Prvi filmski dokument vezan za Crnu Goru nastao je samo godinu dana poslije rađanja kinematografije uopšte.

Kamerman Anri Le Ljer (Henrу Le Lieure) snimio je, oktobra 1896, dolazak u Rim crnogorskog knjaza Nikole I i njegove pratnje, povodom udadbe njegove kćeri za tadašnjeg prijestolonasljednika Italije. Ta storija ušla je u film braće Limijer (Lumieres Freres): „Matrimonio dei principi di Napoli a Roma", koji je prikazivan u Rimu krajem januara i početkom februara 1897.godine. Stranci su snimili i prve filmove u Crnoj Gori i o Crnoj Gori.

Istovremeno održali su i prve filmske projekcije u Crnoj Gori. Bilo je to u ljeto 1902. godine.

Prilikom proglašenja Crne Gore kraljevinom, 1910, na Cetinju su se našli snimatelji iz Rima, Beča, Budimpešte i Splita. Pored događaja za vrijeme svečanosti, snimili su više prizora o Crnoj Gori. Svi ti filmovi prikazivani su i na Cetinju, uglavnom u okviru Pateovog (Pathe) i Gomonovog (Gaumont) žurnala.

U toku prvog balkanskog rata, 1912, nekoliko inostranih filmskih kuća snimalo je filmske scene o borbama i pobjedama crnogorske vojske, posebno o opsadi i padu Skadra. Na osnovu tada snimljene filmske građe razna evropska filmska preduzeća stvorila su više filmskih žurnala o ovom tursko-crnogorskom ratu.

Isti je slučaj i sa prvim svjetskim ratom. I tada su strana filmska preduzeća snimala onovremenske ratne događaje u Crnoj Gori, a braća Pate (Pathe Freres) su to nastavili i poslije kapitulacije Crne Gore, u Francuskoj, gdje su snimili niz filmova o tamošnjem boravku kralja Nikole i drugih crnogorskih emigranata.

U doba austrougarske okupacije, od početka 1916. do pred kraj 1918, nekoliko bečkih filmskih producenata snimalo je u Crnoj Gori, pored ratnih reportaža, i druge vrste dokumentarnih filmova, u većini o ljepotama Crne Gore, njenim ljudima i zanimljivostima.

U dijelu Crne Gore koji se do 1918. nalazio pod austrougarskom okupacijom, razni putujući bioskopi prikazivali su filmove, često posjećujući i tada slobodni dio Crne Gore.

Prvi stalni kinematograf u Crnoj Gori otvoren je na Cetinju sredinom 1908. godine. Do 1914. još su otvoreni bioskopi u Kotoru i Nikšiću. Repertoar bioskopa sastojao se iz filmskih pregleda, dokumentarnih i igranih filmova iz tadašnje tekuće evropske kinematografije.

***

Prvi igrani dugometražni film iz crnogorskog života ,,Vaskresenja ne biva bez smrti" («Non c'e resurrezione senza morte») proizveden je u okviru italijanske kinematografije, sa njihovim filmskim kadrom, aprila 1922. godine. Autor scenarija i inspirator snimanja ovog filma bio je Vladimir Đ. Popović, koji je tako postao i prvi crnogorski sineast. Po prvom svjetskom ratu pojavio se i prvi crnogorski filmski glumac - Mihailo Ivanović Vavić. Između dva svjetska rata u Crnoj Gori snimali su mnogi inostrani filmski stvaraoci, koristeći pejzaže za svoje filmove.

Godine 1928, „Defa-film" iz Berlina snimila je u Crnoj Gori dugometražni igrani film o crnogorskoj krvnoj osveti: „Zakon crnih brda" („Das Gesetz der schwarzen Berge"). U radu na ovom filmu učestvovao je i Marko M. Dragović, koji je prvi od Crnogoraca stekao zvanje filmskog reditelja, poslije školovanja u Berlinu.

Neki domaći, ali najviše inostrani producenti, uglavnom njemački, u ovom vremenu, snimili su u Crnoj Gori više filmskih reportaža o aktuelnim događajima i nekoliko kulturno-turističkih filmova o raznim crnogorskim narodnim običajima i prirodnim ljepotama Crne Gore. Među njima se ističe dugometražni dokumentarni film o Durmitoru iz 1930, u proizvodnji jednog zagrebačkog turističkog kluba. Sredinom 1932, u njemačko-jugoslovenskoj koprodukciji, snimljen je u Crnoj Gori dugometražni igrani film „Fantom Durmitora" („Das Lied der schwarzen Berge"). Na teritoriji današnje Crne Gore 1940. godine bilo je devet privatnih bioskopa.

U crnogorskim časopisima i novinama već se javljaju prikazi na filmove, reportaže sa snimanja, poneki prevedeni ili originalni članak iz oblasti filmske teorije i prakse.

Za vrijeme fašističke okupacije Crne Gore, italijanski snimatelji snimili su niz događaja i mnoge crnogorske predjele i naselja. Avgusta 1944, dva sovjetska snimatelja spustili su se padobranom u oslobođeni Kolašin. Kamerom, zabilježili su veliki broj ratnih zbivanja u Crnoj Gori, do njenog oslobođenja, 1. januara ) 1945. godine.

***

Poslije drugog svjetskog rata, prve filmove sa crnogorskom temom snimala su filmska preduzeća iz drugih jugoslovenskih socijalističkih republika. Prvi takav film bio je dokumentarac iz 1947. o Njegošu, za koji je scenario napisao znameniti crnogorski književnik Mihailo Lalić. To je jedan od sedam kratkometražnih filmova o Njegošu, koje su do sada realizovali domaći i inostrani filmski autori.

Od 1945. do 1947, kada je osnovano Preduzeće za raspodjelu filmova, posebne komisije, odjeljenja i redakcije organizovale su bioskopsku mrežu i vršile raspodjelu filmova. Konačno, marta 1949, osnovan je na Cetinju Lovćen-film", preduzeće za proizvodnju filmova, kasnije i sa svojom tehničkom bazom i distribucijom. Maja 1951, ovo preduzeće proizvelo je prvi crnogorski film, dokumentarnu reportažu o kongresu fiskulturnika, a oktobra 1955. snimljen je i prvi dugometražni igrani film crnogorske profesionalne kinematografije o lažnom caru Šćepanu Malom, u režiji Velimira Stojanovića.

Od svoga prvog filma, 1951, pa do 1965, kada je prestao da postoji, „Lovćen-film" je razvio značajnu djelatnost, prvo na području dokumentarnog, a nešto kasnije i dugometražnog igranog filma. Neki od ovih filmova, nagrađivani na našim i međunarodnim festivalima, predstavljaju zapažena dostignuća u jugoslovenskoj kinematografiji. U prvom redu, to su neka ostvarenja reditelja V. Stojanovića („Njegoš", 1951, „Mrtvi grad", 1952, „Utkani tokovi", 1954, trilogija „Za život", 1953, prvi jugoslovenski eksperimentalni film); zatim V. Bulajića „Kamen i more", 1953; B. Bastaća „Mali voz", 1959, „Selo Tijanje" 1960, „Žedne česme", 1962; Z. Velimirovića ,,Zublja grahovačka" 1958; N. Jovićevića „Kok-kok", 1961 idr.

Veće uspjehe iz crnogorske produkcije dugometražnog igranog filma postigli su filmovi: V. Stojanovića ,,Zle pare", 1956; Z. Velimirovića ,,Dan četrnaesti", 1960; ,,Ne diraj u sreću", 1961. M. Đukanovića itd.

Od filmova iz koprodukcija sa stranim partnerima ističu se: „Kapo" D. Pontekorva, 1960, i ,,Ne ubij", 1961, K. Otan-Lare.

Za šesnaest godina svoga postojanja, „Lovćen-film" je proizveo: 119 dokumentarnih i kratkih igranih filmova i 15 dugometražnih igranih filmova, u svim žanrovima. Od 1966. godine, kada je osnovan, pa do 1979. kada je prestao sa radom, Filmski studio Titograd, kao nasljednik „Lovćen-filma", proizveo je 42 kratkometražna igrana i dokumentarna filma, dok je dugometražne igrane filmove radio samo u domaćoj koparticipaciji i u stranoj корrоdukciji. Među filmovima rađenim sa domaćim preduzećima zapaženi su: „Derviš i smrt", 1974. Z. Velimirovića i „Beštije", 1978. Ž. Nikolića, a sa stranim partnerima, u stvari sovjetskim: „Provereno, min njet" 1965. I. Lisjenka i Z. Velimirovića i „Svadba" 1974. R. Šaranovića.

Danas, „Zeta-film" je jedina radna organizacija u Crnoj Gori za promet i proizvodnju filmova, koja će ove godine, u zajednici sa TV Titograd, realizovati veliki filmski i TV projekat o Trinaestojulskom ustanku 1941. godine.

Već desetak godina crnogorski filmski kadrovi školuju se u visokim umjetničkim školama, kao filmski reditelji, dramaturzi, scenaristi, snimatelji, montažeri, glumci i organizatori. U međuvremenu, razvila se i kvalitetna filmska kritika i teorija. Među poslijeratnim filmskim stvaraocima svojim radom i estetsko-umjetničkim dometima ističu se u jugoslovenskoj kinematografiji filmski radnici iz Crne Gore od reditelja: V. Stojanović (1921- 1959), B. Bastać, V. Bulajić, Z. Velimirović, D. Vukotić, V. Gilić, P. Golubović, M. Đuranović, N. Jovićević, Ž. Nikolić, R. Šaranović, K. Škanata i dr.; od scenarista: R. Đurović, S. Bulajić, M. Kovač, B. Pekić, B. Šćepanović i dr. Takođe i nekoliko snimatelja, a pogotovo veliki broj glumaca. U 1976. godini, SR Crna Gora imala je 31 bioskop, sa 10.759 sjedišta i 12.447 predstava domaćih i stranih filmova, kao i 3.710 bioskopskih posjetilaca na hiljadu stanovnika.