Pretraživač sajta
Montenegrina
 

Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip











 
 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |

      

 

 

Vasilije Knežević
STARA VAROŠ U PODGORICI
URBANISTIČKI ASPEKT
REVITALIZACIJE I ZAŠTITE AMBIJENTA

 

 

1. UVOD

       Polazeci od činjenice da je aspekt kulturno-istorijske prošlosti i evolucije Podgorice detaljno proučavan i publikovan u stručnoj i naučnoj literaturi, s posebnim uputom na baznu studiju: Spomenici kulture i nasljeđa opštine Titograd (Muzeji i galerije Titograda, 1987. godine), ovaj rad će se više baviti problemom Stare Varoši u savremenom urbanističkom smislu, razmatrajući poslijeratna nastojanja, trenutno stanje, konflikte i mjere zaštite.


2. STARA VAROŠ U PODGORICI

       Analizirajući stanje u kojem se danas nalazi Stara Varoš, ili bolje rečeno njeni očuvani djelovi, ne može se zaobići urbanistički tretman ove aglomeracije u poratnom planerskom postupku. Činjenica da je ovaj dio grada veoma stradao u brojnim bombardovanjima u II Svjetskom ratu, kao da je obeshrabrila tvorce prvih urbanističkih planova. Bez kritičkog odnosa prema naslijeđenom, izgleda da je bilo lakše opredijeliti se za šemu ortogonalnog urbanizma, uklanjanjem svega što je staro, obračunati se sa arhitekturom "sokaka, ćorsokaka, mahala i ćepenaka". Trebalo je graditi savremen grad, zatirući njegovu istorijsku memoriju i zatečene ambijentalne vrijednosti. Moćni infrastrukturni potezi ulica Braće Zlatičanina i Маrка Miljanova (magistrala), a nešto kasnije Staničnog bulevara, sa svojom blokovskom arhitekturom velike spratnosti, raskomadali su organsko tkivo Stare Varoši i umnogome odredili njegovu dalju sudbinu. Objekti poput: Doma JNA, Doma invalida i drugi, još više su naglasili konflikt u ovoj zoni grada (Slika 1.).

       Revizijom Generalnih urbanističkih planova, a naročito onom iz 1974. godine, sve je više sazrijevala svijest o pogrešnom urbanističkom tretmanu Stare Varoši, tako da se nastoji zaštititi nešto očuvaniji i kompaktniji dio starog jezgra, oivičen ulicama Braće Zlatičanina, Ilije Milačića, brdom Ljubović i lijevim obalama Ribnice i Morače. No, već tada je bio poodmakao proces degradacije i devastacije starogradske arhitekture, uočljiv kroz brojne spontane i nekontrolisane intervencije vlasnika objekata. Osnovni motiv korisnika ovog prostora bio je usmjeren ka poboljšanju higijensko-tehničkih i funkcionalnih uslova za stanovanje. Sve je rađeno bez urbanističkih projekata, urbanističko-tehničkih uslova, inspekcijske kontrole. Kasnije, i pored planskih nastojanja, ovaj proces je nastavljen do zabrinjavajućih razmjera. Njemu je, reklo bi se, pogodovao i momenat urbanističke dezintegrisanosti pojedinih djelova grada (Stara Varoš, Nova Varoš, dio grada preko Morače), što se posebno negativno odrazilo na Staru Varoš, koja je bila izolovana poput stambenog geta.

       Još jedan propust je po našem mišljenju od bitnog uticaja prilikom razmatranja ove problematike. Naime, Stara Varoš, kao aglomeracija, nije zakonom zaštićena i uvedena u Registar kulturno-istorijske baštine. Zaštićen je samo neznatan broj pojedinačnih objekata sakralne i profane arhitekture, i to: Srednjevjekovna tvrđava Ribnica, mali most na Ribnici, Starodoganjska i džamija Osmanagića, Sahat kula, kuća Čubranovića, čardak Abdovića (koji više ne postoji), objekti kazamata Jusovača, fortifikaciona kula Tablja Bešlića, dok je jedan broj objekata samo evidentiran kao potencijalni spomenik ambijentalne arhitekture. Odnos prema suštinskoj zaštiti ovog značajnog fonda bio je nedopustivo pasivan, pa mnogi od ovih spomenika doživljavaju sudbinu propadanja i degradacije.



Slika 1. Sudar starog i novog
(objekti ograđeni zidom - tamnica Jusovača)


       U tom smislu najdrastičniji je primjer starog grada Ribnice - Nemanjinog grada, koji predstavlja najznačajniji kulturno-istorijski spomenik u Staroj Varoši, nukleus, oko kojeg je nastalo naselje. Sredinom šezdesetih godina obavljeni su na dijelu tvrđave naučno-istraživački radovi, kojima je rukovodio dr Pavle Mijović, čiji rezultati pružaju veoma oskudne podatke o hronološkoj slojevitosti lokaliteta. Veći dio prostora ostao je do danas neistražen, pa je teško govoriti o zaštiti i budućoj namjeni ovog kulturno-istorijskog spomenika. Posebnu smetnju za nastavak započetih radova predstavlja nedavno adaptirani objekat Doma crnogorskih pisaca (danas kafana), koji se nalazi u prostoru tvrđave, a ispod njega se nalaze ostaci porušenog kraka bedema. Takođe, istraživački postupak je otežan i brojnim intervencijama koje su u međuvremenu nastale u takozvanoj kontaktnoj zoni spomenika. Zahvaljujući tome, ostale su nerealizovane brojne inicijative stručnjaka za revitalizaciju ovog spomeničkog kompleksa, koje su se kretale od ljetnje pozornice, Muzeja vojne prošlosti Crne Gore, do arheološkog parka. Trenutno stanje tvrđave, koje karakterišu stalno propadanje i razni vidovi devastacije prostora, obavezuje na preduzimanje hitnih mjera preventivne zaštite objekta, dok se ne steknu uslovi za njegovu trajnu namjenu i prezentaciju (Slika 2.).



Slika 2. Tvrđava Stari Grad, fotografija skadranina
Kelj Marubija iz 70-tih godina devetnaestog vijeka


       U daljem razmatranju problematike zaštite starog jezgra, mora se poći od nekoliko bitnih činjenica. Prostor na kojem se u srednjem vijeku začelo naselje, bio je za to predisponiran prirodnim, geomorfološkim i istorijskim vrijednostima. Razvoj i rast naselja pratio je njegove prirodne koordinate, noseći u sebi sintezu raznih uticaja - stranih i autohtonih. Urbanistička matrica Stare Varoši, iako nastala na empirizmu srednjeg vijeka, oličenom nepravilnim saobraćajnicama, sistemom mahala, sokaka i ćorsokaka (uticaj orijenta), sadržala je u sebi visok stepen logike i brižnog odnosa prema prirodnim vrijednostima prostora. U tom smislu, rijeke čine organsku vezu sa urbanim tkivom. Ribnica i Morača, na čijim lijevim obalama naselje nalazi svoj prirodni ambijent, od presudnog su značaja za njegov život i rast. Naime, na rijekama, naročito na Ribnici, u njenom živopisnom kanjonu, bio je organizovan, bezmalo, cio javni život Stare Varoši. Poput žile kucavice, na ovom relativno malom prostoru nastali su sadržaji, bez kojih se život u naselju nije mogao ni zamisliti. Prirodno središte nalazilo se u zoni Tabačkog mosta, a brojni mlinovi, trgovine, kupatila, kasapnice, kovački i tabački zanati, kafane i sl., činili su životni kolorit i davali posebnu draž ovom dijelu Stare Varoši (Slike 3. i 4.).



Slika 3. Nekadašnji izgled mlina sa jažom na Ribnica



Slika 4. Nekadašnji izgled naselja na Ribnici


       U poslijeratnom razvoju grada prvobitna funkcija ovog prostora zamire, nekadašnji objekti su ili porušeni, ili primili nove sadržaje. Ribnica doživljava prirodnu i sadržajnu degradaciju. Nestali su stari mlinovi, jaže, naselje zanatlija, kupatila...

       Ovakav odnos grada prema svojim rijekama, umnogome je uticao na sudbinu Stare Varoši, koja se našla izolovana, odsječena od svog prirodnog središta. Kao takva, reklo bi se, više je predstavljala smetnju, nego inspiraciju savremenim planerima, koji su dugo lutali između dvije krajnosti: potpunog žrtvovanja, ili djelimičnog očuvanja. U tom interegnumu dolazi do najveće devastacije ovog prostora. Preko noći isčezavaju lijepi primjeri starogradske, ambijentalne arhitekture (Slike 5., 6., 7., 8., 9.).


Slika 5. Tipična starovaroška kuća sa
dvorištem kaldrmisanim oblutkom

Slika 6. Čardak Krpuljevića



Slika 7. Prvobitni izgled jedne ulice u Staroj Varoši



Slika 8. Kuća Čubranovića



Slika 9. Nove inicijative - degradacija ambijanta


      Na njihovom mjestu podižu se savremene zgrade, koje nemaju nikakve veze sa arhitekturom nasljeđa, nestaju lijepe fasade u kamenu, dvorišni zidovi, monumentalne kapije (Slike 10. i 11.).


Slika 10. Motiv kapije

Slika 11. Stare kapije umiru
sa arhitekturom


       Umjesto njih, kao osnovni građevinski materijal pojavljuje se beton u svom najružnijem izdanju (Slika 12.).

       Saobraćajnice se presvlače asfaltom, nestaje kaldrma od moračkog oblutka, mali pločnici - uništava se sve ambijentalno.

       Isčezavaju moračke i ribničke pećine, taj nezaobilazni motiv Stare Varoši. Korita rijeka pretvaraju se u debele deponije gradskog otpada i smeća (Slika 13.).



Slika 12. Sahat kula u haosu saobraćaja



Slika 13. Ribničke pećine


       Poslije svega, nameću se pitanja:

       Koja je dalja sudbina Stare Varoši? Što treba preduzeti da se spasi ono što još uvijek predstavlja pojedinačnu, ili cjelovitu stilsku, ambijentalnu i tradicionalnu vrijednost? Kako sprovesti u djelo važeče urbanističke planove? Koji su razlozi da se oni upravo danas najdrastičnije potvrđuju? Kako realizovati projekte infrastrukture i vratiti Staroj Varoši izgubljena i narušena ambijentalna svojstva? Kako razriješiti zamršeni čvor oko srednjevjekovnog Starog Grada? Kako povezati prekinute niti sa prirodnim središtem naselja, rijekama Ribnicom i Moračom?

       Sve su ovo pitanja koja stavljaju u veoma nezavidan i odgovoran položaj planere, projektante, stručnjake zaštite, inspekcijske službe, a reklo bi se, ponajviše grad i građane, koji dijele sudbinu sa ovim prostorom.


3. ZAKLJUČAK


       Na osnovu dugogodišnjeg negativnog iskustva, smatramo da bi povezivanje svih navedenih činilaca kroz jedinstvenu, multidisciplinarnu akciju, dovelo do pozitivnih rezultata. Najprije, trebalo bi cijelo starogradsko jezgro zaštititi kao kulturno-istorijsku cjelinu, poput starih gradova Kotora, Budve, Ulcinja, Starog Bara, Herceg Novog, što bi prilikom izrade urbanističkih planova u mnogo većoj mjeri nego dosad, obavezivalo urbaniste da poštuju konzervatorsko-restauratorske uslove. Uključivanje Zavoda za zaštitu prirode, takođe smatramo neophodnim, posebno kad je u pitanju očuvanje i unapređenje prirodnog ambijenta rijeka. Najzad, inspekcijska služba morala bi mnogo savjesnije, efikasnije i djelotvornije da obavlja svoj dio posla. Sve ovo, naravno, ne može se zbiti preko noci. Kao kod svake bolesti, najbitnija je dijagnoza, a potom zaustavljanje negativnih procesa. Tek tada bi se stekli normalni uslovi za realizaciju planiranog, čime bi bio valorizovan najkvalitetniji prostor grada, njegova istorijska, kulturna i duhovna memorija.

 

Vasilije Knežević, dipl. ing. arh., savjetnik konzervator, Muzeji i galerije Podgorice

Tekst preuzet iz knjige:
Tradicionalna arhitektura Crne Gore

Univerzitet Crne Gore
Građevinski fakultet

Monografija
Podgorica, 2005.