Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




Novak Adžić:
VOJVODA BOŽO PETROVIĆ (1845 – 1927) – (VOJSKOVODjA, SENATOR I PREDSJEDNIK VLADE NA BRANIKU CRNE GORE OD SRPSKOG AGRESORA)


Tragedija koja je od 1918. godine zadesila crnogorski narod nije mimoisla ni njegovo kulturno-istorijsko nasljedje. Divljacki su se rusili crnogorski spomenici, skrnavili i ponizavali nacionalni i drzavni simboli Crne Gore. Zabranjeno je nosenje crnogorske kape, crnogorska drzavna, vojnicka i narodna zastava bila je zgazena i uprljana, srusena je Njegoseva kapela na Lovcenu posvecena Svetom Petru Cetinjskom, ostecena u doba Austro-Ugarske okupacije, da bi Aleksandar Karadjordjevic podigao novu i drugaciju u slavu dinastrije Karadjordjevic i u cast rodjenja svojega sina Petra. Pristupilo se u vrijeme srpske okupacije Crne Gore i njene nasilne aneksije brisanju crnogorske istorije, sprovodjenju politike asimilacije crnogorskog naroda, ruzenju i rusenju njegovih obicaja, tradicije, kulture i pamcenja.

Vlasti nijesu tada postedjele ni staro, istorijsko, proslavljeno zvono Ivana Crnojevica. I ono je bilo na udaru savremenih vandala. Zvono Ivana Crnojevica stradalo je 1934. godine. Tada je ono skinuto sa Cetinjskog manastira svetog Ivana Crnojevica, osnivaca Cetinja i grandioznog crnogorskog srednjevjekovnog drzavnika. Zvonilo je u trenucima posebno vaznim i svecanim u istoriji Crne Gore. Ljubomir Nenadovic je pisao o zvonu Ivana Crnojevica i ovo: »Ono je dvjesta godina sa usamljenih zidina Cetinjskog manastira, kao pustinjak, kao siroce bez igdje ikoga, kroz ove planine jecalo i pred Bogom plakalo«. »Njemu je dato prvenstvo, te i sada, izmedju svih zvona, svakom prilikom ono se prvo javi. Ono je docekalo da oglasi da se predao Niksic, Bar, Nis, Plevna, Jedrene. Ono je docekalo da oglasi: da je osvojeno ostrvo Vranjina, stolica stare Zetske Mitropolije, odakle se negda njegova jeka razlegala po talasima Skadarskog jezera...Sada glas njegov razleze se do reke Volge, do Temze i do obala Tihog okeana: svaku novost koju ono iz ovih krajeva oglasi, odmah raznese telegrafska munja na sve strane sveta«.
To, cuveno, Zvono Ivanovo zvonilo je kad se, recimo rodio prestolansljednik Danilo, najstariji sin knjaza Nikole I Petrovica Njegosa i kad je crnogorska vojska odnijela velicanstvenu pobjedu na Vucjem Dolu. Ali, sa stravom i uzasom koji su nastupili tragicnim krajem Crnogorskog Kraljevstva i Zvono Ivanovo biva osudjeno da nestane zajedno sa brojnim istorijskim spomenicima i eksponatima duhovne i materijalne kulture crnogorskog naroda. »To je staro zvono smetalo brisacima crnogorske istorije, pa su ga pod izgovorm da je napuklo, poslali u Vojvodinu da se pretopi, i od njega su mesingane kvake na kapijama vojvodjanske gospode«, pise dr Radoslav Rotkovic. Sve i da je bilo napuklo, niko nije imao pravo da ga otme Crnoj Gori, niti da ga odnese i da ga pretopi. Njemu je bilo mjesto u muzeju crnogorskih starina. Nije zasluzilo da nestane. A nestalo je na brutalan i primitivan nacin. Cak ni natpis koji je na njemu postojao nije prepisan. Sve se radilo da se ubije pamcenje, istorijska, nacionalna i drzavotvorna svijest i memorija crnogoraskog naroda. Zato je i nad Zvonom Ivanonovim i izvrsena smrtna kazna.
Savremeni crnogorski knjizevnik, akademik Jevrem Brkovic, u svom djelu »Komitske balade« objavio je i svoju cuvenu pjesmu »Zvono Ivanovo«, napisanu 1988. godine.
Tu pjesmu zavrsava ovim ubjedljivim stihovima, koje filigrantskom preciznoscu docaravaju zlu sudbinu Zvona Ivanova:

»Neka se zna:
Ivanovo Zvono s Cetinja Ivanova
(kad ono razur Crne Gore dodje)
ko staro gvozdje u Backu otpremise
i tamo pretopise u kvake za dvorac
gospodina Dundjerskog Gedeona!
Sveto nase Zvono Ivanovo«.


Sa crnogorskim svetinjama 1918. godine, stradali su i poznate crnogorske licnosti, drzavnici, vojskovodje, patrioti. Jedan od najpoznatijih crnogorskih drzavnika tog doba, koji je bio u okovima srpskih tirjana i okupatora bio je i vojvoda Bozo Petrovic, gospodin Bozo!
Vojvoda Bozo Petrovic Njegos (1845–1927) bio je bliski rodjak kralja Nikole, Predsjednik Crnogorskog Senata, komandant Juznog sektora crnogorske vojske u Velikom ratu 1876-1878. godine, predstavnik Crne Gore, zajedno sa vojvodom Stankom Radonjicem, na Berlinskom kongresu 1878. godine, Predsjednik Ministarskog savjeta (Vlade) Knjazevine Crne Gore (1879-1905) i ministar, te guverner Skadra 1915. godine. Vojvoda Bozo Petrovic, zavrsio je u Parizu 1867. godine Licej Luja Velikoga, vratio se u Crnu Goru i sa navrsene 22 godine postao predsjednik Crnogorskog Senata.
Vojvoda Bozo Petrovic je u ime Crne Gore obavljao brojne diplomatske misije, cesto putovao u inostranstvo, susreijetao se, razgovarao i pregovarao sa istaknutim evropskim drzavnicima, poltiicarima i drugim zvanicnicima i dostojno i autoritativno reprezentovao inrese Knjazevine i Kraljevoine Crne Gore. Bio je postovan u uvazavan kao licnost i u domacim i medjunarodnim krugovima.
Nakon srpske okupacije i aneksije Crne Gore 1918. godine vojvoda Bozo Petrovic je bio izlozen teroru, mucenju i prinudi od strane novouspostavljenih vlasti. Vojvoda Bozo Petrovic jedan je od organizatora Bozicnog ustanka crnogorskog naroda 21. decembra 1918. godine. U pogledu organizovanja ustanka odrzavao je vezu sa kraljem Nikolom i ostvarivao prepisku sa crnogorskom Vladom u izgnanstvu, posebno sa njenim ministrom iz Rima Milom M. Vujovicem. Uoci izbijanja ustanka stari crnogorski vojvoda Bozo Petrovic (od 70 godina) uhapsen je u Niksicu decembra 1918. godine. Sikaniran je i maltretiran od strane okupacionih vlasti i njihovog sreskog nacelnika Tomica. Utamnicen je u podgorickom zatvoru »Jusovaca«.

Nikola Tomanov Zec povodom hapsenja vojvode Boza Petrovica navodi u svojim memoarima »Zelenasi«:
»Prilikom sprovodjenja vojvode Boza Petrovica iz niksickog u podgoricki zatvor, na Bogeticima rekao mu je Marko Savicevic:
»Kako bi bilo vojvodo da te pojasem do Podgorice ? Do ovog jahanja nije doslo, ali je tacno da mu je Savicevic oduzeo skupocjeni stap, koga je stari vojvoda decenijama nosio i koji mu je za ovu priliku bio vrlo potreban«.

U knjizi »Nekoliko stranica iz krvavog albuma Karadjordjevica«, Rim, 1921, pise i ovo: » Osim zatvorenih Crnogoraca ima i jedan broj interniranih, vecinom prvaka, medju kojima su: vojvoda Bozo Petrovic, bivsi Predsjednik Ministarskog savjeta, Mihailo Popovic, clan Drzavnog savjeta u penziji, Stevo Tatar, clan Glavne drzavne kontrole, Spiro Popovic, Direktor posta i telegrafa, Marko Petrovic su internirani u Sarajevu (Bosna)«. U decembru 1918. godine, od strane srpskih vlasti, maltretirani su tri brata: »Vojvoda Bozo Petrovic (70. godina), bivsi predsjednik Ministarstva, general Djuro Petrovic (69. godina) i Marko Petrovic (63 godine), bivsi oblasni upravitelj, koji su zivjeli na svojim imanjima u okolini Niksica. Sva trojica su tada bila zatvorena u Podgorici. Poslije skoro godinu, vojvoda Bozo i Marko Petrovic bili su oslobodjeni, a sada se nalaze internirani u Sarajevu ( Bosna). General Petrovic se nalazi jos u zatvoru u Podgorici, gdje je potpuno oslijepio. On vec nekoliko mjeseci moli da mu se dozvoli operacija na ocima, ali tu dozvolu jos do danas nije dobio”, kaze se u istom dokumentu.
Tamnovao je vojvoda Bozo Petrovic u podgorickoj »Jusovaci« vise od jedne i po godine, poslije cega je interniran u Sarajevo. Stradao je vojvoda Bozo Petrovic zato sto je trajno bio vjeran Domovini, Kruni i Zastavi Crnogorskoj.
U cilju utvrdjivanja stvarnog stanja u Crnoj Gori poslije 1918. godine, dolazili su u Crnu Goru brojni strani predstavnici, misije i delegacije, slate od relevantnih subjekata u medjunarodnoj zajednici sa konkretnim i specijalnim zadacima.
U tu svrhu, pored ostalih, u Crnu Goru je 1919. godine stigao, kao predstavnik SAD, americki oficir i specijalni savjetnik za vojna pitanja predsjednika SAD Vudroa Vilsona major Carls Velington Furlong, kasniji univerzitetski profesor. Furlong je, inace, bio clan americke delegacije na Konferenciji mira u Versaju 1919. godine i vojni agent. Imao je obavezu da o situaciji u Crnoj Gori, u svojstvu sefa americke misije, na osnovu istrazivanja, sacini i podnese izvjestaj. Furlong je bio u Crnoj Gori od 6. februara do 2. marta 1919. godine. Major Fulog je 12. februrara 1919. godine u Jusuf-pasinom zatvoru ili podgorickoj tamnici »Jusovaca« razgovarao i sa vojvodom Bozom Petrovicem.
Premilnarni izvjestaj majora Furlonga datiran je 11. marta 1919. godine. U tom izvjestaju Furlong veli da mu je vojvoda Bozo Petrovic rekao i ovo: »Ja sam Kraljev rodjak i sluzio sam svoju zemlju 40 godina - kao najblizi saradnik kralja Nikole i Princeva i bio ugledna licnost u Crnoj Gori. Sadasnja vlast je dogovorna sto sam ja u zatvoru. Crna Gora je uvijek bila slobodna zemlja i kao takva priznata od Evrope. Predsjednik Vilson je kazao da svim malim zemljama, ukljucujuci i Belgiju, Crnu Goru i Srbiju, treba dati samostalnost. Svi su se Crnogorci nadali da ce saveznicke snage biti poslane ovdje da odrzavaju red i svi smo se nadali autonomiji. Mi zelimo da izaberemo nas sopstveni Parlament i neka sudbinu Crne Gore odluci njen narod...Umjesto Crnogoraca ovdje su dosli Srbi i donijeli mnogo novca. Dva-tri covjeka su nazvali sebe Parlamentom i uredili da se u njemu nadju jedino ljudi koji imaju iste ideje kao i oni. Taj prvi komitet sacinjavali su dva Srbina i jedan Crnogorac: Petar Kosovic, Svetozar Tomic i Janko Spasojevic. Clanovi bivse crnogorske Vlade nijesu bili ukljuceni ni u komitet ni u parlament...Nase pristalice vecinom se nalaze u staroj Crnoj Gori. Mislim da ih ima vise nego sto sam spreman da kazem. Svako u Crnoj Gori smatra da su izbori bili nelegalni i suprotni zakonu zemlje i da je volja naroda falsifikovana. Srpski zvanicnici i izaslanici, koje su oni izabrali, anektirali su i okupirali Crnu Goru. Nema mogucnosti da bilo ko nesto ucini, ali ima mnogo ljudi u planinama koji ne priznaju sadasnju vladu...Mi zelimo konfederalnu Jugoslaviju, ali nista se ne moze uraditi dok Crnu Goru ne okupiraju Savznicke trupe Engleske, Amerike i Francuske. Mi ne zelimo ni Srbe ni Italijane. Onda bi mogli da izrazimo svoje poglede slobodno. Partiju koja ima ovdje moc cine boljsevici i ona ne moze zavesti red u zemlji. Oni su svi Srbi i dozvoljavaju svaku vrstu samovolje. Zemlja je siromasna i oni dozvoljavaju pljacku i otimanje. Njihovi ljudi mogu uzeti sto god zele od seljaka. Mogu ubiti koga god zele i nece ih niko pozvati na odgovornost pred zakonom«, rekao je tada vojvoda Bozo Petrovic u podgorickoj »Jusovaci« americkom oficiru i izaslaniku Furlongu kada ga je ovaj posjetio kao poltiickog zatvorenika.
Poruka kralja Nikole crnogorskom narodu, na intervenciju saveznika, prevashodno americkog predsjednika Vilsona, koji je kod kralja Nikole poslao svog licnog sekretara kao poklisara s tim zadatkom majora Kloza, uslijedila je nakon sto je izbio ustanak crnogorskog naroda protiv srpske okupacije i aneksije Crne Gore. Mesaz kralja Nikole crnogorskom narodu od 22. januara 1919. godine, donijet je na inicijativu predsjednika Vilsona. Taj Nikolin mesaz, kojim je Versajska konfrencija nastojala da izdejstvuje da kralj Nikola doprinese na crnogorski narod obustavi oruzanu borbu, poslat je u Crnu Goru, ali on nikada nije saopsten narodu. On glasi: »Mome dragom narodu, Preklinjem Vas da ostanete s mirom na vasim domovima i da se ne protivite oruzanom rukom trupama, koje hoce da prigrabe vlast u nasoj zemlji. Ja sam dobio najvise garancije od predstavnika saveznickih zemalja, da ce u skorom vremenu biti pruzena crnogorskom narodu zgodna prilika da se slobodno izjasni o politickoj formi svoje buduce vlade. Sto se mene tice, ja cu se sa zadovoljstvom prikloniti toj odluci – Nikola, s. r.«. Taj Nikolin mesaz obajavio je i sluzbeni “Glas Crnogorca”, od 11. januara 1919. godine, objavljuci uz njega i ovo: “Ovo saopstenje odobrila je na svojoj jucerasnjoj sjednici konferencija mira u Parizu i dala je svoje ovlascenje da se uputi u Crnu Goru”.
Navedeni mesaz kralja Nikole stigao je u Crnu Goru kad je Bozicni ustanak bio ugusen. Konferencija mira u Parizu odobrila je 8. (21) januara 1919. godine da se ta poruka posalje u Crnu Goru, a ona je upucena u nju dan kasnije, dakle, 9 (22) januara. Ali, ta poruka nikada nije urucena vojvodi Bozu Petrovicu, jer su ga okupacione vlasti vec bile uhapsile i utamnicile u podgorickom zatvororu »Jusovaca«. Ovu poruku primio je francuski general Po