Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




Zahvaljujemo se gospodinu Vladu Duletiću (koji nam je poslao ovaj prilog) i autoru Marku Đurovu Ivanoviću, koji su nam omogućili da ovaj tekst prezentujemo na internetu.

Marko Đurov Ivanović
CRNOGORSKI KRSTAŠ BARJAK

NA LOVĆENSKOM I SOLUNSKOM FRONTU (1914-1918)

 


Krstaš koji se 88. god. čuva u porodici
Krsta Jovova Ivanovića

Ova, našoj široj javnosti, nedovoljno poznata storija o jedinom crnogorskom krstaš barjaku , koji se - spletom određenih istorijskih okolnosti - tako prkosno viorio na Solunskom frontu , još je jedan od mnogobrojnih dokaza koliko su naši preci bili privrženi svojoj Crnoj Gori i njenoj slobodi. Glavni pobornik te storije je, svakako, Krsto Jovov Ivanović (1875-1954) iz mainskog sela Ivanovići kod Budve, koji je bio dobrovoljac u Prvom svjetskom ratu i nosilac crnogorskog krstaš barjaka prvo na Lovćenskom frontu (1914-1916), a potom i na Solunskom frontu (1916-1918).

Prema kolektivnom sjećanju koje dan-danas postoji, još davne 1806. godine Vukac Krstičev Ivanović nosio je barjak, dobijen od crnogorskog vladike Petra I, u borbi protiv Francuza, odnosno protiv vojske Napoleona Bonaparte na ratištu Konavli – Dubrovnik. Treba reći da je Vukac Ivanović 1813. godine sa Crnogorcima i Primorcima učestvovao u oslobađanju Budve od Francuza, zbog čega je junački opjevan u narodnoj pjesmi »Uzetak Budve i Trojice« ili »Gorsko kare«.

Do Prvog svjetskog rata Vukčev barjak je, zbog boljih uslova (posjedovanja škrinje), čuvan u kući Krsta Jovova Ivanovića. U to vrijeme Krsto je bio najviđeniji Ivanović, a od 1925. godine do smrti je i glavar sela.


Krsto Jovov Ivanović

Kada se 1914. godine Austro-Ugarska povlačila od Bara do Soliotskog polja u Tivtu, Krsto sa nekim brastvenicima iz sela odlazi na Cetinje i sobom odnosi stari Vukčev barjak. Od crnogorske vojne komande Krsto dobija novi krstaš barjak u zamjenu za stari, a Vukčev stari barjak je zadržan za muzej. Nažalost, u cetinjskim muzejima ovaj stari barjak danas nije sačuvan, a nije sačuvan niti jedan primjerak barjaka iz vremena vladike Petra I.

Od početka Prvog svjetskog rata 1914. godine pa do okupacije Crne Gore januara 1916. godine Krsto Ivanović je bio barjaktar Mainske čete i Dobrovoljačko-Bokeljskog bataljona u Lovćenskom odredu crnogorske vojske na ratištu Grblja.

Nakon okupacije i raspuštanja crnogorske vojske, Krsto nije želio, ni po cijenu života, čekati povratak Austrougarske u Budvu i zarobljavanje ovog crnogorskog znamenja – krstaš barjaka. Zato se još u Grblju, na položaju Mirca, dogovorio sa Ivanovićima, Boretima i drugim Mainima, da odstupe prema srbijanskoj vojsci koja se tada nalazila na području Skadra i Albanije. Poslije snažne austrougarske ofanzive i povlačenja Lovćenksog odreda, mainski dobrovoljci došli su drugi dan Božića kući, povlačeći se preko Mirca i Pobora. Uzeli su nešto hrane i odjeće, te 9. januara 1916. godine pješke krenu preko Rijeke Crnojevića i Podgorice za Skadar.

Kralj Nikola i dobrovoljci su se tako našli zajedno u Skadru. Od dobrovoljaca formiran je počasni bataljon sa barjaktarom Krstom Ivanovićem, koji je pratio kralja od Skadra do Luke San Đovani di Medua, odakle je Kralj otplovio brodom za Brindizi (Italija) i dalje za Francusku, 21. januara 1916. godine.

Dobrovoljci nastavljaju odstupanje preko Albanije i na njih srpski oficiri stalno vrše pritisak da pređu u srpsku vojsku. Iz Drača se prebacuju brodom na grčko ostrvo Krf. Ovdje su smješteni na malaričnom mjestu Lazaret, koje je bez drva za ogrijev, a voda se donosila iz drugog mjesta, te dijelila na čuturice ili na još manje količine. Nakon 20 dana prebačeni su na bolje mjesto - poluostrvo Karađiju. Komandant ovog logora, koji je zvan Dobrovoljački odred, bio je srpski oficir – major Ljubiša Borisavljević. Srpski oficiri su stalno vršili pritisak na dobrovoljce da pređu u srpsku vojsku, obećavajući unapređenja, činove i plate, govoreći im - pri tome - da je kralj Nikola izdao i da više ne postoji crnogorska vlada. Dobrovoljci su se svakodnevno javljali na raport sa molbom da im se dozvoli odlazak u grad Krf, jer su smatrali da će u gradu doći do pravih informacija o sudbini svoga Kralja i Vlade. Svaka molba je, uz najbrutalnije psovke i uvrede, odbijana. Strpljenju je došao kraj i veća grupa doborovljaca krene bez dozvole u grad Krf. Kada su došli na grlo poluostrva, kuda se suvim putem ide za grad, tada komandant, major Borisavljević, izdaje komandu srpskoj vojsci „K oružju!“. Srpska vojska, sa nasađenim bajonetama na puškama, razvi se oko dobrovoljaca polukružno u strelce. Sve je bilo spremno za strašni krvavi obračun. Srećom, to je posmatrala sa daljine francuska straža, digla alarm i odmah intervenisala. Kada su stigli, naredili su da svako ide na svoje mjesto, a naredni dan će među njih doći visoki francuski oficir (konunel), slučaj raspraviti i donijeti odgovarajuću odluku. Zaista, drugi dan su i došli visoki francuski oficiri. Major im je saopštio da dio vojske čini bunt, silom i bez dozvole hoće u grad. Dobrovoljci su istakli da oni nijesu srpska vojska, a što se vidi po odjeći, kapama i nekim činovima. Pred francuske oficire izašao je dobrovoljac Krsto Jovov Ivanović, izvadio iz njedara crnogorski krstaš barjak i raširio ga, te kazao da su oni vojska crnogorskog kralja Nikole. Francuski oficiri su se u sve ovo uvjerili i bili ljuti na srpsku komandu, zašto nije prijavila da ima stranu vojsku kod sebe. Tada francuski oficir naredi srpskom oficiru da rukom odredi jedan pravac i da se tamo postroje svi oni koji žele da služe u srpskoj vojsci. Francuski oficir odredi drugi pravac i zatraži da se tamo postroje svi oni (okupljeni oko crnogorskog krstaš barjaka) koji su za francusku komandu, odnosno za francusku stranačku legiju. Odredi se i treći pravac za postrojavanje onih koji ne žele niti pod srpsku, niti pod francusku komandu.

Prema izvještaju komandanta Dobrovoljačkog odreda, majora Ljubiše Borisavljevića, upućenog I armiji i preko nje Vrhovnoj srpskoj komandi (Pirej, 18. marta 1916.godine), ukupno prisutni 1528 dobrovoljaca ovako su se opredijelili: 179 za srpsku komandu, 1099 za francusku komandu – legiju stranaca i 250 niti za srpsku, niti za francusku komandu. U izvještaju je dat i spisak za svih 179 dobrovoljaca koji su se izjasnili za srpsku komandu. Među ovih 179 su i 26 boraca iz Bokeljskog bataljona (iz Budve - 4, Paštrovića - 10, Obzovice - Brajića - 2, Grblja - 6, Herceg Novog - 1, Kotora - 1, te po jedan Hrvat i Bosanac). Među 1099 dobrovoljaca opredijeljenih za francusku komandu i legiju je i barjaktar Krsto Ivanović sa svojim crnogorskim krstaš barjakom. Ovi dobrovoljci su prebačeni brodom iz Krfa na poluostrvo Halkidik kod Soluna. Ovdje je od njih, te uz prisustvo Nikole Hajdukovića, dotadašnjeg delegata crnogorske vlade u Solunu i francuskih visokih oficira, formiran Prvi crnogorski dobrovoljački bataljon u Solunu. Barjaktar ovog bataljona je dobrovoljac Krsto Jovov Ivanović, i to je jedini crnogorski barjak koji se pojavio i viorio na Solunskom frontu.

Ministar u penziji Pero Šoć o ovom bataljonu kaže: „Sa elementima crnogorske vojske, koji su se spasli preko Albanije, formiran je začetak crnogorske vojne jedinice na Solunskom frontu. Prvi bataljon te jedinice izvršio je, po zahtjevu savezničkog komandanta, generala Saraja, okupaciju grčkih nadleštava, željeznice, pošte i telegrfa. Jedinica je zatim stupila u ratne operacije na položajima Bitoljskog sektora. Pri prvom sudaru sa neprijateljem je zapažena. Neprijatelj je to bilježio u svojim ratnim biltenima, govorio o pojavi crnogorskog barjaka na Solunskom frontu i o silovitom

napadu crnogorske legije protiv njegovih trupa. Učesnici ove jedinice bili su odlikovani odličjima Crne Gore i Francuske.

O pojavi crnogorske vojne jedinice na Solunskom frontu govori komandant Savezničke vojske na istoku, general Saraj, u njegovoj knjizi „Mon commandement en Orient 1916-1918“ (Pariz, januara 1920). O njoj se govori i u knjizi – Diplomatska prepiska Crne Gore u egzilu, I sveska.

Akademik dr Šerbo Rastoder o ovom bataljonu navodi: „Na Solunskom frontu i Crnogorski bataljon našao se u rejonu srbijanskih trupa i ponovo je počela živa agitacija o njegovom prelasku u srbijansku vojsku. Ne uspijevši u tome, komanda Srbije je tražila od generala Saraja da I crnogorski bataljon prekomanduje na drugu poziciju i skrene s pravca koji vodi Crnoj Gori u pravcu Bugarske. Na protest Hajdukovića, general Saraj je čak bio povukao naređenje o prelaženju u predio Nevrekota, a uskoro je uslijedio zahtjev da se Prvi crnogorski bataljon ima zvati Bosanski dobrovoljački bataljon, iako je u njemu bilo svega sedam dobrovoljaca iz Bosne. Bataljon je odbio takvu naredbu, otkazao poslušnost, te je zbog toga udaljen sa položaja, poslat u logor Zejtinlik kod Soluna i razoružan. U izvještaju s kraja jula 1916. godine, Niko Hajduković je pisao predsjedniku crnogorske vlade da su Srbijanci istrajno radili i uspjeli na Balkanu i predviđao: Tvrdim ako Srbijanci prvi uđu u Crnu Goru da će pozvati narod na zakletvu i vjernost Kruni Srbije, i to će vrijeme i budućnost dokazati. No, pošto je tada u Solun pristigla i ruska vojska i iz bojazni da bi se bataljon mogao priključiti istoj, preduzete su mjere da se on udalji i iz Soluna“.

Bataljon je više mjeseci vodio šančanu i jurišnu borbu protiv jakog neprijatelja koji je upotrebljavao artiljeriju i konjicu. Na Lerinskom polju crnogorski krstaš barjak se viorio na jednom šancu i bugarska jurišna konjica napravi iznenadni prodor u nadi da ga zarobi. Veća grupa legionara, snažnom puščanom vatrom uspije odbraniti barjak, a barjaktar Krsto zadobi tešku ranu, od koje je poslije rata postao ratni vojni invalid. Za vrijeme borbenih dejstava ovog bataljona na Solunskom fronu, uz barjaktara Krsta je bio njegov mlađi brat Đuro (1883-1974), koji bi u slučaju pogibije brata barjaktara, preuzeo njegovu ulogu po crnogorskoj ratničkoj tradiciji.

Kada su dobrovoljci odbili naređenje da se crnogorsko ime bataljona promijeni u bosanko, bataljon je vraćen u logor na Zejtinlik (kod Soluna), razoružan i čekao oko mjesec dana na svoju dalju sudbinu. Srpska komanda, preko francuske komande, bojeći se da se ne priključi ruskoj vojsci, odluči da bataljon odstrane sa Solunskog fronta, tako što su njegovi borci prebačeni u francuske logore – najviše na Korzici. Treba reći da je zelja ovih dobrovoljaca bila da pod crnogorskim imenom nastave borbe na Zapadnom frontu, ali je i to spriječeno. Kada je bataljon sa položaja vraćen u Solun, 46 njegovih boraca (među kojima i barjaktar Krsto) naći će se u solunskom zatvoru. Sa jednom grupom boraca njegov brat Đuro je deportovan u francusku luku Tulon, a Krsto će iz solunskog zatvora biti prebačen u zatvore Marselja i Korzike. Za vrijeme tamnovanja, Krsto je najčešće krio barjak u njedrima i tako sa njim često i spavao, bojeći se njegove krađe.

Kada se iz zatvora oslobodio, u kojima je boravio zbog svoje odanosti Crnoj Gori, njenom Kralju i njenoj slobodi, Krsto vrši egzercir (vojnu obuku) na poligonima Bizerte (Tunis). Prema objavi broj 161 Krsto je služio u 4. četi, 4. bataljona, VI i kasnije preinačenog u XXIX pješadijski puk. Od maja 1918. godine nalazi se u operativnoj vojsci u Solunu i učestvuje sa ovim pukom u proboju Solunskog fronta. Vratio se kući 8. novembra 1918. godine, a demobilisan je 4. marta 1919.godine.

Poslije rata bio je ratni vojni invalid (zbog ranjavanja na Lerinu 1916. godine). Nosilac je Albanske spomenice br. 1565 od 23. aprila 1940. godine.

Dakle, Krsto Jovov Ivanović je - uprkos brojnim iskušenjima - uspio sačuvati crnogorski krstaš barjak tokom cijelog Prvog svjetskog rata (1914-1918) i donijeti ga kući. Barjak je snimljen u dokumentarnom filmu „Časna znamenja“, u režiji Nikše Jovićevića i produkciji „Zeta filma“ iz Budve (1988). Ovaj se barjak od 1918. godine čuva u škrinji Krstove porodice i čeka dan kada će Crna Gora biti slobodna i nezavisna država. Očekuje se da će on ove 2006. godine izaći iz svoje duge 88-godišnje korote i biti vrijedan muzejski eksponat, pod kojim se u jednom teškom vremenu branila sloboda i časno ime Crne Gore.

Ovu informaciju o crnogorskom krstaš barjaku i njegovom nosiocu Krstu Jovovu Ivanoviću, sa zadovoljstvom napisah na zahtjev mojih sestrića, braće Nika i Vlada Duletića radi njihovog informisanja i korišćenja.

S poštovanjem,
MARKO Đurov IVANOVIĆ

Budva, 12.januara 2006.g.

 

 


KLIKNITE ZA UVEĆANI PRIKAZ KLIKNITE ZA UVEĆANI PRIKAZ KLIKNITE ZA UVEĆANI PRIKAZ KLIKNITE ZA UVEĆANI PRIKAZ