Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




CRNOGORSKA KINEMATOGRAFIJA
(odlomak iz knjige CRNA GORA, 1981.)






Prvi filmski dokument vezan za Crnu Goru nastao je samo godinu dana poslije rađanja kinematografije uopšte.

Kamerman Anri Le Ljer (Henrу Le Lieure) snimio je, oktobra 1896, dolazak u Rim crnogorskog knjaza Nikole I i njegove pratnje, povodom udadbe njegove kćeri za tadašnjeg prijestolonasljednika Italije. Ta storija ušla je u film braće Limijer (Lumieres Freres): „Matrimonio dei principi di Napoli a Roma", koji je prikazivan u Rimu krajem januara i početkom februara 1897.godine. Stranci su snimili i prve filmove u Crnoj Gori i o Crnoj Gori.

Istovremeno održali su i prve filmske projekcije u Crnoj Gori. Bilo je to u ljeto 1902. godine.

Prilikom proglašenja Crne Gore kraljevinom, 1910, na Cetinju su se našli snimatelji iz Rima, Beča, Budimpešte i Splita. Pored događaja za vrijeme svečanosti, snimili su više prizora o Crnoj Gori. Svi ti filmovi prikazivani su i na Cetinju, uglavnom u okviru Pateovog (Pathe) i Gomonovog (Gaumont) žurnala.

U toku prvog balkanskog rata, 1912, nekoliko inostranih filmskih kuća snimalo je filmske scene o borbama i pobjedama crnogorske vojske, posebno o opsadi i padu Skadra. Na osnovu tada snimljene filmske građe razna evropska filmska preduzeća stvorila su više filmskih žurnala o ovom tursko-crnogorskom ratu.

Isti je slučaj i sa prvim svjetskim ratom. I tada su strana filmska preduzeća snimala onovremenske ratne događaje u Crnoj Gori, a braća Pate (Pathe Freres) su to nastavili i poslije kapitulacije Crne Gore, u Francuskoj, gdje su snimili niz filmova o tamošnjem boravku kralja Nikole i drugih crnogorskih emigranata.

U doba austrougarske okupacije, od početka 1916. do pred kraj 1918, nekoliko bečkih filmskih producenata snimalo je u Crnoj Gori, pored ratnih reportaža, i druge vrste dokumentarnih filmova, u većini o ljepotama Crne Gore, njenim ljudima i zanimljivostima.

U dijelu Crne Gore koji se do 1918. nalazio pod austrougarskom okupacijom, razni putujući bioskopi prikazivali su filmove, često posjećujući i tada slobodni dio Crne Gore.

Prvi stalni kinematograf u Crnoj Gori otvoren je na Cetinju sredinom 1908. godine. Do 1914. još su otvoreni bioskopi u Kotoru i Nikšiću. Repertoar bioskopa sastojao se iz filmskih pregleda, dokumentarnih i igranih filmova iz tadašnje tekuće evropske kinematografije.

***

Prvi igrani dugometražni film iz crnogorskog života ,,Vaskresenja ne biva bez smrti" («Non c'e resurrezione senza morte») proizveden je u okviru italijanske kinematografije, sa njihovim filmskim kadrom, aprila 1922. godine. Autor scenarija i inspirator snimanja ovog filma bio je Vladimir Đ. Popović, koji je tako postao i prvi crnogorski sineast. Po prvom svjetskom ratu pojavio se i prvi crnogorski filmski glumac - Mihailo Ivanović Vavić. Između dva svjetska rata u Crnoj Gori snimali su mnogi inostrani filmski stvaraoci, koristeći pejzaže za svoje filmove.

Godine 1928, „Defa-film" iz Berlina snimila je u Crnoj Gori dugometražni igrani film o crnogorskoj krvnoj osveti: „Zakon crnih brda" („Das Gesetz der schwarzen Berge"). U radu na ovom filmu učestvovao je i Marko M. Dragović, koji je prvi od Crnogoraca stekao zvanje filmskog reditelja, poslije školovanja u Berlinu.

Neki domaći, ali najviše inostrani producenti, uglavnom njemački, u ovom vremenu, snimili su u Crnoj Gori više filmskih reportaža o aktuelnim događajima i nekoliko kulturno-turističkih filmova o raznim crnogorskim narodnim običajima i prirodnim ljepotama Crne Gore. Među njima se ističe dugometražni dokumentarni film o Durmitoru iz 1930, u proizvodnji jednog zagrebačkog turističkog kluba. Sredinom 1932, u njemačko-jugoslovenskoj koprodukciji, snimljen je u Crnoj Gori dugometražni igrani film „Fantom Durmitora" („Das Lied der schwarzen Berge"). Na teritoriji današnje Crne Gore 1940. godine bilo je devet privatnih bioskopa.

U crnogorskim časopisima i novinama već se javljaju prikazi na filmove, reportaže sa snimanja, poneki prevedeni ili originalni članak iz oblasti filmske teorije i prakse.

Za vrijeme fašističke okupacije Crne Gore, italijanski snimatelji snimili su niz događaja i mnoge crnogorske predjele i naselja. Avgusta 1944, dva sovjetska snimatelja spustili su se padobranom u oslobođeni Kolašin. Kamerom, zabilježili su veliki broj ratnih zbivanja u Crnoj Gori, do njenog oslobođenja, 1. januara ) 1945. godine.

***

Poslije drugog svjetskog rata, prve filmove sa crnogorskom temom snimala su filmska preduzeća iz drugih jugoslovenskih socijalističkih republika. Prvi takav film bio je dokumentarac iz 1947. o Njegošu, za koji je scenario napisao znameniti crnogorski književnik Mihailo Lalić. To je jedan od sedam kratkometražnih filmova o Njegošu, koje su do sada realizovali domaći i inostrani filmski autori.

Od 1945. do 1947, kada je osnovano Preduzeće za raspodjelu filmova, posebne komisije, odjeljenja i redakcije organizovale su bioskopsku mrežu i vršile raspodjelu filmova. Konačno, marta 1949, osnovan je na Cetinju Lovćen-film", preduzeće za proizvodnju filmova, kasnije i sa svojom tehničkom bazom i distribucijom. Maja 1951, ovo preduzeće proizvelo je prvi crnogorski film, dokumentarnu reportažu o kongresu fiskulturnika, a oktobra 1955. snimljen je i prvi dugometražni igrani film crnogorske profesionalne kinematografije o lažnom caru Šćepanu Malom, u režiji Velimira Stojanovića.

Od svoga prvog filma, 1951, pa do 1965, kada je prestao da postoji, „Lovćen-film" je razvio značajnu djelatnost, prvo na području dokumentarnog, a nešto kasnije i dugometražnog igranog filma. Neki od ovih filmova, nagrađivani na našim i međunarodnim festivalima, predstavljaju zapažena dostignuća u jugoslovenskoj kinematografiji. U prvom redu, to su neka ostvarenja reditelja V. Stojanovića („Njegoš", 1951, „Mrtvi grad", 1952, „Utkani tokovi", 1954, trilogija „Za život", 1953, prvi jugoslovenski eksperimentalni film); zatim V. Bulajića „Kamen i more", 1953; B. Bastaća „Mali voz", 1959, „Selo Tijanje" 1960, „Žedne česme", 1962; Z. Velimirovića ,,Zublja grahovačka" 1958; N. Jovićevića „Kok-kok", 1961 idr.

Veće uspjehe iz crnogorske produkcije dugometražnog igranog filma postigli su filmovi: V. Stojanovića ,,Zle pare", 1956; Z. Velimirovića ,,Dan četrnaesti", 1960; ,,Ne diraj u sreću", 1961. M. Đukanovića itd.

Od filmova iz koprodukcija sa stranim partnerima ističu se: „Kapo" D. Pontekorva, 1960, i ,,Ne ubij", 1961, K. Otan-Lare.

Za šesnaest godina svoga postojanja, „Lovćen-film" je proizveo: 119 dokumentarnih i kratkih igranih filmova i 15 dugometražnih igranih filmova, u svim žanrovima. Od 1966. godine, kada je osnovan, pa do 1979. kada je prestao sa radom, Filmski studio Titograd, kao nasljednik „Lovćen-filma", proizveo je 42 kratkometražna igrana i dokumentarna filma, dok je dugometražne igrane filmove radio samo u domaćoj koparticipaciji i u stranoj корrоdukciji. Među filmovima rađenim sa domaćim preduzećima zapaženi su: „Derviš i smrt", 1974. Z. Velimirovića i „Beštije", 1978. Ž. Nikolića, a sa stranim partnerima, u stvari sovjetskim: „Provereno, min njet" 1965. I. Lisjenka i Z. Velimirovića i „Svadba" 1974. R. Šaranovića.

Danas, „Zeta-film" je jedina radna organizacija u Crnoj Gori za promet i proizvodnju filmova, koja će ove godine, u zajednici sa TV Titograd, realizovati veliki filmski i TV projekat o Trinaestojulskom ustanku 1941. godine.

Već desetak godina crnogorski filmski kadrovi školuju se u visokim umjetničkim školama, kao filmski reditelji, dramaturzi, scenaristi, snimatelji, montažeri, glumci i organizatori. U međuvremenu, razvila se i kvalitetna filmska kritika i teorija. Među poslijeratnim filmskim stvaraocima svojim radom i estetsko-umjetničkim dometima ističu se u jugoslovenskoj kinematografiji filmski radnici iz Crne Gore od reditelja: V. Stojanović (1921- 1959), B. Bastać, V. Bulajić, Z. Velimirović, D. Vukotić, V. Gilić, P. Golubović, M. Đuranović, N. Jovićević, Ž. Nikolić, R. Šaranović, K. Škanata i dr.; od scenarista: R. Đurović, S. Bulajić, M. Kovač, B. Pekić, B. Šćepanović i dr. Takođe i nekoliko snimatelja, a pogotovo veliki broj glumaca. U 1976. godini, SR Crna Gora imala je 31 bioskop, sa 10.759 sjedišta i 12.447 predstava domaćih i stranih filmova, kao i 3.710 bioskopskih posjetilaca na hiljadu stanovnika.