analogija se poklapala i po pitanju odnosa prema okupatoru. Nove poturice su bili italijanski “špijuni” isto kao što su poturice iz "Gorskog vijenca" bile osmanske “sluge”. Ta šematska predstava bila je osnov propagande KPJ na kojoj je ona bazirala izvođenje zločina. Ne treba gubiti iz vida da su tokom 1941. godine glavni protivnici NOP-a u Crnoj Gori bili zelenaši i da su komunisti mislili prvenstveno na njih kada su koristili termin “nove poturice”. Tu spadaju i ljudi koji su se deklarisali kao pristalice bivših jugoslovenskih režima (budući četnici) i otvoreni protivnici NOP-a. Oni su sve do kraja 1941. djelovali bez organizovanog pokreta, tako da su po NOP bili manje opasni od zelenaša koji su imali snažnu podršku okupatora. Na koji način je pravljena predstava u narodu da je zločin u stvari patriotski čin kojim se čiste izdajnici, odnosno nove poturice, svjedoče partijski proglasi. Mjesni komitet KPJ za srez cetinjski u proglasu od 15. oktobra 1941. godine kaže: “Domaći špijuni i krvoloci neka znaju da je novo Badnje veče sa istragom poturica počelo - naša puška počela je da im skida glave, a skidaće ih dok se ova kuga ne iščisti iz naroda! Pozivamo vas, našu braću, čitav narod da nas pomogne u borbi za čast i slobodu rodne grude, jer ta nam je borba zajednička, pozivamo sve rodoljube da nas pomognu ne samo u borbi protiv okupatora već i u borbi protiv njihovih slugu, narodnih zulumćara, špijuna i izdajnika, koji zločinački zabadaju nož u grudi naše Crne Gore. Nećemo dozvoliti špijunima, izdajnicima i njihovim pomagačima da mirno spavaju. Naša puška ih vreba”. Proglas PK KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandžak narodu Crne Gore i Boke od 3. novembra 1941. godine, povodom 24-godišnjice Oktobarske revolucije saopštava da su “sve nade fašističkih bandita da razjedine crnogorski narod pomoću izdajničke klike oko Sekule Drljevića i raznih drugih špijuna - doživjele neuspjeh. Kada im to nije pošlo za rukom, počeli su da ističu naprijed drugu grupu izdajnika: Novicu Radovića, Petra Plamenca i Sava Vuletića. Ova grupa izdajnika treba da vještije od Sekule odigra ulogu nekakve crnogorske nezavisnosti i da omogući miran život fašističkim razbojnicima.

Lako je bilo pravdati zločin preko gusala i epske poezije

“... Ali crnogorski narod je već očistio iz svoje sredine toliko poturica, svjestan da nezavisnosti nema dok našom zemljom gazi i jedna cokula inostranog zavojevača, da nema mira ni mirnog sna fašističkoj vojsci dokle god boravi među našim planinama”. Ideja o novoj istrazi poturica trebalo je da ima najviše uspjeha u “staroj Crnoj Gori”, jer se u okviru nje odigrala Njegoševa mitološka istraga. Razlog više da se KPJ obraća starocrnogorcima bio je što su na prostoru četiri nahije, a posebno u Katunskoj, imali mali uticaj naspram zelenaša kojima je tu bilo najjače uporište. Okružni komitet KPJ za cetinjski okrug uputio je 20. novembra 1941. proglas Katunjanima u kojem ih poziva: “Ne zaboravite da ste vi bili u borbi za istragu poturica. Ne zaboravite da je vaša nahija odnjivila takve div-junake kao što su Nikac od Rovina, Vuk Mićunović, Peko Pavlović i mnoge druge vitezove, koji su se proslavili herojskom borbom protiv tuđina. Pa zar mogu dozvoliti potomci tih heroja da danas, kada se radi o novoj istrazi poturica, njihova puška bude posljednja? Ne, to nećete dozvoliti, na to vas obavezuje sveti amanet pradjedova”. Komunisti nijesu uspjeli da pokažu koji je to prađedovski amanet ostavio Crnogorcima obavezu da počine zločin. Njegoš je izmislio istragu poturica kako bi u XIX vijeku okupio snage za borbu protiv Osmanskog carstva, a ne da pravi ideološki genocid u Crnoj Gori u XX vijeku i to zarad osvajanja vlasti. Međutim, komunisti nijesu išli tom logikom. Za njih je istraga poturica bila istorijski istinit događaj, koji je kao takav živio u svijesti Crnogoraca. Gusle i epska poezija su 1941. godine bile istorijsko znanje i istorijske čitanke, pa je bilo lako manipulisati sa prošlošću. Uostalom, gdje naći bolje opravdanje za zločin nego kod Njegoša koji je duhovna vertikala crnogorskog bića. Ako je Njegoš nepogrješiv i popularan, a uz to trijebi poturice, onda je to komunistima bio dobar razlog da se predstave njegovim vjernim nasljednicima u istrazi novih izdajnika. To što je Njegoš bio vladika nije bilo od smetnje za komunističke ateiste. Oni su bili boljševici, ali bi im ta činjenica malo pomogla u zločinačkoj propagandi. Svako je čuo i učio “Gorski vijenac”, a manifest komunizma i istoriju SKP(b) skoro niko nije znao. Njegoš je za komuniste bio skoro član KPJ, jer se učešće njegove misli u proglasima PK i ostalih partijskih organa u Crnoj Gori moglo mjeriti samo sa prisustvom Staljinovih riječi u njima. Njih dvojica su stajali u istoj ravni, s tim što je Staljin opravdavao ruski kult i narodnooslobodilačku borbu, a Njegoš davao bjanko - mjenicu za zločin. Indoktriniranost komunističkog proglasa ideologijom čišćenja iz “Gorskog vijenca” dobro se ogleda u komunističkom proglasu od 21. novembra 1941. gdje se Pokrajinski komitet obraća crnogorskom narodu, navodeći na početku Njegoševe stihove: “Kud su šćele potrpezne kučke,/ Brankovići i ližisahani?/ Što im oće društvo sa Turcima?”
Potezanje za Njegošem je uslijedilo zbog proglasa prvaka Crnogorske federalističke stranke (Petra Plamenca, Sava Vuletića i Novice Radovića) u kojem oni optužuju komuniste za političku neozbiljnost i narodnooslobodilačku borbu nazivaju “ludačkom”, jer od nje nije zavisila “budućnost našeg naroda”, kao i da komunisti ubijaju “svoju rođenu braću” i postavljaju pitanje: “Šta će groblju sloboda?” Komunisti u tom trenutku nemaju bolje odbrane od Njegoša, jer pod znakom pitanja je koliko je narodnooslobodilačka borba ispravna u trenutku kada sile osovine imaju apsolutnu premoć u Evropi i koliko je ona 1941. bila svijetla budućnost, pogotovo imajući u vidu biološku jačinu crnogorskog naroda koji je morao da podnese borbu protiv okupatora i istragu novih poturica. Pokrajinski komitet nije imao opipljive dokaze koji bi potukli argumentaciju predstavnika crnogorskih federalista, ali su imali gusle i Njegoša koji su mogli da potuku racionalne argumente jer racionalnost nije bila odlika tadašnje plemenske svijesti u Crnoj Gori. A svaki plemenik Crnogorac, po komunističkom rasuđivanju, je znao da su “ta rođena braća , koje Novica, Petar i Savo uzimaju u zaštitu, niko drugi do izdajice narodne borbe, sluge okupatora, špijuni i petokolonaši, koji u interesu narodne borbe moraju biti istrijebljeni kao guba iz torine”. Umjesto da odgovore koji je to interes crnogorskog naroda da gine u neravnopravnoj borbi protiv okupatora i da se u Crnoj Gori rasplamsava građanski sukob, oni su iznijeli politički neozbiljna tumačenja kako “nikad nepokoreni crnogorski narod” zna da to groblje “nijesu rake, već kolijevke novih dana” i naviknut je da “radije umire uspravno nego da živi na koljenima”.

Za komuniste je istorija Crne Gore počinjala od Petrovića

“Crnogorski narod iz svoje petstoljetne borbe za slobodu ima velika iskustva i zna da njegova današnja borba, koju vodi u zajednici sa ostalim južnoslovenskim i drugim porobljenim narodima, a na čijem čelu stoji bratska slovenska Rusija i njeni saveznici Engleska i Amerika, ubrzava čas propasti mrskog fašističkog okupatora, ubrzava čas toliko željene slobode.” Umjesto ozbiljnog odgovora date su neargumentovane tvrdnje i Njegoševi stihovi koji su trebali da posluže sprovođenju zločina i da tako ućutkaju one koji previše pitaju i razmišljaju. Komunisti su poručili vođstvu CFS: “Uskoro će biti novo Badnje veče, i crnogorski narod će, kao i one slavne Badnje noći, očistiti svoju zemlju od modernih poturica!”: “Ne složi se bajram sa Božićem/ Jel ovako braćo Crnogorci?” A njihovom gospodaru, - krvavom psu, palikući Pirciu Biroliu - neka kao nekada poslanici Selima vezira odnesu poruku Vuka Mićunovića: “Drž ridžale, uzmi ovaj fišek:/ Ponesi ga na poklon veziru/ I kaži mu da je to cijena/ Koje drago glave crnogorske.”
Proglas Pokrajinskog komiteta od 9. decembra 1941. godine bio je motivisan istom namjerom da pozove na uništenje i čišćenje novih poturica koji se “protive uništenju špijuna i petokolonaša” krsteći to ni manje ni više nego “prolijevanjem bratske krvi”. Time pokušavaju da spasu svoju izdajničku kožu od narodnog suda, jer znaju i vide da partizani čiste iz redova naroda sve ono što stoji na putu Narodnooslobodilačkoj borbi - sve petokolonaše, izrode i špijune, kao gubu iz torine”. Spisak je ovoga puta bio proširen, jer su se vođstvu CFS i njihovim pristalicama na listi za odstrijel pridružili pristalice Draže Mihailovića, “nova grupa Brankovića”, Milutin Jelić, Filip Cemović, Đorđe Lašić i njihovi sljedbenici. U cilju uništenja novih saveznika, a nekada ljutih protivnika, zelenaša i bjelaša, crveni su pozvali crnogorski narod da zbije “svoje redove u stalnoj borbi protiv novih poturica i ujedini se kao mnogo puta u svojoj istoriji, kao i one slavne Badnje noći kada si očistio svoju zemlju od nekrsti, od narodnih izroda i poturica, koji su ti bili gori od Turčina”. Komunističke proglase na temu o istrazi novih poturica ispratila je njihova štampa. U prvom broju Narodne borbe (15. IX 1941.), glasilu PK KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandžak zločin je opravdavan na bazi Njegoševog spjeva. Ta štampa je pisala da crnogorski narod “iz čijih su njedara rođeni legendarni junaci u njegovoj petstoljetnoj borbi, pokazuje i danas primjere nečuvenog junaštva. Podle, prodane petokolonaške duše, poturice ovog vremena, čine sve da ometu narod u toj borbi i da predadu neprijatelju najbolje narodne sinove, a sam narod okuju u ropstvo, ubiju kod njega svaku volju za otporom. Ali slaba nada - narod će im suditi! Kako je sudio poturicama one slavne Badnje noći, a narod će istrajno ići za svojim najboljim sinovima, za onima koji im pokazuju put oslobođenja iz ovog pakla u koji su ga bacili fašistički zavojevači i domaće poturice (juče one iz Beograda, danas njihova sabraća što ljube skute sluge - Macoliniju)”. Jedna od najprimamljivijih meta komunističke propagande o istrazi novih poturica bio je Sekula Drljević i “poturice” oko njega, Dušan Vučinić, Savo Vuletić, Petar Plamenac i Novica Radović. Drljević je bio izdajnik, ne samo što je bio kolaborant već i što je po riječima komunista bio “falsifikator naše slavne istorije”. Optužba za “falsifikovanje” se odnosila na Drljevićevu tvrdnju da “smo mi država još od Duklje. Time hoće da nagovijesti da mi nijesmo Sloveni nego Rimljani, preci današnjih Talijana. Ovaj pokvareni i prodani ludak u stanju je da nas polatini samo da bi omeo crnogorski narod da se bori u velikoj bratskoj zajednici slovenskih naroda”.
Komunistima nije odgovaralo istorijsko nasljeđe Duklje, jer se nije uklapalo u njihove ideološke konstrukcije o crnogorskoj istoriji. Za njih je bilo važno slovenstvo, ruski kult i rat protiv novih poturica. Istorija Crne Gore je za komuniste počinjala od dinastije Petrovića, a Njegoš je bio najprihvatljiviji istorijski uzor, jer njegov spjev počiva na bazi sukoba “patriota i izdajnika”. U duhu takve podjele komunisti su poručili: “Ukoliko se među Crnogorcima nađe izroda, koji bi pošli u krilaše (jedinice koje su osnovali Italijani od pripadnika zelenaša - D.P), takvi gadovi treba da su svjesni da su objavili rat svome narodu, i njih i njihove zaštitnike treba očistiti oružjem, a ukoliko ima ljudi koji su primili oružje treba ih razoružati do posljednjeg, a one koji nagovaraju na primanje oružja uništiti kao agente i špijune koji pokušavaju da izazovu bratoubilački rat”.

Neuspio pokušaj da se Badnji dan 1942. pretvori u novu "istragu"

Zbog toga su komunisti izjavili da “uništavati petu kolonu i okupatora, ujedinjavati, organizovati, dizati duh otpora, razgolićavati dvolične kukavice koje ometanjem današnje borbe hoće da ometu narod da dođe do slobode - to su dužnosti svakog iskrenog crnogorskog rodoljuba, svakog borca za nacionalnu slobodu, borca za što skoriji slom fašističkog okupatora. Smrt špijunima! Smrt fašistima! Napolje sa kolebljivcima i dvoličnicima iz narodnih redova!”.
Saopštenje, list Glavnog štaba narodnooslobodilačkih partizanskih odreda za Crnu Goru i Boku, donio je u prvom broju (26. X 1941) tok pregovora između predstavnika NOP-a (Peka Dapčevića, Blaža Jovanovića i Đura Čagorovića) sa predstavnicima zelenaša (Novicom Radovićem, Petrom Plamencom, Milutinom Đuraškovićem i Jovanom Vuksanovićem) održanih 25. oktobra 1941. u Martinićima. Pregovori o primirju nijesu uspjeli, ponajviše zbog komunističke isključivosti, dok je uredništvo lista u duhu zloupotrijebljene Njegoševe misli, poručilo domaćim protivnicima: “A vama, izdajnicima našeg naroda, potrpezne ubrljane kurve i izrodi, zvali se ovim ili onim imenom, mijenjali kožu kako hoćete - poručujemo: Pod nebom neće biti rupe u koju ćete se moći sakriti od narodnog suda, od nove slavne Badnje noći, koja će očistiti sve poturice i ližisahane”. Iz ove komunističke medijske mašine čuli su se pozivi upućeni pripadnicima NOP-a “Nastavite borbu naših predaka, koji su junački umirali za svetu narodnu slobodu. Učvršćujte gvozdenu disciplinu u našim redovima, izvršujte sve naredbe vaših starešina i bez pogovora. Vodite nemilosrdnu borbu protiv sviju špijuna, petokolonaša, sabotera, kapitulanata kolebljivaca i ostalih štetočina!”
Glavni štab narodnooslobodilačkih partizanskih odreda izdao je 12. decembra 1941.godine naređenje svim partizanskim jedinicama u Crnoj Gori i Boki da se “ovogodišnji Badnji dan proslavi u znaku borbe i protivu svih narodnih izdajica. Badnje veče 1942. g. treba da ima obilježje onog slavnog Badnjeg večera iz 1707 g., koje je opjevano od našeg velikog pjesnika Vladike Rada u “Gorskom vijencu”. U mjestima koja su udaljena od okupatorske kontrole treba da partizanske jedinice proslavljaju Badnje veče zajedno sa širokim narodnim masama, u skupovima, sa manifestacijama, paljenjem vatre po brdima i slično, ne zaboravljajući pri tom na domaće izdajnike i špijune. Neprijatelj i njegove sluge treba da se osjete kao i u svakoj opsjednutoj tvrđavi. Štabovi odreda poslije izvršenih svečanosti izvijestiće o tome Glavni štab”.
Komunistička štampa i proglasi nijesu imali dovoljno vremena da razviju propagandu o novoj istrazi poturica. Narodna borba i Saopštenje počinju da izlaze krajem septembra, odnosno oktobra 1941. godine, kada se pojavljuju i partijski proglasi sa takvom zamisli. Imajući u vidu da ta medijska kampanja nije vođena iz dana u dan, već petnaestodnevno ponekad i rjeđe, i zbog blizine januara 1942. godine postaje jasno zbog čega je relativno malo tekstova na ovu temu publikovano. Ipak, teza o novoj istrazi poturica ostaje prepoznatljiva kao ozbiljan pokušaj PK KPJ da zločin bazira na istorijskom nasljeđu. Propaganda o istrazi novih poturica za jednu noć na Badnje veče 1942. godine nije uspjela u onom obliku kako su to komunisti željeli, ne samo zbog kratkoročne propagande, već i zato što nijesu bili u toj poziciji da početkom 1942. “trijebe gubu iz torine”. Nakon 6. januara 1942. ostalo je dosta “poturica” i njihov broj se sve više uvećavao. Januar 1942. označio je prekretnicu u kojoj su “poturice i ližisahani” ostvarili veće jedinstvo i počeli da ozbiljno ugrožavaju pozicije NOP-a. Komunisti su došli u poziciju da oni budu ti koje će trijebiti. Pozivali su se na Njegoša, ali kao da su zaboravili njegove stihove: “Krv je ljudska Črana naopaka”, “Kome zakon u topuzu leži tragovi mu smrde nečovjestvom”, a kamo sreće da im je ideja vodilja bio stih: “Brat je mio koje vjere bio”. Politika prolivanja krvi vratila im se kao bumerang pa su počeli da je osjećaju na svojoj koži, tačnije uglavnom su je osjećali obični pripadnici NOP-a, dok su ideološki tvorci zločina bili alergični na barut i dobro su se skrivali od sukoba sa modernim poturicama. Badnji dan 1942. godine nije prošao u znaku velike istrage koju su komunisti najavljivali, pa je za naredni period ta propagandna matrica bila neupotrebljiva, ali su Njegoš i crnogorska istorija iz “herojskog” perioda i dalje bili inspiracije za zločin. Da bi pokazali narodu ko su patriote, a ko izdajnici, komunisti su u štampu stavljali primjere koji bi trebalo da im daju za pravo u ubijanju i izvedbi zločina.

Sestra Batrićeva kao povod za poziv na likvidaciju izdajnika

Tako su se poslužili porodičnom tragedijom i uzeli primjer “majke junaka Raška Pavićevića, poginulog u odbrani kučkih sela... Nad mrtvim sinom ona je rekla, stežući svoje materinsko srce: Raško nije mi žao što si poginuo u borbama za oslobođenje svoga naroda, a u prvim redovima s naprednom omladinom. Žao bi mi bilo da si poginuo s nama đe ne treba - kod prijeklada i kod izdajnika. Kada su joj partizani izjavljivali saučešće odgovorila je: Ne meni, nego vama za drugom, jer sam ja Raška rodila i podigla da bude s ljudima, a ne sa izdajnicima. A zatim: E, đeco moja, žaČ mi je što vam nijesam mogla donijeti nešto da jedete, jer ćete sada na položaj. Gladni ste. Dok ste mi vi Raškovi drugovi zdravo, ja sam zadovoljna, jer ćemo se vašom borbom osloboditi”. Da bi ubijedili čitaoce kako je majki poginulog partizana bila preča narodnooslobodilačka borba od života svoga sina i da joj nije žao njegove smrti jer je poginuo sa patriotama, a ne sa izdajnicima, uredništvo Saopštenja je tu besmislenu tvrdnju pokušalo da potkrijepi stihovima pjesme iz Njegoševog Ogledala srpskog, u kojoj Senić Živko i njegova majka govore: “Nema majka do mene jednoga,/ Ali ona meni govorila:/ “Ajde pođi sinko, Senić Živko,/ Ako s puta donio sramotu,/ živa tebe majka ne viđela.” U tome su komunisti pronašli istorijsku analogiju između “majke, žene i sestre partizana, junaka našeg vremena” i “majke, žene i sestre naših slavnih predaka”.
Na istu temu, najpoznatiji ženski lik iz Njegoševog stvaralaštva, sestra Batrićeva, poslužila je Radovanu Zogoviću da napiše članak u kome sestru Batrićevu poredi sa sestrama, majkama i ženama partizana istovremeno ukazujući na neophodnost likvidacije izdajnika. Književno pero Zogovića stalo je u službu zločina. On je pisao: “Sestra Batrićeva... To je Crnogorka koja bi htjela da se pomami ne bi li kako zaboravila brata, ali može da oprosti ljutu bratsku ranu, a ne može izdaju poturica i glavara. I šta je drugo ostalo Sestri Batrićevoj, u tom bezizlaznom, nijemom trenutku koji se pretvorio u vječnost, - do da ubije nožem sama sebe, da umiri srce, ali i da udari izdajnike nožem po svijesti i savjesti... Sestre Batrićeve to su sestre u kojima je sve do danas i u kojima danas živi sestra Batrićeva; to su sestre jučerašnjih i današnjih osvetnika i zaštitnika naroda. To su sestre koje u svojoj ljubavi nose svoju braću i osvetnike naroda, koje u svome bolu nose braću i junake. To su sestre što u svom srcu nose bol Sestre Batrićeve, svoj bol i bol čitavog junačkog naroda, tamu mitrovačkih kazamata (misli se na zatvor u Sremskoj Mitrovici gdje su komunisti najčešće robijali - D.P.), rane skadarskih izdaja, pljevaljski bol i vasojevićku ranu (odnosi se na četnički pokret koji je krenuo iz Vasojevića i u Lubnicama i Barama Kraljskim porazio partizane - D.P.). To su povorke ponositih i vjernih sestara, čije su oči mutne i tvrde od bola i čije su kose sive od zaborava. Sestre Batrićeve to su danas sestre današnjih i jučerašnjih osvetnika i boraca... To su Crnogorke koje mogu da oproste čak i bratsku ranu, ali ne mogu i neće da oproste izdaju izdajnika, ćutanje i nerad glavara, nasilje tirana i poniženje roblja... Današnjim Sestrama Batrićevim, u vremenu borbe za pravdu i slobodu, među borcima za bratstvo i jednakost, u danima i među srcima ogrijanim i osvijetljenim staljinskim srcem i sviješću, - ostalo je da svoj bol za bratom i za braćom, svoju ljubav i mržnju, svoj prezir prema izdajnicima i brigu za zavičaj i budućnost, preliju u žive ljudske redove, u kuršume i olovo, u osvetnički korak i sestrinsku pažnju, i da ne ubijaju same sebe, nego ubice i izdajice (podvukao D.P.). Sretamo ih tvrde i sive od borbe i od bola, sretamo ih žudne snova i osvete, skromne i ponosite, na stražama i u odborima, na grobljima i na izvorima, nad knjigama i brzometkama - sretamo ih, Sestre Batrićeve!”
Po istom principu istorijske analogije, upoređivani su junaci iz partizanskih redova sa junacima iz crnogorske prošlosti. Kao što su “petovjekovna crnogorska borba za slobodu, crnogorski narod u petovjekovnoj, neprestanoj, junačkoj borbi za slobodu stvorili (su) Baja Pivljanina i Vuka Mićunovića, Novaka Miloševa i Vuka Lopušinu, Marka Miljanova i Miljana Vukova, narodnog pjesnika i Vladiku Rada, očeve i djecu crnogorske borbe i slobode, ljude koje je srce služilo da gone i pobjegnu, da ubijaju tirane i ginu za slobodu, da se nasmiju životu i smrti i da zaplaču za slomljenim džeferdarom. I, kroz desetine i stotine godina, mi i ostali narodi govorili smo: Crna Gora - podrazumijevajući Baja i Mićunovića, Novaka i Lopušinu, Marka Miljanova i Vladiku Rada, izgovarali smo njihova imena - podrazumijevajući: Crna Gora.

Primjer za novog junaka koji treba da čisti nove "poturice"

“... I današnja naša velika i neprestana borba za slobodu, koja je nastavak, sjedinjavanje i produbljenje svih naših dosadašnjih borbi za slobodu, stvara već svoje junake... U Crnoj Gori ep i epski junaci ne samo što još žive, nego se ponovo rađaju i preporađaju”. Primjer novog junaka koji će čistiti nove poturice komunistička štampa je pronašla u starom Brskućaninu, Radu Dediću, koji je rekao partizanima: “Da sam moga, ubio bih u prvim danima ustanka sve partizane. Sada vidim da je borba koju vi vodite jedini put da se oslobodimo, i ja sa vama. Nikad slađe ne bih poginuo, nego danas. Dopada mi se što čistite izdajnike i špijune i ove što mute među nama. Hoću partizanski znak, ali bi mi milo bilo da u prvu borbu pođem sa crnogorskim grbom i ruskom sabljom”. Dok su partizani bili “pravovjerni” nasljedenici Njegoša i čuvenih crnogorskih vojvoda i junaka, dotle su “petokolonaši i izdajnici” bili ideološki sinovi poturica, odnosno kako je to komunistička štampa znala veoma kreativo da prikaže, junaci su bili orlovi, a izdajnici svinje. Inspiracija za poređenje je bila Njegoševa pjesma Orao i svinja ili naša braća podmićena od Turaka, s tim što je u podnaslovu stavljeno ili naša braća podmićena od Italijana. Konkretno ovaj pokušaj Njegoševog zloupotrebljavanja komunistima nije mogao dati dobar propagandni rezultat kao istraga novih poturica. Da bi postigli uspjeh morali su imati “sitog orla”, što nije bio slučaj. Kao što ni Njegoš nije mogao uspješno da se bori sa magacinima skadarskoga paše, tako ni komunisti nijesu mogli da pariraju italijanskoj pašti. “Orlovi” su bili malobrojni u oba slučaja, ali Njegoš zbog toga nije počinio ideološki genocid i zločin kao komunisti. U drugom tromjesečju 1942. godine Crna Gora se našla u žestokom građanskom ratu. Komunistička propaganda se praktično gasi, jer nijesu postojali uslovi za njeno efikasno djejstvo. Meci su bili mnogo korisniji od riječi, a niko u uslovima ekskalacije građanskog rata nije mnogo brinuo za štampu i proglase. U jednom od posljednjih obraćanja Glavnog štaba NOP odreda za Crnu Goru i Boku javnosti, opet je pod okriljem Njegoševih stihova ukazano na “patriote i izdajnike”. Sa razbuktavanjem građanskog rata netrpeljivost između dvije strane postajala je, na žalost, sve ekstremnija. Glavni štab započinje proglas:”Kakva braća ako Boga znate, Kada gaze obraz crnogorski. . .!” To je bio samo šlagvort za dalju razradu "Gorskog vijenca" u službi crvenog terora. Komunisti su poručili “onima koji ostanu i dalje u taboru izdajnika” da “nikakvih obzira nećemo imati. Krv za krv... Nek propoje pjesna od užasa,/ Oltar pravi na kamen krvavi!”
Ubijeđenost komunista u zamisao da su oni pravovjerni tumači i nastavljači crnogorske prošlosti išla je dotle da su se trudili da njihov zločin predstave kao “narodni” zločin i zato su tvrdili da “kad mi, partizani, pozivamo, poziva i narod; kad se mi svetimo, sveti se narod. Mi znamo ko su neprijatelji naroda i zato pozivamo sve koji to nijesu da se vrate. Oni koji se ne vrate proglasili su sami sebe neprijateljima naroda i njih će stići njihova sudbina. Narod i oni ne mogu zajedno”. Kao amin poslužile su Njegoševe riječi: Zemlja mala, odsvud stiješnjena,/ S mukom jedan u njoj ostat može/ Kakve sile put nje zijevaju -/Za dvostrukost ni mislit ne treba! Zboga čega KPJ teži apsolutnoj ideološkoj čistoti Crne Gore i čini zločin zarad postizanja takvog stanja? Odgovor leži u ličnoj karti KPJ, njenog rukovodstva, vođa iz Centralnog komiteta, ljudi iz Pokrajinskog komiteta, odnosno svih onih ljudi i partijskih tijela koji su glavni idejni tvorci zločina. Identitet KPJ iz 1941. godine u velikoj mjeri daje odgovor zbog čega ona sprovodi zločinačku politiku.

GENOTIP JUGOSLOVENSKIH KOMUNISTA:
KPJ je po uticaju i snazi bila mala partija 1941. godine. Nalazila se na marginama političkog života Kraljevine Jugoslavije i nije imala značajnijeg uticaja na društvena kretanja. Ipak, nije bila bezazlena i vlasti su je ozbiljno shvatale jer je bila revolucionarno i destruktivno nastrojena. Najveća opasnost po vlast Kraljevine Jugoslavije proizilazila je iz činjenice da je KPJ bila član Kominterne koja je institucionalno pripadala političkom sistemu SSSR-a, tako da je jednim dijelom bila strano tijelo u državnom tkivu. Međutim, u mirnim okolnostima njene šanse da preuzme vlast su bile minimalne. Rat i okupacija su joj pružili tu jedinstvenu i dugo očekivanu priliku. Rat je gurnuo na političku pozornicu i dao joj jednu od glavnih uloga. Došla je u situaciju da ponudi novi društveni ugovor. Na žalost, njena politička ponuda je bila retrogradna, korak unazad za društvo.

Zbog antifašističke uloge mnogi su opravdavali sve grijehe KPJ

Dokazi za ovu tvrdnju nalaze se u njenom ličnom opisu. U analizi njenog zločina treba po strani ostaviti nesumnjivu ulogu KPJ u antifašističkoj koaliciji, pred kojom su mnogi istoriografi zatajili i u ime toga opravdavali sve grijehe KPJ. Antifašizam je samo jedan dio identiteta i integriteta KPJ. Druga strana medalje nije tako sjajna. Ko su ljudi iz KPJ koji se 1941. godine imali zapažen politički angažman? Riječ je o političkoj eliti uglavnom iz zatvora Lepoglave i Sremske Mitrovice koja je izabrana na Petoj zemaljskoj konferenciji u Dubravi kod Zagreba, oktobra 1940. godine. Odnosno, politički robijaši su činili rukovodstvo KPJ. Politbiro CK KPJ koji je izabran na konferenciji 1940. godine bio je sastavljen od ljudi koji su dosta vremena proveli u zatvorima. Prvi čovjek KPJ, njen generalni sekretar, Josip Broz Tito započeo je svoju ne tako dugu, koliko raznovrsnu robijašku karijeru 1914. godine. Tada je prvi put uhapšen kao podoficir austrougarske vojske, zbog antiratne kampanje. Naredne godine je na ruskom frontu zarobljen i kao vojni zarobljenik proveo je ostatak rata u zatvorima i vojnim logorima. Tokom 1917. godine više puta je hapšen, zatvaran. Proveo je tri nedjelje u Petropavlovskoj tvrđavi, a zatim je kao ratni zarobljenik poslan u logor na Uralu. U Kraljevini Jugoslaviji prvi put je uhapšen avgusta 1925. godine, 1927. je osuđen na sedam mjeseci zatvora, a naredne 1928. godine na tri nedjelje zatvora, da bi u drugoj polovini iste godine na tzv. Bombaškom procesu bio osuđen na pet godina robije. Zatvorsku kaznu je izdržavao u Lepoglavi gdje se upoznao sa dijelom jugoslovenskih komunista. Uvijek je robijao zbog revolucionarne aktivnosti. Zbog istog kriminala robijali su i ostali članovi Politbiroa CK KPJ. Edvard Kardelj je kao devetnaestogodišnjak uhapšen decembra 1929. i proveo je mjesec dana u istražnom zatvoru. Nakon dva mjeseca opet je uhapšen i mučen u Glavnjači. Septembra 1930. osuđen je na dvije godine strogog zatvora. Nakon izlaska iz zatvora bio je više puta hapšen i proganjan da bi 1938. godine proveo četiri mjeseca u zatvoru. Milovan Đilas je kao član KPJ osuđen 1932. na tri godine robije. Aleksandar Ranković je robijao od 1930. do 1936. godine. Ivan Milutinović je prvi put uhapšen 1928. godine i osuđen na šest mjeseci zatvora, a 1929. osuđen je na šest godina robije. Kaznu je izdržavao u Sremskoj Mitrovici i Lepoglavi. Od kraja 1939. do maja 1940. bio je u konclogoru u Bileći. Rade Končar je 1936. godine osuđen na godinu dana robije, a Franc Leskošek bio je stalno proganjan od režima Kraljevine Jugoslavije, više puta hapšen i zatvaran. Ostali članovi CK imali su slične robijaške karijere. Članovi CK izabrani 1940. godine: Spasenija-Cana Babović - hapšena više puta, a 1937. mučena i potom od suda za zaštitu države osuđena na dvije godine; Blažević Jakov - 1933. osuđen na šest mjeseci zatvora; Janić Vlado - više puta hapšen i osuđivan; Boris Kidrič - u Mariboru 1929. osuđen na godina dana robije; Krstulović Vicko - više puta hapšen i proganjan, a 1929. osuđen na dvije godine robije; Miha Marinko - često hapšen i zatvaran. Od 1933. do 1937. više puta zatvaran; Đuro Pucar - od suda za zaštitu države, kao istaknuti partijski radnik osuđen na osam godina robije, koja mu je zbog političke aktivnosti na robiji povećana za još dvije godine u Sremskoj Mitrovici i Lepoglavi; Božo Ljumović - hapšen i proganjan više puta; Ivo Lola Ribar - od januara do aprila 1940. bio u konclogoru u Bileći; Zrenjanin Žarko - na robiji u Sremskoj Mitrovici i Lepoglavi proveo je od 1933. do 1935. Od 1936. do 1939. bio je hapšen pet puta; Žujović Sreten - više puta hapšen; Tomšič Vida nije hapšena ni osuđivana u Kraljevini Jugoslaviji, ali je 1942. uhapšena od Italijana i osuđena na 25 godina robije; za Romac Stipa nijesmo pronašli podatke, dok se Šatorov Metodije u međuratnom periodu nalazio u angažmanu Bugarske radničke partije i nije djelovao u Kraljevini Jugoslaviji. Najveći robijaški staž od svih jugoslovenskih komunista imao je član CK KPJ Moša Pijade. Od suda za zaštitu države 1925. godine osuđen je na dvadeset godina robije, koja mu je smanjena na dvanaest godina. U zatvoru u Sremskoj Mitrovici, zbog političkog rada 1934. osuđen je na još dvije godine robije. Vrijeme od januara do aprila 1940. proveo je u Bilećkom logoru. Zbir robijaških godina ljudi iz vrha KPJ daje jedan natprosječan ljudski vijek. Za njih je robijanje predstavljalo dokaz pravovjernosti i odanosti komunističkoj ideji. Što veći robijaški staž to je značilo da je komunista dosljedniji svojoj ideologiji.

Robijaški dosije kao argument za uspon u partijskoj vertikali

Robijaški dosije je bila glavna propusnica i argument u avanzovanju kroz partijske strukture. Takvi ljudi su pretendovali da preuzmu rukovođenje državom. Isto važi i za vođstvo crnogorskih komunista, odnosno članove Pokrajinskog komiteta, koji je bio samo područnica KPJ, njen ogranak. Ljudi koji su upravljali crnogorskom partijskom organizacijom bili su isključivo činovnici KPJ, bez ingerencija za autonomno odlučivanje. U centralizovanoj hijerarhiji KPJ, Pokrajinski komitet je bio njena periferija. U sastavu vrhuške Pokrajinskog komiteta 1941. godine nalazili su se ljudi koji su imali slična dosijea kao njihovi nadređeni u CK KPJ, s tim što se nijesu mogli pohvaliti sa dužim posjetama zatvoru. Božo Ljumović je bio politički sekretar PK i već smo napomenuli da je bio proganjan i hapšen. Blažo Jovanović - organizacioni sekretar, hapšen je i proganjan u Kraljevini Jugoslav-iji; članovi PK: Radoje Dakić hapšen i zatvaran; Brković Savo, nije hapšen ni zatvaran; Vujošević Periša, više puta zatvaran, a početkom 1941. bio u konclogoru; Tomović Budo, nije hapšen ni zatvaran, Uskoković Vido, više puta hapšen i proganjan. Treba napomenuti da čelnici Centralnog i Pokrajinskog komiteta nijesu robijali kao demokratski disidenti u sistemu jugoslovenke monarho-diktature, već kao revolucionari, anarhisti. Njihov politički program nije bio zasnovan na odrednicama parlamentarizma i demokratije. Komunisti su se borili protiv diktature kralja da bi uspostavili diktaturu proletarijata. S toga, KPJ nije bila disidentska snaga, jer nije nudila bolje društveno uređenje, već isključivo personalnu i ideološku promjenu. Činjenice da su KPJ i njen rukovodeći sloj bili politička elita sastavljena od robijaša koji su težili totalitarnom sistemu, delegitimisale pred civilizacijskim dostignućima njihove napore da preuzmu rukovodstvo u društvu. U istom pravcu je djelovala činjenica da KPJ nije imala ni ostala potrebna znanja, ni zvanja za funkciju državne elite. Da bi jedna partija mogla da vrši vlast pa čak i da pretenduje na taj položaj ona mora imati kvalitetne kadrove u vrhu stranke. Na čelu KPJ nalaze se robijaši, ali ne sa fakultetskim diplomama, već sa osnovnim školama i po kojim svršenim zanatom. KPJ je rođena iz radničkog i seljačkog sloja i ona je odslikavala njegov kulturni nivo, a naročito obrazovni. Nizak nivo obrazovanja dodatno je delegitimisao napore vođstva KPJ u pretenzijama na mjesto društvene elite. Umjesto akademskog, zatvorski kor je upravljao partijom, a on nije imao mogućnosti ni sposobnosti da se uhvati u koštac sa društvenim problemima, jer nije imao potrebna znanja za tako ozbiljan posao. Josip Broz je od školske spreme imao bravarski zanat, šegrtsku i podoficirsku školu. Bio je radnik. Oskudnost u obrazovanju pokušao je da nadomjesti tokom boravka u SSSR između 1935. i 1937. godine, gdje je u petoj deceniji života intenzivno radio na svom “marksističkom, vojnom i opštem obrazovanju”. Edvard Kardelj je bio đak učiteljske škole, koju nije završio jer je ometan zatvaranjem. Zvanje najvećeg ideologa jugoslovenskog komunizma dobio je na osnovu toga što je u SSSR - boravio dvije godine gdje se “bavio političko - ekonomskim studijama i pohađao Međunarodnu Lenjinovu školu”. Milovan Đilas je bio nesvršeni student prava i književnosti u Beogradu. Aleksandar Ranković, Rade Končar i Franc Leskošek bili su obični radnici. Od svih članova Politbiroa CK KPJ samo je Ivan Milutinović imao fakultetsku diplomu. Završio je pravni fakultet. Ostali članovi Centralnog komiteta nijesu kvarili neslavan obrazovni prosjek Politbiroa. Bilo je pet zanatskih radnika, dva politička radnika, po jedan gimnazijalac, učitelj i službenik. Moša Pijade je bio nesvršeni student slikarstva u Minhenu i Parizu, publicista i slikar. Izdavao je dnevni list Slobodna reč. Ivo Ribar je bio takođe publicist i nesvršeni student ekonomije i prava. Jedino je Tomšič Vida bila diplomirani pravnik. Od 22 člana Centralnog komiteta i Politbiroa KPJ samo su dva (Tomšič Vida i Ivan Milutinović” bili fakultetski obrazovani, ali bez karijere u svojoj struci. Nekoliko studenata u pokušaju i većina običnih radnika. Isto se može reći za sastav Pokrajinskog komiteta za Crnu Goru, Boku i Sandžak. Božo Ljumović je završio ekonomski institut (?) u Italiji, Blažo Jovanović, po zanimanju je bio sudski i advokatski pripravnik; Radoje Dakić, mašinbravarski radnik; Brković Savo, politički radnik; Vujošević Periša, radnik; Tomović Budo, advokatski pripravnik; Uskoković Vido, radnik. Za 90 odsto kadra Politbiroa, Centralnog i Pokrajinskog komiteta KPJ osnovno obrazovanje je bilo krajnji domet obrazovnog procesa.

Od komunizma usvojili dio o osvajanju vlasti putem sile

Ti ljudi su imali jedva opštu predstavu o jugoslovenskom i crnogorskom društvu i njihovim političko-ekonomskim procesima. U komunizmu su prepoznali mogućnost za brz izlaz iz nehumanih uslova u kojima su živjeli i poveli su se za njegovim primamljivim parolama. Međutim, komunizam za koga su se tako žestoko zalagali, nijesu mogli dobro razumjeti. U njega su mnogo više vjerovali nego što su bili u mogućnosti da ga shvate. Revolucionarna literatura, publikacije i propagandni materijal bili su osnova njihovog oskudnog komunističkog znanja. Od komunizma su shvatili isključivo onaj dio gdje se govorilo da se vlast osvaja putem sile. Tokom zatvorskih dana najradije su čitali istoriju SKP(b) i to poglavlje koje je napisao Staljin, što je bilo osnovno i glavno znanje rukovodstva KPJ o komunizmu. Ostali članovi i simpatizeri nijesu znali ni toliko. Za njih je komunizam bio ono što su čuli o njemu kroz propagandu i najčešće, saznanje na nivou parole. Dijalektički materijalizam i teorija o klasnoj borbi nijesu imali mnogo značenja za prosječnog člana KPJ. On je živio u društvu koje je bilo duhovno siromašno, neprosvijećeno i u kome su se klase slabo diferencirale. Uostalom, možemo pretpostaviti da je bilo vrlo teško prosječnom, polupismenom članu CK, da ne govorimo o prosječnom članu KPJ, objasniti Marksovo učenje i njegovu teoriju koja je ostala predmet neriješenih diskusija i za akademske sredine. KPJ nije bila parlamentarna stranka. Politički kompromis i mogućnost paralelne egzistencije sa ostalim političkim subjektima su zbog ove činjenice bili neprihvatljivi i nemogući za KPJ, jer nije imala takvo iskustvo. Ona je djelovala van institucija sistema. Takođe, nije razumjela parlamentarizam, niti joj je bilo stalo da njega. U njemu je vidjela ograničenje apsolutne vlasti kojoj je težila. Parlament je za nju bio igračka buržoaske elite, dok je centre moći prepoznala na drugoj strani, prije svega u državnom represivnom aparatu. S obzirom da je zastupala principe revolucionarnog terora razumljivo je zbog čega je KPJ između parlamenta i pendreka željela da preuzme ovo drugo. Sa tom institucijom sistema se najbolje upoznala. Diktatura proletarijata je politička ponuda KPJ 1941. godine, koja će se ostvariti posredstvom socijalne revolucije. Revolucija je bila glavno sredstvo KPJ u osvajanju vlasti i u njoj su ležali temelji zločina. Svaka revolucija se zasniva na sili koja se najčešće završava prolivanjem ljudske krvi. Revolucija je vanustavno i vanzakonsko stanje u kome vlada samo jedan zakon - zakon manjine, odnosno zakon terora. Revolucionarna pravda proističe iz samovolje vođa revolucije, odnosno gospodara rata, tako da ona nema utemeljenje u volji građana. Na teritoriji gdje su komunisti vršili vlast revolucionarna pravda je bila jedino zakonodavstvo, koje nije odobravalo razliku mišljenja. Pluralizam je bio zabranjen i oglašavan najvećim zločinom “protiv naroda”. To je bilo veoma primitivno, ali i veoma efikasno oružje i služilo je onome čemu su komunisti težili - uspostavljanju diktature. U tom sistemu revolucionarne pravde najpopularnija je bila kazna smrti “po kratkom postupku” i to najčešće strijeljanjem, o čemu govori naredba Privremene Vrhovne komande nacionalnoooslobodilačke vojske za Crnu Goru, Boku i Sandžak o stvaranju prijekih narodnih sudova, koji "će izricati samo smrtne presude nad licima koja: 1. Vrše špijunsku službu u korist neprijatelja; 2. pokušavaju da trupe demobilišu, demorališu ili otvore front neprijatelju; dignu oružje ili agituju da se digne oružje protiv nacionalnooslob. vojske; 4. špekulišu sa namirnicama". Sudovi su bili organizovani pri svakom većem odredu i to je bila jedna od prvih odluka KPJ u Crnoj Gori nakon ustanka, što svjedoči da su komunisti od starta pripremali eliminaciju protivnika. Međutim, taj sistem (ne)pravde preko kojeg KPJ vlada nije njen originalni izum. Ona je to naslijedila od svojih ideoloških roditelja: Kominterne, boljševika i Staljina. KPJ je bila najmanja članica Kominterne, ali i njen najdosljedniji poštovalac.

Vrhunac u razvoju komuniste bilo je hodočašće u Moskvu

Prema SSSR - u i Staljinu se gajio idolopoklonički stav sa apsolutnim pijetetima. U pitanju je bio odnos majke i djeteta u kome dijete ne zna i ne može dalje od onoga što mu majka kaže. A pošto svaka majka vaspitava svoje dijete, tako su se generacije jugoslovenskih komunista vaspitavale u duhu boljševizma. On im je bio mnogo prijemčiviji od marksizma jer je bio opisan jezikom sile i razaranja, što nije bilo teško za shvatiti i razumjeti niskoobrazovanom jugoslovenskom komunisti. Za jugoslovenske komuniste sve se svodilo na silu i upravljanje putem direktiva i zbog toga oni do 1941. godine nijesu dali nikakav teoretski doprinos komunističkoj ideji. Oni su se pokazali kao dobri plagijati boljševičkog iskustva i ništa više od toga. Vrhunac u razvoju komuniste bilo je hodočašće u Moskvu i pohađanje boljševičkih kurseva. Dio rukovodstva KPJ (Josip Broz, Edvard Kardelj, Sreten Žujović) koje će voditi partiju tokom Drugog svjetskog rata, proveo je školske dane u Moskvi tokom tridesetih godina XX vijeka u vremenu kada su Staljinove čistke imale najveće razmjere. Bili su očevici tih događaja i mogli su da steknu dragocjeno iskustvo koje će im koristiti kada se vrate u zemlju. Crveni teror, arhipelag Gulag, čistke, krv i ubistva iz potaje su bile lekcije iz “pravovjernog” komunizma koje su jugoslovenski komunisti učili u Kominterni. KPJ i njeni kadrovi su odobravali takvu politiku, i u domenu teorije pokazali se kao dosljedni poštovaoci tog nasljeđa i njegovi vjerni sljedbenici. Oni su bili odlični đaci staljinističke škole i čekali su priliku kada će usvojeno znanje valorizovati u praksi. Tokom Moskovskih kurseva zločin je bio u fazi pripreme. Međutim, samo su se Broz i Kardelj napajali na izvorima bolj-ševičkog zločina, i oni su ga širili u misli KPJ. Broz je bio, kako to kaže Fransoa Fire, militantni staljinista. Ostali članovi rukovodstva Centralnog i Pokrajinskog komiteta nijesu putovali van zemlje. O boljševizmu i SSSR-u su znali samo iz priča, dok su zločinački zanat učili u zemlji, na domaćem terenu i to od ljudi koje su najviše mrzjeli, od jugoslovenskih žandarma i njihovih pretpostavljenih. Komunisti su imali krajnje negativan stav prema sistemu Kraljevine Jugoslavije i njenim zvaničnicima, ali su u baštinu jugoslovenske Kompartije ušle neke bitne odrednice monarhističkog režima Jugoslavije, koje su ostavile prepoznatljiv uticaj u misli partijaca. Taj režim ih je mučio, proganjao, hapsio i zatvarao, ali im je kroz zatvore omogućio da pohađaju kurs koji nijesu mogli dobiti u Moskvi. Naučili su kako se vlada u jednom nedemokratskom sistemu i koliko je u takvom sistemu značajan moćan policijski aparat i kako sila nadvladava zakone. Komunisti su uočili način vladanja i manifestacije monarho-diktature i te obrasce su ugradili u komunistčku ideologiju. Najveći broj istaknutih jugoslovenskih komunista i rukovodilaca KPJ rođen je u prvoj deceniji XX vijeka, tako da su biološku i političku zrelost dostizali upravo u godinama kada je u Kraljevini Jugoslaviji na snazi bila diktatura. U toj državi je bilo dosta političkih ubistava tako da su komunisti stekli saznanje i uvjerenje da je to sasvim normalan način u rješavanju političkog konflikta. Kao što je boljševizam, po riječima Nikolaja Berđajeva, imao korijene u ruskom carizmu, tako su i jugoslovenski komunisti sazrijevali u uslovima jugoslovenske monarho-diktature i učili se na njenim primjerima vladanja, pri čemu se javila anomalija vezana za sva nedemokratska društva - robijaši su htjeli da preuzmu posao onima koji su ih zatvarali. Ideologija jugoslovenskih komunista je bila primitivna mješavina parola boljševizma, slabog razumijevanja komunizma, niskih političkih strasti i kulturne zaostalosti. Ona je bila varvarska, van civilzacijskog opusa, i predstavljala je diskontinuitet u razvoju društva. U okviru nje sve se svodilo na jednostavne poluge. Ukoliko neko nije politički podoban - primijeniti torturu, ukoliko masa komunističku vlast ne prihvata milom - primijeniti silu. Ispravno je samo ono što oni (komunisti) kažu, ukoliko se neko protivi - likvidacija po kratkom postupku. To su bili komunizam i njegovi zločini koje je KPJ smatrala najljepšim i najboljim primjerom “narodne demokratije i pravde”.

Likvidacije još više otežale crnogorski civilizacijski hod

Jugoslovenski komunisti su zaista vjerovali i bili ubijeđeni da je komunizam-boljševizam najbolji sistem. U sprovođenju te zamisli vodili su se logikom: ako je za uspostavu boljševizma trebalo počiniti zločin (a jeste jer drugi način u uspostavljanju totalitarizma nije postojao), nijesu se nijednog trenutka dvoumili da ga počine. Obrazac ponašanja komunističkih makijavelista bila je maksima da cilj uvijek opravdava sredstvo. Želja za vlašću je bila glavno izvorište zločina koji je izveden u režiji KPJ. Zatvori, revolucionarna svijest, nizak stepen obrazovanja i neprosvijećenost ogromne većine kadra KPJ dodatno su uticali da se zločin utemelji u komunističkoj ideji, jer niko od tih ljudi nije bio upoznat sa dostignućima naprednog čovječanstva, sa pravdom i tolerancijom koja se rodila u demokratiji. Komunisti su se divili istočnjačkoj despotiji oličenoj u boljševičko - staljinističkom sistemu SSSR-a. Divljenje je išlo do potpune identifikacije i poistovjećivanja. Evo kako su to radili crnogorski komunisti. Preko tekstova komunističke štampe slavljeni su boljševički vođa “veliki Lenjin” i njegov “mudri učenik Staljin”. O SSSR-u se govorilo kao najljepšoj “tekovini ljudskog duha.” Kult Staljina u tekstovima Narodne Borbe imao je karakter najljepšeg hvalospjeva. Od Staljina je stvarana nepogrješiva ličnost, božanstvo svih pravovjernih komunista. Crnogorski komunisti su pozivani od Pokrajinskog komiteta da čuvaju jedinstvo partije, jer su ih tome učili “veliki učitelji Lenjin i Staljin”. Na kraju skoro svakog teksta stavljala se zdravica u čast Staljina, najčešće kroz riječi Živio Staljin, a ponekad su ispisivani zanosni pozdravi i velika nadanja kao: “Živio Josif Visarionović Staljin, vođ radnog i naprednog čovječanstva u borbi za oslobođenje iz ropstva, gladi, besposlice i ratova”. Međutim kada se govori o korijenima komunističkog zločina u Crnoj Gori, priča nije potpuna ako se ograničimo na boljševizam, zatvore i neprosvijećenost. Specifičnosti crnogorskog društva su u toj analizi veoma bitni faktori. Crna Gora je 1941. godine arhaično društvo, na nivou plemenske organizacije. Nijedan dotadašnji režim nije uspio da u Crnoj Gori napravi veći kulturni preporod i da Crnu Goru izvede ne samo iz kulturne nego i iz ekonomske zaostalosti. Crnogorskom društvu je falila emancipacija. Ono se 1941. godine nalazilo na pretcivilizacijskom stupnju. Oko 80 odsto stanovništva je živjelo na selu u uslovima hronične bijede i živjelo je isključivo od poljoprivrede, polovina nacije je bila nepismena. Političko nasljeđe je obilježeno teškim sukobima u kojima nije bilo primjera kompromisa i mirnog rješavanja nesuglasica. Pored toga crnogorsko društvo je patilo od virusa plemenskog mentaliteta i bolesti “male sredine”. Krvne osvete, zađevice, svađe, ljubomora i rivalstvo su bili potencijalni uslovi za ekskalaciju sukoba. To su uslovi u kojima se zločin dobro realizovao, ali ti uslovi nijesu bili izazivači zločina, već ideologija KPJ, koja je u takvim uslovima svijesti mogla izazvati katastrofu. Od crnogorskih komunista i pripadnika NOP-a, Partija je tražila da bez milosti uništavaju “izdajnike” u svojim selima, bez obzira ko bio u pitanju: plemenik, bratstvenik, komšija, dalji ili bliži rođak. Iako je crnogorsko partijsko rukovodstvo upozoravalo da je pogrešno za “ubistva špijuna iskorišćavati krvne osvete, zađevice i slično”, direktive o istrazi “novih poturica” su poslužile upravo kao izgovor za namirivanje starih računa. Zbog toga su zločine često izvršavali rođaci i komšije “narodnih neprijatelja”. Međutim, to nije previše zabrinulo Partiju, jer nije poznato da je iko zbog toga pozvan na odgovornost od strane partijskih organa. Za Pokrajinski komitet jedino je bilo važno da se sprovodi direktiva, a ako su izvršioci zločina uz to ostvarili lični interes, to za njih nije bio problem. U svemu tome, Crna Gora je, osim likvidiranih, najviše izgubila, jer je morala da ponese komunistički zločin koji je opteretio njen, ionako spor civilizacijski hod.

Feljton "Lijeve greške-drugo ime za zločin" je objavljen
u Vijestima, od 29. avgusta do 17. septembra 2005. godine.