Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip







 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




Olivera Ugrin
KAKO SE RAZVIJALA STAMBENA ARHITEKTURA CETINjA

 

Crnojevići donijeli prefinjenost


       Pretpostavlja se da je dvorac Crnojevića bio priljubljen uz obronke Orlovog krša. To je bila tipična feudalna građevina visokih kula i zidova. Kasnije su majstori s primorja uveli urbani način gradnje i ulični niz kuća

       Državni i ekonomski status države i stanovništva od 15. vijeka do 70-ih godina 19. vijeka u Crnoj Gori uticali su na primitivan način gradnje i tip stambene kuće na kojima nema one suptilnosti i bogatstva u kompoziciji i razigranosti prostora kao na području primorskog okruženja, kaže dr Goran Radović, arhitekta koji je dugi niz godina istraživao razvoj stambene i javne arhitekture u crnogorskoj prijestonici, od njenog postanka do današnjeg dana. Radović kaže da u načinu gradnje nam ni majstorske prefinjenosti i bogatstva u obradi kamenih fasada i arhitektonske plastike, koju sretamo na primorju.

       Na osnovu dosadašnjeg istraživanja može se konstatovati da su stambene kuće u pomenutom razdoblju, na Cetinju i Cetinjskom polju, bile identične sa kućama ruralnog karaktera koje su građene u selima neposrednog okruženja i na teritoriji stare Crne Gore. To su kuće od kamena, često na samom kamenjaru, koje su polovinom 19. vijeka prevazišle pojam "krova nad glavom", čiji je graditelj postepeno tražio i težio ka većem smislu i okviru življenja. One predstavljaju ne samo rezultat životne nužde već i čovjekovog htjenja, na osnovu čega imaju svoje karakteristične vrijednosti. Kuće pozemljuše, zidane u suvomeđi i pokrivene slamom, pravio je skoro svaki čovjek za sebe, gdje veća majstorska umijeća nijesu bila potrebna. Međutim, ističe Radović, za gradnju kuća na sprat, a naročito kod kuća sa svodom u prizemlju, morali su se angažovati majstori većeg zidarskog umijeća, a najčešće su bili sa primorja. U cijelom ovom periodu  gradnje i razvoja stambene arhitekture Cetinja, Crna Gora nije imala svojih majstora većeg zanatskog umijeća, kao i u periodu 50-ih godina 19. vijeka, već su se angažovali tzv. maranguni majstori s primorja, najčešće iz Boke. Dolazeći na Cetinje, majstori s primorja su donijeli način gradnje iz njihovih krajeva, što se može primijetiti po urbanoj gradnji kuća u uličnom nizu. To je karakteristika i starih primorskih gradova. Ulaz u kuću promijenjen je sa ulice, otvaraju se veći prozori i kuće se pokrivaju crijepom (ćeramidom). Ulični niz kuća poštovao je susjedstvo, gdje su se kuće naslanjale jedna na drugu vodeći računa o njihovim vizurama, o sunčanju i o padu atmosferske vode, što je naslijeđeni princip običajnog pravila građenja u starim primorskim gradovima. Takođe, primorski majstori su donijeli gradnju svodova i voltova na prizemlju kuće, koja je bila prisutna po obodu Cetinjskog polja, ali i u selima Crmnice, Ceklina,  Ljubotinja, Dobrskog sela i Njeguša. Gradnja kuća krajem 60-ih godina 19. vijeka na Cetinju biva već pod uticajem razvijenog okruženja, težnje ka većem komforu stanovništva, ističe Radović.

       Na osnovu dokumenata i raznog drugog materijala može se reći da je Ivan Crnojević dolaskom na Cetinje 1482. zatekao kuće i manja ruralna naselja izgrađena po obodu Cetinjskog polja koja su naseljavali stočari zvani vlasi. U odnosu na primitivan način života kuće su građene kao pozemljuše. To su bile jednospratne tvorevine izdijeljene pregradom od pruća na dva dijela i to: prostor sa ognjištem oko koga se spava na zemljanom podu i drugi dio kuće je bio namijenjen za stoku. Prozora na kući nije bilo, dok je svjetlost ulazila samo kroz niska vrata. Detaljnih podataka o postojanju kuća vlastele i državnih činovnika, koji su se preselili na Cetinje zajedno sa Ivanom Crnojevićem nemamo, ali možemo pretpostaviti da su bile bogatije i kvalitetnije građene, s obzirom na njihov imućni status, kaže Radović. Dakle, može se pretpostaviti da su te stambene kuće bile građene od klesanog ili poluklesanog kamena u kojima je pod bio popločan i  sobe izdijeljene zidovima u kojima stoka nije bila pod istim krovom sa ukućanima. Možemo pretpostaviti da je njihov enterijer bio obogaćen najnužnijim namještajem.

       Najznačajniji objekat stambenog karaktera u 15. vijeku je dvorac Crnojevića, izgrađen 1482. godine, od kada se računa začetak stvaranja Cetinja. "Dosadašnja naučna istraživanja nijesu uspjela da utvrde njegovu lokaciju. Pretpostavlja se da je bio negdje oko današnjeg manastira". Na toj lokaciji dvorac je bio priljubljen uz obronke Orlovog krša, što mu je obezbjeđivalo povoljnu strategijsku tačku, sa koje se moglo lako i pregledno pratiti svako kretanje po Cetinjskom polju. "O izgledu Crnojevića Dvorca, kao jedini dokument govori nam sačuvana gravura u cetinjskom Oktoihu petoglasniku iz 1494. godine". Na osnovu te gravure može se zaključiti da je dvorac tipična feudalna građevina tog vremena, sa visokim odbrambenim ulaznim kulama i visokim zidovima, što u prvi plan ističe njegov fortifikacijski karakter i ulogu. Takođe se može zaključiti da je građen od velikih kamenih blokova sa debelim i visokim zidovima na kojima je po vrhu
 šetnica za stražu.

       Česti napadi, ratovanja sa Turskom, moćnom imperijom toga vremena, uticali su da se na Cetinju u dužem vremenskom periodu značajnije ne gradi. "Vrijeme iza Ivan-bega nije ostavilo ovdje gotovo nikakvih spomenika i spomena, bez onoga što kažu da su bili muhamedanci na Medovini, na Jabuci i na Duboviku". Međutim, neki podaci iz tog vremena govore nam da je "jedini kaluđer cetinjskog manastira 1592. godine zabilježio da na Cetinju ima navodno 44 kuće", dok je "Marijan Bolica Kotoranin 1614. godine zabilježio da na Cetinju ima 70 kuća". Vjerovatno su ovi podaci obuhvatili naselja u Cetinjskom polju.
Sve do prve polovine 19. vijeka na Cetinju se nije mnogo gradilo niti se naselje razvijalo. Po obodu Cetinjskog polja gradile su se i dalje kamene kuće ruralnog karaktera, gdje sretamo dva tipa kuća: najjednostavniju kuću sazidanom direktno na zemljanoj podlozi koja se i zato naziva "pozemljuša", pa kuća "nad pod", odnosno na sprat.

       Period mira 60-ih godina 19. vijeka uticao je da se na Cetinju više ulaže u stambenu izgradnju, čime se grad razvijao i širio na formiranom uličnom nizu kuća. Tako je arhimandrit Nićifor Dučić zapisao da je 1865. godine na Cetinju bilo šezdeset kuća. To su bile gradske kuće većeg životnog standarda.
Uporedo sa razvojem stanovanja i stambene arhitektura, od samog početka formiranja naselja, za javne potrebe tadašnjeg života razvija se i javna arhitektura. U neposrednom okruženju, ističe Radović, kod starih viševjekovnih gradova primorja, javna arhitektura je mnogo izraženija i razvijenija sa svojim reprezentativnim objektima. Prvi javni objekat na Cetinju izgrađen je 1484. godine. To je bio Manastir Crnojevića. Zbog teških ekonomskih i političkih prilika, odnosno neprestanog ratovanja sa Turcima i borbe naroda za slobodu, javni život na Cetinju bio je u periodu od 15. vijeka sveden na minimum najnužnijih potreba tadašnjeg naselja i država, zaključuje Radović.

 

Tekst preuzet iz dnevnog lista Pobjeda, novembar 2004.