Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




Dr Bogić Vraneš:
MAUZOLEJ NA LOVĆENU



Od prve zamisli da se na Lovcenu podigne Mauzolej Njegosu do njenog ostvarenja proteklo je pola vijeka, a od Odluke Vlade Crne Gore da se podigne monumentalni spomenik najvecem crnogorskom pjesniku i misliocu, utemeljitelju crnogorske nacionalne drzave, proslo je, uz mnogo peripetija i otpora, pune 22. godine.
U nedjelju 28. jula 1974. godine, na Jezerskom vrhu crnogorskog Lovcena svecano je otvoren Mauzolej Petru II Petrovicu Njegosu, sazdan po zamisli i projektu najpoznatijeg jugoslovenskog vajara, Ivana Mestrovica.
Otvaranje je bilo kruna dugotrajnog, vrlo slozenog i teskog graditeljskog poduhvata u slavu crnogorskog Homera, jugoslovenskog Dantea, Sekspira, Getea...
U odnosu na svecanost prilikom otkrivanja Kapele koju je Njegosu podigao kralj SHS Aleksandar Karadjordjevic 1925, na kojoj je ispoljena demonstracija drzavne moci, burzoaske politicke elite i najvise crkvene volje, ovoga puta je izostala takva parada, romanticarska patetika, prizivanje daleke proslosti, mitova i kultova.
Iako pod komunistickom vlascu, na sceni se pojavio narod i njegova suverena volja.
U javnosti je isticano da je »Mauzolej Njegosu djelo izraslo iz osjecanja narodnog duga za velikog pjesnika i njegovu prisutnost u nasem vremenu«.
Posebno je naglaseno, sto je 1925. bilo nezamislivo, da je Njegos izrastao »u simbol, u velicinu crnogorskog naroda«. Taj crnogorski narod, koji se prije pola stoljeca, ne svojom krivicom, bio izgubio kao subjekt istorije, ponovo je izronio iz tamnih dubina povijesti, u koje je bio gurnut, i zauzeo svoje mjesto u zajednici jugoslovenskih naroda i u drustvu evropski istorijskih nacija. Lovcen i Mauzolej Njegosev postali su metafore toga vaskrsnuca. Upravo je Njegos utemeljio suvereno pravo crnogorskog naroda i crnogorske drzave da odlucuju o sopstvenoj sudbini, kao i o istorijskoj sudbini svojih vladara. U Njegosevom drzavnickom zamahu i misaonom duhu crnogorski narod i drzava su nanovo afirmisali sopstvenu suverenost. Njegoseve predsmrtne molitve Gospodu Bogu da mu sacuva Crnu Goru i Crnogorce uslisene su. Tako, uz Bozju pomoc, Crnogorci kao zive karijatide drze Njegosev Mauzolej na vrhu Lovcena, kao Atlant nebo. Njegoseva Atlantida je izronila upravo zahvaljujuci njemu. Oni koji su nastojali da njegov narod okamene i pretvore u planinu, u srpski Parnas ili Olimp, dozivjeli su neuspjeh.
Crnogorski gospodar i pjesnik Njegos se oslobodio zatocenja – i postao nas savremenik.
Upravo u tadasnjoj javnosti je isticana ta misao o Njegosu kao savremeniku i svevremeniku. Odnos prema pjesniku Njegosu, kroz sum vremena, nastao je iz osjecanja da je njegovo djelo »misaoni i moralni osnov« crnogorskog pogleda na svijet.
Iako nije uprilicena velika parada, na Lovcenu se na dan otvaranja Mauzoleja skupio silan svijet, uz prisustvo znacajnih licnosti iz javnog zivota i kulture, kako Crne Gore tako i Jugoslavije.
Okupljenu masu i goste pozdravio je Nenad Bucin, predsjednik republickog SSRN, dok je pozdravnu besjedu odrzao i cin svecanog otvaranja Mauzoleja obavio tadasnji predsjednik Predsjednistva SR Crne Gore i Odbora za podizanje Mauzoleja, Veljko Milatovic.
Izaslanik predsjednika Jugoslavije Josipa Broza Tita bio je Petar Stambolic, a uz njega delegacija federacije, te savezni sekretar za narodnu odbranu, general armije Nikola Ljubicic. Svecanosti su prisustvovale delegacije svih jugoslovenskih republika i autonomnih pokrajina, zatim clan saveznog Predsjednistva iz Crne Gore Vidoje Zarkovic, predsjednik Ustavnog suda Jugoslavije Blazo Jovanovic, cijelo republicko Predsjednistvo Crne Gore, predsjednik CK SK Crne Gore Veselin Djuranovic, predsjednik tadasnjeg crnogorskog parlamenta Budislav Soskic, predsjednik crnogorske vlade Marko Orlandic, te clanovi Savjeta Federacije iz Crne Gore Svetozar Vukmanovic – Tempo, Djoko Pajkovic, Andrija Popivoda, Veljko Zekovic, Andrija Mugosa, Filip Bajkovic, Vojo Nikolic, Punisa Perovic, Savo Brkovic i Jovo Kapicic.
Tu su bili i predstavnici SRCG u forumima, organima i institucijama federacije, te funkcioneri tadasnjih drustveno-politickih organizacija i crnogorskih drzavnih organa, komandant vojnog podrucja Titograd, general-potpukovnik Danilo Jaukovic, te komandanti mornarice i narodne odbrane.
Na Lovcenu su bili predstavnici svih jugoslovenskih akademija nauka i umjetnosti. Srpsku akademiju nauka zastupao je njen predsjednik Velibor Gligoric. Takodje, svecanosti su prisustvovali i predstavnici svih jugoslovenskih univerziteta. Na proslavi su bili predstavnici izvodjaca radova, kao i brojnih naucnih, obrazovnih i kulturnih institucija, umjetnickih udruzenja, delegacije opstina, brojni domaci i strani dopisnici, novinari radia i televizije.
Iako ovoj svecanosti nijesu prisustvovali zvanicni predstavnici srpske crkve, posebnu paznju je izazivalo prisustvo igumana Filareta Koprivice, koji nije bio protiv podizanja Mauzoleja.
Izmedju brojnih vidjenijih gostiju na Lovcenu je toga dana bio i Vladimir Dedijer, Stipe Suvar, Dusan Vukotic, Veljko Bulajic, Jevrem Brkovic... i dr.
Pred samo otvranje Mauzoleja istaknuti dramski umjetnici iz svih skoro jugoslovenskih centara kazivali su fragmente iz Njegosevih djela. Nakon svecanog otvaranja uslijedilo je znatizeljno razgledanje monumentalnog i vrlo slozenog arhitektonsko-vajarskog zdanja – Njegosevog Mauzoleja.
U pozdravnoj besjedi Veljko Milatovic je, izmedju ostalog, rekao:
»Evo od danas Njegosev Lovcen visi je za jedan ispunjeni dug naseg pokoljenja velikom pjesniku, za novo djelo inspirisano njime.
Ovo je trenutak kad s Njegosem i Lovcenom srasta granitna rijec naseg vremena i naseg covjek.«
Milatovic je istakao da do toga najviseg cina put nije bio lak, sto ukazuje na »velicinu poduhvata«, kratko rezimirajuci put od zamisli do ostvarenja.
U besjedi tadasnjeg prvog covjeka Crne Gore posebno su istaknute neke misli i poruke.
»Ovaj Mauzolej crnogorskom pjesniku borbe i slobode, Petru II Petrovicu Njegosu, nije hododarje i zaduzbina u slavu trona i oltara, dekor moci i prilog sto velica ulagaca. On nije hladni mermerni kovceg na vrhu opjevane gore ni svetiliste izmaknuto od smrtnika da bi iskazivalo strahopostovanje.
Njegosev Mauzolej danas postaje nerazdvojni dio Lovcen-planine ciji je vrh sam pjesnik izabrao za svoj grob i bliski je znamen koji svojom otvorenoscu i dostupnoscu sluzi prisnom priblizavanju i povezivanju Njegosa – pjesnika sa sadasnjim i buducim generacijama.
Ovaj Mauzolej obiljezava prisutnost i zivotvornost onih Njegosevih poruka koje su u osnovi naseg odnosa prema svijetu i vremenu«.
Milatovic je zelio da se zna da su u spomenik Njegosu ugradjeni pregalastvo i ljubav obicnih, malih ljudi i omladine.
Svoje priznanje u tome svecanom casu, veli on, velikom pjesniku odaju: Cetinje, crnogorski narod, Jugoslavija, brojni kolektivi i gradjani, odaju mu svoje priznanje »za sadasnjost i buducnost koju je obogatilo njegovo djelo, za jedan svijet koji je nas izbor, za jednu poeziju koja je nadvisila vijek i prostor u kome je stvarana«.
Besjednik je apostrofirao Mestrovicev pijetet prema Njegosevom pjesnickom geniju.
Zasluge za podizanje Mauzoleja ne pripadaju samo crnogorskom narodu nego i ostalim narodima Jugoslavije, opstoj solidarnosti ogromnog broja gradjana, uz teznju da Mauzolej bude »dostojan i Njegosa i naseg vremena«.
Milatovic je, u duhu tadasnjeg vremena i realnosti, podvukao: »Mauzolej Njegosu je tako i spomenik solidarnosti nasih ljudi«.
On je lakonski ukazao na Njegoseve poetske i misaone odrednice: aktivni borbeni humanizam, herojiku i etiku, njegove rijeci »kao dio zivota i sudbine Crnogoraca«, slobodarstvo i tragiku covjekovog polozaja uopste, nuznost neprekidne borbe sa nepravdom i tirjanstvom, za ljudskost i covjestvo, protiv mraka i neslobode... Sve to Njegosa cini »savremenim i svevremenim«. Zato on pripada svima.
U svojoj apoteozi Njegosu na Lovcenskoj kapi, Milatovic je istakao na najvisem mjestu Crne Gore i ukazao na najvisu njenu misao, na monumentalnu Vladicinu filozofsko-poetsku tvorevinu.
To je Njegos oslobodjen mitomanije, gradjanske i pravoslavne, folklorne naivnosti i epske patetike, daleko od utvara proslosti.
»Tom Njegosu, gorostasu – pjesniku borbe neprestane i vizionaru, podigosmo ovaj spomenik na Lovcenu iako uvjereni da je najveci spomenik Njegosu, njegovoj stvaralackoj samovolji i slobodarskim htjenjima – slobodna Crna Gora u slobodnoj zajednici ravnopravnih naroda i narodnosti socijalisticke i nesvrstane Jugoslavije«.
Iako ove rijeci danas dijelom djeluju anahrono, one potvrdjuju dubinu i tacnost Njegosevih poruka. Ali ni Njegos ni oni koji su mu podigli spomenik u cast i slavu, nijesu bili imuni ni od zabluda ni od iluzija.
Ali zauvijek ostaju: Lovcen, Njegos i njegovo besmrtno djelo.
Na kraju, s najviseg mjesta, prvi covjek tadasnje crnogorske drzave-republike zakljucio je:
»Mauzolejem Petra II Petrovica Njegosa na Kapi Lovcenskoj, nasa kultura je postala bogatija za jedno veliko ostvarenje, za jedno novo mjesto srijetanja i sloge. Nasa briga i djelo za Njegosa ozivljavaju njegovu stalnu prisutnost, razvijaju za njega ljubav i razumijevanje kod mladih generacija i cine i ove lovcenske vidike sirim i jasnijim.
Uz osjecanje osobite casti predajem Njegosev Mauzolej na drustvenu brigu i oglasavam ga otvorenim za posjetioce«.
Danas tu »drustvenu brigu« o Mauzoleju brine izvjesni Raso Rubinet, koji bi se prvi, pred onima koji jurisaju na Njegosevu »vjecnu kucu«, zaletio da ga rusi.
Danas, mozda, nijedan tadasnji reporter »Pobjede«, »s lica mjesta«, S. Kalezic, ne bi napisao sto i tada:
»Od danas – Lovcen je ono sto je bio i nesto vise od toga. Poznata planina se vrhuni novim djelom, monumentalnim arhitektonsko-spomenickim kompleksom cistog oblika i jasne poruke. To je dug naseg vremena velikom pjesniku cija misao ce, naporedo sa onom iz Njegosevih stihova, pouzdano spajati ljude i vjekove.
Cinjenicom svoga postojanja Mauzolej zasigurno zavrsava jednu epohu, dok vlastitom istorijskom samosvijescu pouzdano otvara drugu. Njegovi temelji imaju svoju proslost, a znacenje mu je usmjereno u buducnost. Samim cinom otvaranja poceo je tako suvereno da ispunjava nas drustveni i duhovni prostor«.
Sta bi mu na ovo rekli, danas i onda, Komnen, Matija i Amfilohije. Tek Cosa.
Ako je Mauzolej svojom »univerzalnom porukom« bio namijenjen »svim nasim narodima«, sto je sa njihovom voljom i ljubavlju? Jurisajuci na Lovcen s Mauzolejem, mi smo ih otrovali svojom mrznjom. I sebe.
Koga danas zanima sto se za podizanje Mauzoleja, osim drzavnih organa i radnih kolektiva, odazvalo 4.390 individulanih priloznika ili sto je akcija »Djacki dinar – Njegosu« sprovedena u brojnim skolama sirom zemlje i u drugim prosvjetno-kulturnim ustanovama, sto je okupila oko 200.000 djaka iz cijele Juge koji su dali djacki dinar za spomenik onome koji ne stari, koji se toliko uzvisio a nas je savremenik.
Na zalost, u slavu Njegosa mnogi rade svasta. Neki bi mu gradili novu kucu, do iskopa, bez obzira sto je ova sadasnja »djelo udruzene snage i ljepote«.
Istoga dana kada je svecano otvoren Mauzolej, na Cetinju je u 18 casova predsjednik Drustva za nauku i umjetnost Crne Gore, koje je ubrzo preraslo u CANU, dr Branko Pavicevic, u prostorijama Biljarde, otvorio novu galeriju »Umjetnici Jugoslavije Njegosu«, u kojoj su 382 savremena umjetnika poklonili oko 430 eksponata, likovnih ostvarenja.
Sto je danas sa tom zbirkom – ima li je?!
Po rijecima akademika B. Pavicevica to je bio jedinstveni spomenik »koji umjetnici podizu umjetniku«, u slavu velikana »crnogorske kulture i istorije, cija misao i umjetnicko djelo pripadaju vremenima i narodima«.
Ta djela darovana Njegosu, govorila su sama o sebi. Danas o njima ne znamo nista.
Tada je akademik Pavicevic rekao: »Ova galerija je smjestena u istorijskoj zgradi, cija znamenitost ne potice zbog cinjenice sto je bila vladarska rezidencija koliko zbog toga sto je ona bila dom poezije, poezije koja je uzdigla dom slobode do astralnih visina. Pod ovim krovom su stvarana djela koja su pronijela ugled nase zemlje po svijetu i uvela nas u kulturnu bastinu Evrope«.
Kult slobode je ostao, iako se cesto kukavicki ponasamo. Iako nastoje da utule njen plamen na Lovcenu novcima od nagrade koja nosi Njegosevo ime.