Pretraživač sajta
Montenegrina
 

Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip











 
 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |

      

 

 

Zorana Milošević
PRIKAZ TRADICIONALNIH
POMORSKIH NASELJA BOKE
NA PRIMJERU PERASTA

 

1. UVOD
      

       Ostaci prošlosti na ovom području prisutni su i prepoznatljivi u fragmentima kao i djelovima cjelina do današnjih dana i omogućavaju sagledavanje cjeline što predstavlja kvalitet kontinuiteta.

       U zavisnosti od delatnosti kreativnih snaga pomoraca, uslova i načina njihovih komunikacija formirali su se različiti oblici življenja što je za posljedicu imalo stvaranje specifičnih kulturnih sredina kao i njihove materijalizacije kroz graditelj-sku djelatnost. Na području Boke Kotorske moguče je uočiti više tipova naselja među kojima u uskom priobalnom području dominiraju primorska pomorska: Ko-tor, Perast, Dobrota, Prčanj, Stoliv i ribarsko Muo, a sjevernije na višim kotama planinska ruralna: Gornji Orahovac, Risan, Gornji Morinj, koja su krajem XVII vi-jeka nakon oslobođenja od Turaka stekla povoljnije uslove za razvoj pomorstva i pomorske trgovine pa su se i ona "spustila" uz obalu.


Gravura Perasta oko 1570. godine


2. USLOVI NASTANKA I RAZVITKA NASELJA        

       Samo naselje Perast se, kao i posvuda u Boki, u najstarije doba nalazilo u brdu, o čemu ima sigurnih tragova. O tome svjedoči i danas sačuvana crkvica Sv. Ane na sredini brda Sv. Ilije, a ima i drugih tragova tog ranog naselja. Stanovnici su se tada morali baviti stočarstvom, nekom sitnom zemljoradnjom, a kasnije i vinogradarstvom, o čemu ima podataka za prvu polovinu XV vijeka. Ali treba podvući da je, istovremeno, veoma rano bilo djelatnosti i na samoj obali današnjeg Perasta.

       Za vrijeme vladavine Mletačke Republike (1420 - 1797) odvijao se težak i složen proces ostvarivanja raznih oblika samouprave gradova i seoskih oblasti, sticanih tokom vijekova kroz duge istorijske procese, kakav je slučaj sa pomorskim naseljima Boke Kotorske, kada od seoskih naselja (Comune) stiču rang opštine (Comunita). Kada je riječ o Perastu, treba odmah uočiti dvije faze u razvoju tog naselja.

       Prva je lagani i mučni odlazak kmetova opatije Sv. Dorđa po stranim lukama, sa malenim jedrenjacima i bez vlastitog kapitala. Kako ulaganje kapitala kotorskog plemstva u pomorstvo nije bilo znatnije, Peraštani su potražili finansijsku podršku i obraćali se izdašnom dubrovačkom kapitalu, obavljajući tranzitnu trgovinu prema destinaciji tog naručioca. Tu je začetak zanata, brodogradnje i trgovanja tokom XIV i XV vijeka kao ekonomske baze cjelokupnog razvoja.

       A kada se Peraštani finansijski osnažuju i stalno dokaziju na vojnom i trgovačkom polju, oni stiču podršku Venecije, pa dolazi do drugih, novih razvojnih stimulansa. Nešto slično, ali u manjoj mjeri, dešavalo se i u već pomenutim drugim naseljima Zaliva, ali razvoj i uloga Perasta nosi siguran prioritet. Za to se može uočiti više razloga.

       Perast se nalazio na ključnom mjestu Kotorsko-Risanskog zaliva, tog perifernog, ali strateški izuzetno značajnog posjeda Republike, čiju su sjeverozapadnu obalu od 1482. godine držali Turci. Zatim, skoro opšta posvećenost Peraštana pomorskoj trgovini, njihovo izvanredno poznavanje toga zanata i njihov oštar ratnički temperament, bili su na tom mjestu i u tim vremenima od najvećeg značaja za Republiku. Pritom treba imati u vidu prihvatanje od strane peraških pomoraca značajne uloge čuvara Zaliva i boraca protiv piraterije. Značili su pravu blagodet za Mletačku Republiku koja na svom velikom posjedu nije obilovala ratnim brodovima. Najzad i izvjesna udaljenost Perasta od Kotora i nepostojanje stalnih mletačkih predstavnika u mjestu otvaralo je Perastu daleko veci prostor za vlastite inicijative i akcije.

       Lagani uspon Perasta na moru trajao je dakle od XIV do XVI vijeka, pa u drugoj polovini XVI v. Peraštani preuzimaju trgovački primat Kotora, što se savršeno poklapa sa sticanjem statusne opštine i određenim samoupravnim pravima krajem tog vijeka, koje je Mletačka Republika dodjelila u prvom redu zahvaljujući posjedovanju znatnog broja manjih i većih brodova, kao i određenoj trgovačkoj aktivnosti [1].

       U cjelini proizilazi da je karakter opštine Perast u XVIII vijeku bio izrazito feudalni, sa staleškim modelima isključivog autoriteta lokalnog plemstva i snažnim prisustvom katoličke barokne crkve, ali sa veoma važnom praksom primanja nekih dragocjenih i afirmisanih novonaseljnih porodica i pojedinaca u neku starosjedilačku plemičku "kazadu" [2].

       Na primjerima u Boki primjetna je najuža veza između porasta pomorskog prosperiteta i umjetničkih realizacija. Gomilanje blaga, naročito u XVIII vijeku, nije bilo samo sebi cilj, nego je svuda ostavljalo jasne i vidne umjetničke tragove, i to ne samo na stambenim zgradama. Najbolje je to izraženo u Perastu, gdje "iz cjeline progovara ta atmosfera, koja spaja u jednom akordu i kupole crkava i stupice balkona i zlatnu patinu vremena... Perast je kulminacija dalmatinskog baroka" [3].


3. POMORSKI TRGOVCI IZMEĐU SVOG SMISLA ZA
PRAKTIČNO I KORISNO I UTICAJA BAROKNOG BLJESKA

       Barok u Boki nije mogao biti samo neka moda svoga vremena. On je sastavni dio organskog rasta pomorskih naselja, intimno vezan za umjetnička strujanja jadranskog i mediteranskog prostora od XVI do kraja XVIII vijeka, kuda su se pomorci kretali. Doduše, društvo toga vremena prvenstveno je bilo obuzeto naporima oko pronalaženja načina da se održi u jednom krajnje teškom i opasnom svijetu trgovačke konkurencije i ratova. Pa ipak je, pored "uvoza" italijanske umjetnosti i njenog snažnog uticaja, naročito preko Venecije, Barija i Dubrovnika, stvorilo neke svoje oblike umjetničkog izražavanja, kolikogod skromne, ali onakve kakve su odgovarale lokalnim potrebama i vlastitom ukusu. Ne radi se o nekim izuzetnim rezultatima, ali oni u cjelini ipak govore o posebno njegovanom načinu života i određenoj kulturnoj klimi društva toga vremena i njegove volje da se što prije uključi u viđene modele života naprednijih i bogatijih sredina. Radi se, dakle, o relativno razvijenom lokalnom baroku koji zaslužuje da se, u jadranskom i mediteranskom prostoru, i na njega obrati pažnja [4].

       Ipak ovdje treba imati u vidu dva izdvojena plana. S jedne strane tu su crkve i zgrade koje su projektovali više ili manje poznati strani arhitekti. Ta poznata imena su sva italijanska, jer je oslabio i iščezao, usled tragičnih događaja ratova, kuge i zemljotresa koji su imali jasne posljedice i na kulturnu sferu života, srednjovjekovni zamah bokeljskih arhitekata i majstora, kako darovitih pojedinaca, tako i čitavih klesarskih radionica.


4. PERAŠKA KUĆA

       Značajni su estetski momenti koji su oplemenjivali život u toj, inače, čisto trgovačkoj društvernoj atmosferi. Prije svega vidan je razvijen smisao za arhitektonski sklad. Pored palača i crkava, koje grade strani arhitekti, ima puno znakova koji govore u prilog primamljivoj pretpostavci da su nekadašnji bokeljski moreplovci kao brodovlasnici i trgovci bili u isto vrijeme i odgovorni arhitekti svojih kuća. A ta njihova rješenja daju starijoj građanskoj arhitekturi kapetanskih kuća neke posebne karakteristike. To je, kao kulturni i društveni fenomen, zanimljivije od velikog broja skladnih kuća koje su projektovali stručni arhitekti, u Perastu Đuzepe Beati (Giuseppe Beati) i Điovani-Batista Fonta (Giovanni-Battista Fonta), kao palate Bujovića i Smeča. Ostale, večinom jednostavne kamene zgrade, smatra se da su projektovali sami pomorci, unoseći svoj karakteristični praktični duh u položaj i raspored prostorija. Te kuće imaju jednostavan oblik nepravilne pravougaone osnove sa naglašenom linijom mirnog sklada, ali zato svojim slobodnijim i živopisnim krovnim rješenjima i balkonima te zgrade nedvosmisleno govore o mentalitetu i materijalnim mogućnostima svojih vlasnika. Tako je stvoren jedan tip kuća bokeljskih pomoraca, relativno jednostavan, ali uvijek stilski oplemenjen nekim baroknim detaljem koji su oni uočili po mediteranskim gradovima [5].

       Bez obzira na jasne razlike između bogatih i siromašnijih, kuća je uvek od kamena, sa elementima drugostepene plastike uvezenim iz uglednih kamenorezačkih radionica sa Vrnika kraj Korčule (pragovi oko vrata i prozora, frizne grede, elementi balkona i sl.). I fasada je često od vrničkog tesanika, ali i od domaćeg kamena iz Strpa. Sve to skupa govori o jednom značajnom i specifičnom vidu života i kulture stanovanja u Boki i Perastu. Zajedno sa gradnjom plemićkih palata nastaju i kuće anonimnih vlasnika, ne manje luksuzne u pogledu prostorne koncepcije, obrade fasada i ukrašavanja [6]. Koncept barokne kuće izrasta i usaglašen je sa skromnom kućom čovjeka XII i XIII vijeka, koje su obično bile jednoćelijske, sa radionicom u prizemlju i stambenim prvim i drugim spratom.

       I u uslovima velike izgrađenosti kakvu ima Perast, barok se izborio za prostor, širinu, reprezentativnost. Za razliku od stilova koji će slijediti poslije njega, u razdoblju XVII i XVIII vijeka ne teži se većoj spratnosti. Pompeznost koju barok posjeduje u odnosu na prethodne epohe ublažena je uticajem tradicije prisutne u čvrstim, jednostavnim volumenima, primjeni materijala i umjerenosti u pogledu ukrasa [7].


Centralni dio grada Perasta, pogled s juga


5. CRKVENA ARHITEKTURA

       Repertoar uticaja baroka na srednjovjekovni Perast najviše se može sagledati u crkvenoj arhitekturi jer je barokno doba ostavilo svog traga na skoro svim crkvenim građevinama, izgradilo sasvim nove crkve na mjestu starijih i vršilo rekonstrukcije zatečenih.

       Crkva Sv. Nikole je stoga najpotpuniji izvor za proučavanje baroka u crkvenom graditeljstvu Perasta, budući da je njena izvorna barokna arhitektura sa početkom gradnje iz 1740. godine nezavršena ali sačuvana do danas, gdje zvonik predstavlja dominantu kompozicije kompleksa ali i grada. U unutrašnjosti koju karakterišu mirne površine zidova sa veoma bogato ukrašenim zidnim oltarima prisustvo svjetlosti predstavlja bitan element barokne atmosfere. Dakle, elementi baroknog stila bili su zastupljeni na fasadama kao i u unutrašnjosti crkve [8].

       Zatim treba spomenuti izvanredan kompleks Gospe od Škrpjela na vještačkom otočicu pred Perastom. Prva malena crkva bila je podignuta još 1452. pa obnovljena 1628-1630; da bi savremene oblike dobila 1725. god. od Ilije Katičića, Vuka Kandiota i Petra iz Dubrovnika. U blizini, na drugom otočiću, nalazi se srednjovjekovna benediktinska opatija Sv. Đorđa, koja je isto vjekovima mijenjala izgled, da bi čak bila okružena tvrđavskim zidinama, koje cjelini daju barokni izgled [9].


6. ZAKLJUČAK

       U Perastu je izgleda postojala mnogo snažnija želja da se u gradiću istakne prisustvo umjetnosti baroka. Plemenitost vladajućeg stila, njegovani ukus u kontaktima sa stranim lukama htio se pružiti i rodnom kraju, crkvama i vlastitim kućama, ali nikada u previše naglašenim oblicima. Na osnovu zanimljive zvanične statistike, gdje se jasni osvrt daje na arhitekturu i ljepotu pejzaža, u malenom Perastu bilo je 14 crkava sa više ili manje baroknih elemenata. Mnoge od njih bile su pod patronatom poznatih porodica toga kraja. A kada se navode privatne kuće, za većinu, odnosno 207 se kaže da su podignute sa biranom arhitekturom, dok su 114 jednostavnije. Iz tog razloga istoričari umjetnosti sa razlogom zaključuju da je Perast najtipičniji i najkompletniji barokni ambijent na istočnoj jadranskoj obali.

       Analizom ovog kulturnog i društvenog fenomena pokušava se uspostaviti veza ka mogućem doprinosu u pomirenju potreba očuvanja baštine na jednoj strani i živog stvaralaštva na drugoj tj. saživota izvornog prostora za stanovanje i savremenog načina življenja, što predstavlja zajednički zadatak u predstoječem periodu.

       Pomiriti očuvanje kulturno istorijskih cjelina, odnosno odbranu baštine i živo stvaralaštvo, briga je vremena kojeg mi živimo. U prostorima, tako bogatima simboličnošču i morfološkim specifičnostima (zbog toga prepoznatim kao svjetsko kulturno dobro), gdje značajan segment predstavlja tradicionalna stambena arhitektura, treba osigurati kvalitetno odvijanje života, tj. saživot same funkcije, zbog koje je prostor izgrađen, njegovih često zadanih i nepromjenjivih spomeničkih oblika, kao i vrlo dinamične uslove savremenog stanovanja.

LITERATURA

[1]   Miloševic M., Samoupravni status Perasta za vrijeme Mletačke Republike, rukopis, str. 5.
[2]   Butorac P., Razvitak i ustroj Peraške općine, Gospa od Škrpjela, Perast, 1998.,str. 152.
[3]   Prijatelj K., Umjetnost 17. i 18. stoljeća u Dalmaciji, Zagreb, 1956, str. 28.
[4]   Milošević M., Naselja, kultura stanovanja, društveni život i običaji Boke Kotorske za vrijeme mletačke vladavine, Istorijski zapisi, god. XXX (L), knjiga XXXIX, 1977. str. 32.
[5]   Miloševic   M.,   Neke   stilske   odlike   baroka   u   Boki   Kotorskoj,   referat   na međunarodnom kolokvijumu "Barocco in Italia e nei paesi Slavi del Sud", Venecija, 1980. str. 142.
[6]   Butorac P., Kulturna povijest grada Perasta, Gospa od Škrpjela, Perast, 1999., str. 114.
[7]   Milošević M., Barok као način mišljenja, godišnjak Pomorskog muzeja XXXIX-XL, Kotor, 1991-1992., str. 17.
[8]   Milošević   M.,   Neke   stilske   odlike   baroka   u   Boki   Kotorskoj,   referat   na međunarodnom kolokvijumu "Barocco in Italia e nei paesi Slavi del Sud", Venecija, 1980. str. 143.
[9]   Butorac P., Kulturna povijest grada Perasta, Gospa od Škrpjela, Perast, 1999., str. 142.
[10] Balović J., Peraška hronika I dio, Analisti hroničari, biografi, Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka, Obod, Cetinje, 1996.,
[11] Čubrović Z.,  Barokizacija  romaničkog  Kotora,  godišnjak Pomorskog  muzeja XXXIX-XL, Kotor, 1991-1992.



Zorana Milošević, dipl. ing. arh., konzervator, Regionalni zavod za zaštitu spomenika kulture Kotor

Tekst preuzet iz knjige:
Tradicionalna arhitektura Crne Gore

Univerzitet Crne Gore
Građevinski fakultet

Monografija
Podgorica, 2005.