UVOD

Traženje (redefinisanje) graditeljskih izraza (ciljeva, principa) za održivi razvoj vodi ka oživljavanju predindustrijskog konteksta oličenog upravo u tradicionalnom graditeljstvu. Narodna arhitektura uvijek je nastajala kao neminovan i logičan odgovor u prvom redu na integrisane uticaje prirodnih odlika i posebnosti određenog mjesta. Visoka etika tradicionalnog graditeljstva iskazana je kroz odgovornost u raspolaganju resursima mjesta na kojem se gradi - a to je čuvanje resursa i blaga transformacija energije.

"For all periods, local climate and culture has been constant generators of original ideas of vitality, and of the continuities of deep human values." [1]

Privlačnost teritorije Cme Gore kao geografskog okvira u istraživanju ogleda se u činjenici da se duž svega 190 km u pravcu jugozapad-sjeveroistok javljaju velike i oštre razlike u tipovima pejzaža, iskazane u odgovarajučoj regionalizaciji teritorije. Veoma karakterističnu manifestaciju raznolikosti pejzaža predstavljaju teritorijalna i vertikalna zonalnost vegetacije, kao izraz izvornog bioklimatizma (nauka o "zakonitom regionalnom rasporedu vegetacije"). Regionalizaciju teritorije, proisteklu iz geomorfološke i klimatske raznolikosti, prati odgovarajuća rasprostranjenost karakterističnih tipova gradnje.

METODOLOGIJA

Primijenjena je metoda bioklimatske parametarske analize koja je zasnovana na prethodnoj identifikaciji i grupisanju karakterističnih parametara, razvrstanih na bioklimatske parametre - uticaje (uslove, uzroke, pobude) i bioklimatske parametre - odgovore (posljedice, intervencije).

Bioklimatske parametre - uticaje sačinjavaju faktori podneblja na određenoj lokaciji: klima, tlo, reljef, vode, vegetacija. Bioklimatske parametre - odgovore sačinjavaju graditeljski odgovori i na nivou naselja i na nivou kuće: izbor lokacije, orijentacija, prilagođavanje topografiji, organizacija prostora, materijali i konstrukcije i konačno tipologija kuće i naselja.

Predmet analize su odgovori anonimnog narodnog graditelja kao rezultat procesa prilagođavanja u kojem su ublažavani negativni, a pospješivani pozitivni uticaji lokacije. Posebno značajan aspekt ovako orijentisanog istraživanja predstavlja identifikacija i tumačenje međusobne uslovljenosti određenih prirodnih faktora i odgovarajućih graditeljskih rješenja.

3. ODLIKE NARODNIH KUĆA - ZAKONITOSTI I UNIVERZALNE VRIJEDNOSTI

3.1. Zakonitosti - pravila 3.1.1. "Kristalizacija pejzaža "

Sklad u odnosu oblika tradicionalnih kuča i oblika (i silueta) tla označili smo pojmom "kristalizacija pejzaža" [2]. Iako je nastajanje ovog pojma inspirisano prvenstveno morfološkim aspektom (figuralni kvalitet), do same "kristalizacije" amorfnih oblika terena u kuću i naselje dolazilo je, po pravilu, samo na onim mjestima koja su posjedovala koncentraciju povoljnih prirodnih - bioklimatskih uslova (slika 1).

Pejzaž je takođe "kristalizirao" na onim mjestima koja su ispunjavala i određene zahtjeve iz društvenog konteksta perioda u kojem su nastajale - potreba za odbranom od napadača.

Slika1. "Kristalizacija pejzaža": karakteristični slučajevi sa primorja

3.1.2. Kauzalnost

O kauzalnoj vezi između lokacije i tipa gradnje na poseban način svjedoči i nastajanje veoma sličnih rješenja na različitim mjestima. U zavisnosti od stepena sličnosti prirodnih odlika mjesta - analogno bioklimatskim zakonitostima - nastajala su graditeljska rješenja odgovarajuće sličnosti (slika 2). Možemo izvesti zaključak da tipični prirodni uslovi rezultiraju (načelno) tipičnim odgovorima, a razlike u odgovorima rezultat su razlika u socijalnim uslovima (istorijske prilike, kulturni uticaji).

Slika 2. Neolitska koliba iz Škotske i stari tip kuće iz okoline Skadarskog jezera (Šestani)

Proširivanje ove analize kauzalnosti u pravcu otkrivanja onih uzroka nastajanja koji su zajednički i za različite tipove kuće vodi ka uočavanju i izdvajanju u tradiciji uvijek prisutnih (jedinstvenih) ishodišta i principa građenja. Uzroci te "jedinstvenosti u raznolikosti" [3] leže u jedinstvenosti sadržaja integrisanih stambenih i ekonomskih potreba na selu, kao i u jedinstvenosti graditeljske filozofije: pristupima, koncepcijama prostora i postupcima u građenju, koji bez obzira na raznolikost (usljed razlika u prirodnim i socijalnim uslovima) iskazuju mnogo više zajedničkog u sferi zasnivanja/konstruisanja prostora.

Kao ilustracija može poslužiti poređenje igloa i "bunje"- kolibe sa istočne jadranske obale u cjelini izvedene od kamena. U ovom smislu "bunja" može biti shvaćena kao izraz koncepta igloa ostvarenog u kamenu (slika3.).

Slika 3. Iglo i "bunja": izrazi istog koncepta koji se razlikuju
"samo" u upotrebljenom materijalu

3.1.3. Korelacijafunkcionalno - estetsko: konstrukcija i dekoracija

Ruralnu arhitekturu i na nivou naselja i na nivou kuće prevashodno određuje utilitarnost, dok je čisto estetska namjera rijetka. Slojevite korelacije u domenu praktično - estetsko imaju ishodište u praktičnom, tako da je ono što se ističe kao likovno i estetsko samo posljedica logičnog razmišljanja i iskustva. Za ilustraciju može poslužiti zapažanje da narodni neimar pristupa ukrašavanju konstrukcije, ali gotovo nikad konstruisanju dekoracije. Taj naglašeni funkcionalizam čini narodnu arhitekturu izrazito bioklimatskom, s obzirom da je i sama bioklimatska arhitektura primamo funkcionalistička.

3.1.4. Pravila i "standardi" građenja u narodnoj arhitekturi - "tajne" izbjegavanja monotonije i bezličnosti

Funkcionalni koncept, konstrukcija, oblikovanje cjeline i detalja, odnosno sve faze u graditeljskom postupku narodnog graditelja, od izbora lokacije i položaja kuće na terenu do detalja strehe i otvora, podliježu strogoj logici i funkcionalnim zahtjevima. Kroz dugotrajni proces usavršavanja i selekcije formirani su određeni obrasci kojima se operiše u stvaranju arhitekture, što je rezultiralo jednostavnim i praktičnim rješenjima (kao da drugačije i ne može biti), a istovremeno i odgovarajuće estetskim.

Međutim, nasuprot najčešće neminovnoj monotoniji i odsustvu identiteta, kao posljedicama savremenih graditeljskih postupaka sa visokim prisustvom standarda, primjena "standarda" u narodnom graditeljstvu, zahvaljujuci senzibilitetu za kontekst u svakom pojedinačnom slučaju i tehnologiji građenja zasnovanoj na rukotvomom radu, imala je za posljedicu izuzetno širok dijapazon varijantnih rješenja koja su narodnim kućama obezbijedila personalnost i prepoznatljivost [4]. Ovi kvaliteti ostvareni su i kod variranja rješenja u okviru jednog tipa kuće, pri čemu se javlja mnoštvo sličnih, ali ne i ponovljenih rješenja (slika 4.).

Slika 4. Personalnost i prepoznatljivost i u okviru strogog niza

3.2. Posebni bioklimatski kvaliteti u tradiciji - primjeri realizacija 3.2.1. Urbanistički nivo: zaštita od sunca i kiše - "pokrivena ulica"

Brca su smještena na strmom dijelu južne strane Sozine, na samom ulazu u malu klisuru, tako da su teško uočljiva sa mora (što je bio značajan faktor lokacije u ranijim nesigurnim prilikama). Nizovi kuća, prislonjeni uz stijenu, razvijeni su po izohipsi u pravcu istok - zapad, pa cjelokupno naselje ima čistu južnu ekspoziciju, a zahvaljujući opisanim topografskim uslovima, istovremeno je zaštićeno i od "bure" i od "juga".

Unutrašnju komunikaciju - "ulicu" u Brcima karakterišu oblici otvorenog i poluotvorenog prostora koji podsjećaju na poznate elemente gradskog eksterijera. Izuzetnu posebnost čini istočni dio naseljske komunikacije koji predstavlja pravu "pokrivenu ulicu", nastalu premošćavanjem prostora između dva niza kuća drvenim dogradnjama ("skalari"). S obzirom da je uz "pokrivenu ulicu" donji stambeni niz denivelisan za čitavu visinu etaže, drveni djelovi kuća iz gornjeg niza oslanjaju se na naspramni kameni zid, u kojem su ostavljeni otvori radi osvjetljavanja pokrivenog dijela "ulice" (slika 5.).

Slika 5. "Pokrivena ulica" u selu Brca kod Bara

3.2.2. Arhitektonski nivo: otvoreni i poluotvoreni (natkriveni) đjelovi stana - terase i čardaci

Terase - sezonsko natkrivanje "zelenim" krovom - zaštita od sunca (ljetnji režim). Za primorje i kras, kao oblasti kuće od kamena, vezana je terasa koja tokom više od pola godine funkcioniše kao otvoreni dnevni boravak [5] sa "ugrađenim" elementima za sjedenje - kamenom klupom ("pižun"), i "pokretnom" zaštitom od sunca - pergolom sa vinovom lozom ("odrina", "krevet"). "Pokretljivost" ove zaštite od sunca usklađena je sa sezonskim ritmovima sunca, pri čemu je funkcija listova žive biljke kao "uređaja za zasjenčenje" praćena i određenim rashladnim efektom usljed isparavanja (slika 6.)

Slika 6. Terasa "na volat" preko koje se ulazi u stan na spratu

Čardaci - natkriveni hol sa sezonskom transformacijom: otvoren i zastakljen (ljetnji i zimski režim). Za kontinentalne oblasti karakteristični su razni oblici verandi orijentalnog karaktera - čardaci i divanhane koji se mogu sresti i u primorju u zoni istorijski srodnih kulturnih uticaja. Posebno je interesantan čardak na stambenoj kuli (obliku utvrđenog stana) iz Plava. Ovaj poluotvoreni stepenišni hol za рrеdah i uživanje lociran je na uglu najviše etaže, čime su, uz boravak u sjenci, obezbjeđeni potencirani efekti ljetnjeg povjetarca, kao i izuzetne vizure. Poseban kvalitet predstavlja transformacija čardaka zimi iz poluotvorenog u zatvoreni prostor, pri čemu se koriste, ili drveni kapci koji se spuštaju sa gornje strane otvora, ili zastakljeni ramovi koji se horizontalno smiču (slika 7.).

Slika 7. Čardak na uglu stambene kule u Plavu

4. ZAKLJUČAK - TRAJNE VRIJEDNOSTI I MOGUĆNOSTI PRIMJENE

Imajući u vidu evidentni poremećaj ravnoteže u odnosu između prirodne i izgrađene sredine, postoji objektivna potreba da rekonstrukcija bude рrеovlađujuća oblast djelovanja arhitekata u vremenu koje dolazi [6]. Bioklimatsko planiranje i projektovanje sa pečatom regionalizovane tradicije pruža šansu za ostvarivanje (harmonizovane) sinteze graditeljskih odgovora na naizgled suprotstavljene zahtjeve uslova sveukupnog konteksta i savremene tehnologije.

Uvažavajući činjenicu da primjena bioklimatske rekonstrukcije u velikoj mjeri zavisi od veličine, odnosno nivoa koncentracije naselja (јеr naselja veće koncentracije karakterišu brojnija i kompleksnija ograničenja, proistekla iz krutosti prostorne matrice i preizgrađenosti), smatramo da je ambijentiranje u turizmu pogodna oblast za prvi korak u tom pravcu. Bioklimatski koncipirana turistička naselja, kao pilot projekti ili "simulacijski modeli", treba da posluže provjeri bioklimatskih koncepcija i formi, zasnovanih na onim tradicionalnim obrascima koji su se dokazali kroz vrijeme. Za (bioklimatsko) ambijentiranje posebno su interesantni stariji razvojni oblici regionalnih tipova kuće, određeni oblici privremenog stana i manjih objekata seoske ekonomije, kao i oblici utvrđenog stana - kule, u kojima je sadržan viši stepen tipološke autohtonosti i čistija obilježja graditeljskog jezika određenog područja.

5. LITERATURA

[1] Cook J., The Post-Industrial Culture of Regionalism, Proceedings of the International Conference on Passive Solar Architecture - PSA'88, Bled Ljubljana, 1988., pp. 1-8.
[2] Vuksanović D., Tradicionalna arhitektura Cme Gore i bioklimatizam, Monografija, Zadužbina Andrejević, Beograd, 1998.
[3] Krainer A., Eqality in Variety - A Revievv of Bioclimatic Growth of Buildings on Yugoslav Territory, Proceedings of the Fifth International PLEA Conference - PLEA'86, Pecs, 1986., pp. 168-219.
[4] Bobić M., Ekotehnološki aspekti arhitekture, De re Aedificatoria - Arhitektura i tehnologija, Beograd, 1994., str. 79-89.
[5] Gakovic S., Paštrovska kuća, Istraživanje za potrebe prostornog plana opštine Budva, Beograd Projekt - Centar za planiranje urbanog razvoja, Beograd, 1979.,
[6] Milenković B., Stanovanje iz sadašnjosti ka budućnosti, Arhitektonika, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd, 1995., str. 3-5.


Tekst preuzet iz knjige:
Tradicionalna arhitektura Crne Gore

Univerzitet Crne Gore
Građevinski fakultet

Monografija
Podgorica, 2005.