1. UVOD

Zaštita nasljeđa sprovodi se i kroz izradu odnosno realizaciju planskih dokumenata. U sklopu prostornih planova određuju se principijelni stavovi i opšti uslovi zaštite graditeljskog nasljeđa, dok se specifične odredbe i posebni uslovi definišu kroz generalne i detaljne urbanističke planove i urbanističke projekte. Realizacija smjernica zaštite ostvaruje se potom kroz investiciono-tehničku dokumentaciju za pojedinačne objekte u rasponu od idejnih rješenja do glavnih ili izvođačkih projekata.

Ovim radom se daje prikaz tretmana tradicionalne arhitekture Primorja u različitim prostornim planovima koji su osnov za uređenje, korišćenje i zaštitu prostora ovog dijela Republike.

2. PROSTORNI PLAN REPUBLIKE

Prostornim planom Republike uočena je nedovoljna zaštita spomeničkog nasljeđa, a posebno ruralnih aglomeracija, starih gradova i utvrđenja koji su odavno postali nerazlučivi dio prepoznatljivog pejzaža Primorja što bitno utiče na narušavanje njegove vrijednosti. Zato je ukazano na zaštitu kulturnog nasljeđa i njegovo usklađeno uključivanje u tokove urbanizacije i privrednog razvoja.

Na području Primorja je neophodno valorizovati tradicionalno nasljeđe - gradska jezgra odnosno ruralne aglomeracije Boke Kotorske i Paštrovića. Očuvanje i unaprijeđenje vrijednosti ovog nasljeđa polaze od naglašene orijentacije ka obnavljanju poljoprivrednih aktivnosti i razvoju turizma na velikom dijelu ruralnog prostora, a u nekim slučajevima i za proglašavanje pojednih cjelina za etno-parkove. Jedna od mjera je i zaštita ruralnih naselja na padinama od dalje degradicije kao i njihova revitalizacija tako da prihvate stanovanje za poljoprivredno stanovništvo, ali i stanovništvo zaposleno u naseljima na obali. U zaštićenim jezgrima nužno je izbjegavati sadržaje koji bi mogli doprinijeti njihovoj degradaciji, a razvijati one koji omogućavaju njihovo puno uključivanje u savremene životne tokove.

Obnovu i revitalizaciju potrebno je vršiti saglasno urađenoj prostorno-planskoj dokumentaciji uz korišćenje dosadašnjih domaćih i inostranih iskustava u obnovi.

3. PROSTORNI PLANOVI PRIMORSKIH OPŠTINA

Za područje Primorja urađeni su prostorni planovi za pet opština, osim za opštinu Bar. Svi imaju ciljnu godinu 2001., osim za Ulcinj, gdje je to 2015. godina. Planovi se međusobno jako razlikuju, iako su radjeni po srodnoj metodologiji u sklopu Projekta YUG/79/104 sredinom osamdesetih godina. Evidentne su razlike u planskom iskazu, u nivou i sadržaju obrade pojedinih oblasti, kako u tekstualnom tako i u grafičkom delu. To se djelimično može i opravdati činjenicom da je riječ o različitim prostornim sistemima, koji su svi za sebe zasebni administrativni dijelovi, mada skupa čine i cjelinu Crnogorskog primorja. Dodatno obrazloženje je da je planove radilo čak 7 institucija iz Podgorice, Herceg Novog, Beograda i Zagreba. Uočava se da planovi nisu međusobno usaglašeni, očigledno je da su rađeni prilično autonomno i bez velikog osvrta na okruženje.

U pogledu zaštite, ona je obrađena na standardan način - odvojeno za prirodnu i kulturnu baštinu, mada ima i primjera gdje je posebna pažnja posvećena zaštiti priobalja. U nekim planovima naročito je obrađen primorski pejzaž (Herceg Novi), odnosno obale (Tivat), a posebno se ukazuje na vrijednosti rive, mandraća i "morske fasade" (Tivat, Kotor). Kako je većina planova rađena prije 1992. godine, to se koncept održivog razvoja ne pominje, osim u posljednjim izmjenama i dopunama PPO Kotor i PPO Ulcinj.

Kako su ovo najviši planski akti za svaku opštinu, to se oni uzimaju kao obavezujući u domenu strategije i pravaca razvoja, odnosno prostorne organizacije i funkcionalne podjele prostora, pa i zaštite nasljeđa.

U nastavku slijede prikazi specifičnosti pojedinih planova, koji mogu da upotpune cjelokupnu tematiku zaštite tradicionalne arhitekture u prostornim planovima.

Prema autorima PPO Tivat pod ruralnim prostorom se ne podrazumijevaju samo seoska naselja već i krajolik odnosno njihov uži i širi okoliš, tako da se ova naselja mogu smatrati dijelom agrikulturnog pejzaža. Šire okruženje naselja sa svojim očuvanim pješačkim stazama i suhozidima treba da bude dio zaštite ukupnog ruralnog prostora.

Zaštita se može sprovesti samo u kontinuitetu seoskih naselja tj. njihove ekonomske podloge. Izazovi zaštite se ogledaju i u gradnji građom koja je prirodna i autohtona kada su stara prostorna jezgra u pitanju, kao i u znalačkom korišćenju i primjeni novih materijala na novim objektima. Oni kao takvi moraju pokazivati svoje vrijeme gradnje ali sa poštovanjem prostorno-vizuelne komponente starog dijela naselja. Ta nova arhitektura se ne smije nametati niti preuzeti glavni ugođaj.

Planom se predviđa zaštita svih predloženih područja i objekata prirodne i graditeljske baštine izradom prostornih planova područja posebne namjene, te detaljnim urbanističkim planovima i urbanističkim projektima zaštićenih cjelina. Uz to treba podsticati revitalizaciju i svrsishodnije korišćenje graditeljske baštine u odnosu na izgradnju novih stambenih i turističkih objekata i naselja.

Osnovni modaliteti zaštite razrađeni su Projektom za oživaljavanje 13 seoskih naselja Tivatskog zaliva koji je uradio CEP iz Beograda.

U priobalnom pojasu i zaleđu opštine Budva skoncentrisani su najmarkantniji spomenici - Stari grad, manastirski kompleksi, stare ruralne aglomeracije, crkve i ostali spomenici.

U karakterističnoj mreži usitnjenih zbijenih naselja nastalih spontano, prilagođavajući se konfiguraciji terena i potrebama bratstava u Paštrovićima nailazi se na narodno graditeljstvo izuzetne arhitektonske vrijednosti, ali je veliki broj objekata pretrpio znatna oštećenja.

Većinom su se sela u zaleđu praznila zbog koncentracije razvoja u priobalju, tako da je problem njihove sanacije i aktiviranja još složeniji. Uz to se ovi objekti narodne arhitekture sve više pretvaraju u kuće za odmor uz njihovu nekontrolisanu i neadekvatnu sanaciju i dograđivanja bez poštovanja tradicionalnih formi, materijala, građevinskih elemenata i si. čime se uništavaju osnovne karakteristike te baštine ali se i osiromašuje ukupni kulturološko-ambijentalni kvalitet i kontinuitet urbanosti ovog područja.

Kriterijume vrednovanja značaja objekata i naseljskih cjelina narodne arhitekture treba vezati ne samo za arhitektonsko-kompozicione kvalitete već i za ambijentalno-ekološke karakterstike objekata tj. cjelina koje ovom prostoru daju identitet, predstavljaju važne repere i vizure čime se stvaraju i mogućnosti za formiranje izletničkih punktova.

Program sanacije i revitalizacije aglomeracija ruralnog nasljeđa mora biti realizovan kroz donošenje adekvatnih detaljnih urbanističkih planova u zoni GUP-a priobalne zone te planovima uređenja manjih naselja (u brdsko-planinskoj zoni opštine). Svi planovi kao polaznu pretpostavku moraju da imaju koncept potpune zaštite ovih vrijednosti.

Veliki broj spomenika raznih vrsta i slojevitost kulture daju spomeničkom fondu opštine Ulcinj poseban karakter, a njegova povezanost sa prostorom zahtijeva da se sve prostorne intervencije pažljivo odmjere, jer odnos prema pretežnom broju spomenika ne uspostavlja se samo direktnim intervencijama na njima već i u prostoru u kome oni postoje. Kao posebno značajne se ističu gusto izgrađena aglomeracija Starog grada te pojedini razvijeni ansambli Podgrađa, Pristana i Čaršije.

Perspektivu za održanje spomeničkog fonda treba sagledati u razvoju turizma kao osnovne privredne djelatnosti ovog područja, gdje ovaj fond nalazi neposrednu i posrednu funkciju kao jedan od bitnih elemenata atraktivnosti. Za ruralne sredine to je komplementarnost turizma i poljoprivrede uz zadržavanje stanovništva u naseljima koja dobijaju nove funkcije. Ovo funkcionalno uključivanje spomenika, ambijenata i aglomeracija treba da posluži kao sredstvo pojačanih turističkih ponuda.

Proučavajući razmještaj graditeljskog nasljeđa opštine Herceg Novi - arheološki lokaliteti, stare urbane aglomeracije, ambijentalne cjeline, sakralni objekti, profani objekti, uočava se da južni reon (jedan od pet na nivou opštine) odnosno područje poluostrva Luštica obiluje koncentracijom arheoloških nalaza i ambijentalnih cjelina.

Planom se posebno, pored kvalitetnih oblikovno-ambijentalnih sredina manjih naselja polururalnog tipa, obraća pažnja i na atmosferu koju treba čuvati, sačuvati i revitalizovati. Plan teži da i u starim cjelinama grada Herceg Novi te priobalnim tipovima polururalnih naselja revitalizuje atmosferu ribarskih, poljoprivrednih odlika i običaja života što se ocjenjuje kao pozitivna vrijednost u današnjim trendovima turističkog razvoja. Radi očuvanja i stvaranja specifičnog mediteranskog ambijenta i življenja na otvorenom u sklopu naselja i objekata predviđaju se usitnjeniji sadržaji.

Prema PPO Kotor definisane su zone pod posebnim režimom zaštite prirodne, kulturne i graditeljske baštine i to za područje Boke Kotorske i neposrednog zaleđa zaliva te Donjeg Grblja, tako da oni predstavljaju cjelovite prostore na kojima se mogu vršiti samo kontrolisane intervencije.

Zona zaliva je spomenik kulture prve kategorije i podrazumijeva zaštitu prirode, mora, graditeljskog, arhitektonskog i kulturnog nasleđa a samim tim i najveći oprez u planiranju i izgradnji. Usvojen je princip da se u zoni zaliva ne planira veća nova izgradnja osim u segmentima, pojedinačnim objektima ili u manjim grupacijama primjerenih objekata. Pri tom bi trebalo maksimalno zadržati morfologiju postojećih naselja uz more kao i starih naselja u zaleđu (Gornji Stoliv, Gornji Orahovac.) bez tendencije njihovog spajanja i izgradnje u zonama između. Eventualna gradnja bi trebalo da popunjava slobodne prostore u okviru i po obodu formiranih naselja i zona, tako da sa njima čine zaokruženu cjelinu. Najveći dio intervencija u zalivu predviđen je na postojećim objektima kroz rekonstrukciju, adaptaciju i dogradnju. Planom je predviđeno aktiviranje pojedinih vrijednih objekata spomeničke baštine, prije svega u funkciji turizma i pratećih, komplementarnih djelatnosti. Preporukama za realizaciju dat je prioritet adaptaciji starih "kapetanskih palata" iz perioda od XVI do XIX vijeka u formiranju nove turističke ponude. U zalivu je neophodno čuvati, a dopušteno i graditi privezišta, mandraće i ponte na svim mjestima gde funkcija i arhitektura zaleđa to zahtijevaju i to u formi kojoj uči tradicija postojećih kamenih ponti i mandraća.

Zonu Grblja čine: Gornji i Donji Grbalj kao i Grbaljsko polje. Prostor Gornjeg Grblja karakteriše specifična konfiguracija terena masiva Lovćena koja je prilično nedostupna te je uslovila i adekvatan razvoj naselja. Ona su oformljena u gusto organizovanim aglomeracijama povezanim krivudavim putem, uglavnom po bratstvima po kojim su dobila imena. Na istaknutim kotama sa dalekim vidicima oformljene su crkve sa grobljima i visokim zelenilom. Planom nije predviđena pojačana urbanizacija ovih naselja i ona se kao cjeline ili objekti štite kao ambijentalne vrijednosti. Građevinske intervencije moguće su u okvirima planom datog građevinskog rejona, a u okviru postojećih naselja, i po principima nasljeđenog fonda. Planom se predviđa poseban tretman naselja u Donjem Grblju (Glavatičići, Lazarevići, Mikijelji, Kubasi, Marevići, Bjeloševići, Kovačići, Glavati, Višnjevo) kao i cijele zone, njihova revitalizacija i usklađivanje sa novim uslovima razvoja. Za ta naselja predviđa se izrada urbanističkog plana naselja sa elementima urbanističkog projekta kao najvrijednijih i najviše očuvanih ambijentalnih cjelina, a cijela zona ovih naselja sa pripadajućim zemljištem pod pašnjacima i makijom predlaže se za zaštitu kao ambijentalna cjelina.

4. PROSTORNI PLAN PODRUČJA POSEBNE NAMJENE ZA MORSKO DOBRO CRNE GORE

Za potrebe izrade Prostornog plana područja posebne namjene za morsko dobro Crne Gore izrađena je posebna radna sveska "Odlike graditeljstva priobalja" koja je sagledala različite aspekte tradicionalne arhitekture.

Prema tom materijalu zaključeno je da "...graditeljstvo priobalja karakteriše ambijentalna arhitektura i iskonsko uređenje predjela. Čovjek koji je živio od zemlje, nije bio školovan graditelj, ali mu je iskustvo govorilo da prirodu mora poštovati i čuvati. Čovjek gradi tako da ne naruši prirodne zakone. Građevina je prilagođena potrebi i mjestu. Gradi prirodnim materijalima koji su na ili u blizini lokacije. Kuća ima jednostavnu osnovu prilagođenu mjestu na kojem je podignuta. U jednostavnosti i utilitarnosti sublimirana je cijela filozofija građenja. Jedinstvo prirodnog predjela i arhitekture, graditeljstva ostvarenog na mjestima odabranim da ispune kriterije zdravog i dobrog življenja (osunčanost, zavjetrina, sigurnost od neprijatelja, blizina pitke vode, blizina izvora građevinskog materijala, očuvanje plodnog zemljišta). Pojedinačni objekti, manja ili veća naselja očuvani su cijelom dužinom obale. Pored najopštijih zajedničkih odlika njihova različitost se može pratiti do endemskog pojavnog oblika pojedinih mikrolokaliteta. Tako se uočavaju sela različitih prostornih matrica:

• rasuta sela čiju prostornu matricu čini više manjih rodbinskih grupacija, zbijenih jezgara ili grozdova od po nekoliko kuća;
• zbijena sela u kojima parcela a ne kuća predstavljaju oblikovnu i funkcionalnu cjelinu; sela su formirana na padinama iznad plodnih polja;
• priobalne grupacije koje su uglavnom činili magazini gornjih sela iz kojih se odlazilo na ribarenje.

Stare kuće, primjeri tradicionalnog građenja, pojedinačni ili u grupama, tvore likovno i istorijski vrijedan ambijent. Novi vlasnici stare objekte kupuju uglavnom zbog njihove lokacije. Objektima se zadaju nove funkcije, a onda se počinje sa njihovim prilagođavanjem. Objekti se nadograđuju, dograđuju, proširuju. Umjesto da funkciju biraju u skladu sa ograničenjima objekta događa se obrnuti postupak koji vodi od zadate funkcije i kapaciteta prema rekonstrukciji i obnovi, što rezultira agresivnim intervencijama na objektima i u prostoru.

Ovaj brz proces osavremenjavanja starih objekata, rezultira vrlo složenim i dugoročnim poljedicama:

• promjenom ukupnog ambijenta koga je uzrokovala promjena stilskih odlika pojedinačnih objekata;
• promjenom ekološkog sistema koga uzrokuje promjena upotrijebljenih materijala i stepen izgrađenosti parcele koji je sada puno viši u odnosu na početni.

Posljedica neosmišljene novogradnje i loše sanacije tradicionalne arhitekture su devastacija i erozija prostora i kulturne baštine. Istovremeno sa drugačijim pristupom graditeljstvu, mijenja se i pristup uređenju okolnog prostora..."

Za potrebe ovog plana urađena je i bazna studija "Stvoreni resursi i potencijali Morskog dobra", a u okviru nje i segment koji je tretirao kulturnu baštinu kopna.

Na osnovu analize zaključeno je "... da je veći broj spomenika graditeljskog nasljeđa u Primorju, bez obzira na njihov status (da li su registrovani ili ne), zadržao svoje primarne funkcije, bilo da su sakralnog ili profanog karaktera. Među spomenicima graditeljstva jedino su fortifikacioni objekti u potpunosti izgubili svoju primarnu funkciju.

Spomenici sakralnog karaktera uglavnom su zadržali svoje funkcije vjerskih objekata. Promjena prvobitnih funkcija kod spomenika profanog karaktera je nešto izraženija, mada je i kod njih u većem broju zadržana primarna. Kako se uglavnom radi o objektima primarno namijenjenim za stanovanje, od kojih dobar broj potiče iz XVII , XVIII i XIX vijeka, među kojima se posebno ističu kapetanske barokne palate podignute u naseljima duž Bokokotorskog zaliva, njihova osnovna funkcija je tokom obnova i sanacija uglavnom zadržavana. Ima primjera da je kod nekih došlo do izmjene osnovne funkcije, naročito u obnovi nakon zemljotresa 1979. godine, pa se danas koriste za smještaj kulturnih institucija, turističko- ugostiteljskih, poslovnih i drugih sadržaja. Pored palata i jedan broj drugih profanih objekata promijenio je svoju prvobitnu funkciju, pa se koriste za muzejsko-galerijske potrebe ili za turističko-ugostiteljske sadržaje.

Postoji još jedan broj napuštenih spomenika, posebno profanih, koji se nalaze u starim, priobalnim naseljima, ali za koje nema preciznih podataka. Moguće je i da pojedini od ovih spomenika nisu napušteni, već da njihovi vlasnici nisu uspjeli da ih do sada saniraju, pa zbog ruševnog stanja u kome se nalaze, izgledaju napušteni.

Uočeno je i dugogodišnje zapostavljanje spomeničkog nasleđa u okviru planova razvoja, nekontrolisane izgradnje i nepoštovanja zakonskih propisa, a što je ozbiljno ugrozilo njegovu spomeničku vrijednost. Ovo se posebno odrazilo na spomenike priobalnog pojasa, na čije loše stanje je posebno uticalo i neadekvatno održavanje. Intenzivno naseljavanje i brz, često nekontrolisan razvoj turizma, svojim prenatrpanim kapacitetima ugrozio je, ne samo prirodne, nego i kulturne vrijednosti. Pored urbanih cjelina, posebno su se na udaru našle ruralne aglomeracije i stara naselja locirana duž obale u kojima je došlo do prenaglašene privatne i društvene izgradnje. Često se kao jedan od uzročnika degradacije spomeničkog nasleđa može navesti i težnja ka gradnji novog, a ne ka revitalizaciji starog i postojećeg, čemu svakako ide u prilog i nepostojanje prave sinhronizacije između zahtjeva za gradnjom, planera i sistema zaštite.

Oživljavanjem napuštenih spomenika ili nedovoljno iskorišćenih cjelina, otvaraju se brojne mogućnosti za njihovo uključivanje u neki od vidova razvoja (mala privreda, ugostiteljstvo, izletnički turizam, zanatstvo, maslinarstvo, pčelarstvo i si.). Profanim objekatima koji su davno izgubili svoje prvobitne funkcije, a u međuvremenu nijesu dobili nove, u budućim planiranjima, zbog njihovih prostornih mogućnosti i lokacije na samoj obali, može se dati polivalentna funkcija.

U obogaćivanju ukupne turističke ponude, sa sadašnjeg aspekta, kulturno nasljeđe igra zapaženu ulogu. Među raznovrsnom spomeničkom baštinom koja se našla u sferi turističke ponude, posebno mjesto pripada starim urbanim centrima. Svojim atraktivnim položajima i uspostavljenom ravnotežom između naslijeđenih vrijednosti i sadržaja koje diktira moderno stanovanje, ove urbane aglomeracije pružaju izvanredne mogućnosti za njihovo uspješnije korišćenje i dalji razvoj turizma. Ove mogućnosti su apostrofirane i određenim specifičnostima koje posjeduju pojedine cjeline.

Radi boljeg i efikasnijeg očuvanja, stručne obnove i korišćenja kulturne baštine, nužno joj treba posvetiti više pažnje u budućim planovima razvoja. Društvena, stručna i estetska valorizacija kulturnog nasleđa neophodna je za sve vrste spomenika, počev od urbanih cjelina, pa preko ruralnih aglomeracija do pojedinačnih spomenika, uključujući i one ambijentalnih vrijednosti.

5. ZAKLJUČAK

Savremena aktivna zaštita nasljeđa ima dvojak cilj: da trajno zaštiti kulturne potencijale graditeljskog nasljeđa i da osigura razvoj odgovarajućih funkcija u njemu. To se postiže uporednom analizom tehnoloških sklopova i prostornih mogućnosti tradicionalne arhitekture. Uspješna razrješenja nekad protivrječnih zahtjeva omogućuje revitalizaciju tj. unošenje svježih životnih tokova u oronule građevine i prostorne cjeline. Tako se osigurava produžena fizička egzistencija ali i aktivna uloga tradicionalnih struktura. Zauzvrat, život današnjih generacija sa nastavlja u humanizovanim ambijentima predaka koji se i pored nekih tehničkih ograničenja mogu pokazati kao superiorni u odnosu na arhitektonske produkte današnjice.

Postupnim pomirenjem stare arhitekture i novih funkcija treba suzbiti direktne zahtjeve investitora, koji često ne uzimaju u obzir uslove zaštite. No, brojni primjeri ukazuju na kvalitetnu spregu i spoj nasljeđa i savremenih programa.

Svi nivoi planiranja se moraju zasnivati na utvrđenoj metodološkoj postupnosti i sadržaju koji podrazumijeva: evidenciju, genezu i valorizaciju graditeljskog nasljeđa po osnovnim društveno-istorijskim razdobljima, analizu postojećeg stanja sa prikazom uzroka ugrožavanja ili propadanja, metode sanacije i arhitektonske obnove istorijske arhitekture te programske odrednice i uslove zaštite, revitalizacije i prezentacije kroz rešavanje pojedinih funkcija, kako ambijentalnih cjelina tako i pojedinačnih objekata.

Dokumentacija treba da bude srazmjerna postavljenom zadatku tj. studiji, odnosno nivou i stepenu detaljnosti plana. Ona mora biti i standardna kako bi se uključila u dokumentacijski kompleks, a što će predstavljati čvrstu osnovu svim budućim planovima revitalizacije i korišćenja graditeljskog nasljeđa.

Često je u prostornim planovima oblast zaštite nasljeđa data samo formalno bez sagledavanja stvarnih mogućnosti njene realizacije. Uočeno je da se evidencija iz nadležnog zavoda prihvati samo kao konstatacija stanja, a nema zajedničkog rada zaštitara i planera, odnosno usklađivanja potreba i realnih mogućnosti. Zato je potrebno da se ostvari pravovremena saradnja između planera i stručnjaka za zaštitu spomenika kulture, te da se uz poštovanje konzervatorskih načela pristupi izradi planova za aktivnu zaštitu i korišćenje spomeničkog nasljeđa.

Da bi se spomeničko nasleđe na pravi način uključilo u planove razvoja opština, neophodno je sačiniti odgovarajuće programe za njegovo kompleksno istraživanje, sanaciju i korišćenje. Pri tome ne treba ispustiti iz vida da svaka sanacija i revitalizacija spomenika, bez obzira na karakter, mora biti sprovođena u skladu sa opštim principima zaštite, a što podrazumijeva maksimalno poštovanje svih spomeničkih vrijednosti. U planovima razvoja prednost u revitalizaciji i korišćenju dati baštini koja je u propadanju, kojoj prijeti opasnost ili koja je ugrožena gradnjom novih objekata, naravno tamo gdje za to postoje uslovi.

Očuvanje graditeljskog nasljeđa treba sprovoditi kroz planirani, kontinuirani proces revitalizacije, u okviru koga treba maksimalno poštovati načelo da svaki spomenik zahtijeva specifične postupke i tretmane.

U cilju iznalaženja najboljih rješenja da se neiskorišćenim i zapostavljenim spomenicima da aktivna uloga, treba poštovati načelo da odabrana funkcija optimalno zadovolji specifikum spomenika. Od pravilno odabranih rješenja zavisiće i dalja zaštita, prezentacija i korišcenje graditeljskog nasljeđa.

Potrebno je posvetiti veću pažnju utvrđivanju i razrješavanju imovinsko- pravnih odnosa, jer se time olakšava sprovođenje zaštite i revitalizacije.

Neophodna je i preventivna zaštita u slučaju elementarnih nepogoda, naročito u trusnim područjima, što podrazumijeva da se i u prostornim planovima mora dati adekvatan tretman problematici aseizmičke gradnje.



Tekst preuzet iz knjige:
Tradicionalna arhitektura Crne Gore

Univerzitet Crne Gore
Građevinski fakultet

Monografija
Podgorica, 2005.