Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |




Mr Branislav Borozan:
MARTINIĆKA GRADINA – CIVITA DIOCLITIANA



U komparativnoj analizi Branislav Borozan uvide, stečene istraživanjem Martinićke gradine, povezuje i upoređuje kako sa najranijim njenim istorijskim pomenima, tako i sa savremenim istraživanjima tog značajnog lokaliteta. U tom kontekstu, autor postojeća saznanja podupire materijalnom dokumentarnom osnovom.

Po narodnoj tradiciji Gradina je „najznatnija starina gradska u Zeti poslije Duka (Duklje)”

Kao jedan od najznačajnijih spomenika kulture u Crnoj Gori, Martinićka gradina je još u 19. stoljeću predstavljala predmet živog interesovanja. Među prve pomene u literaturi spada knjiga M. Šobajića “Starine u Zeti”. U ovoj knjizi autor je, uz opširnu deskripciju svega što je mogao zapaziti u tročasovnoj posjeti tom lokalitetu, doduše u skladu sa ondašnjim spoznajama i promišljanjima, sačinio vlastitu interpretaciju, te ukazao na izuzetnu važnost ovog spomenika za proučavanje istorije Crne Gore. Iz mnoštva interesantnih pretpostavki na početku ćemo pomenuti onu koja se tiče problema identifikacije lokaliteta. Zanimljivo je da već ovaj autor ukazuje na mogućnost da se Gradina u Martinićima može identifikovati sa jednim od “velikih naseljenih gradova” u sklaviniji Duklji, koje pominje Konstantin Porfirogenit u 35. glavi svoga djela “De administrando imperio”. Vjerovatno zbog sličnosti naziva, identifikuje je sa Gradetajom. Ništa manje zanimljivo je autorovo zapažanje da je, po narodnoj tradiciji, po značaju među spomenicima u Crnoj Gori “to najznatnija starina gradska u Zeti poslije Duka” (Duklje), te da je na njoj bila “bar za neko vrijeme srpska episkopija u Zeti pređe Nemanje”. Šobajićev tekst je prvi značajniji i do danas najopširniji tekst u ovom lokalitetu u literaturi.
Dugo ćutanje i nezainteresovanost naučne misli rezultirali su činjenicom da se ovaj lokalitet ne pominje čak ni u “Enciklopediji likovnih umjetnosti”. “Likovna enciklopedija Jugoslavije”, pod odrednicom “Martinići”, navodi je kao ostatke gradine iz kasnorimskog perioda. U “Istoriji Crne Gore” pominje se prilikom nabrajanja sakralnih objekata u rimskoj provinciji Prevalis (Praevalis) kao lokalitet kasnoantičkog, rimskog kulturnog sloja. U istoj knjizi, u poglavlju pod nazivom “Od dolaska Slovena do 12. vijeka”, uz sasvim sažetu deskripciju lokaliteta, autor iznosi pretpostavku po kojoj Martinićka gradina može biti jedini lokalitet u Crnoj Gori na kojem bi se dala sagledati materijalna potvrda formiranja novih staništa nastalih nakon pustošenja antičkih gradova u velikim seobama naroda: “Mogla bi (ova gradina – nap.a.) biti prvo utočište pogodnije za odbranu romanskog gradskog stanovništva grada Doclee i okolnog stanovništva”.
U pomenutoj “Istoriji...”, autor poglavlja, J.Kovačević, dalje konstatuje, a na osnovu “sumarnih podataka prikupljenih rekognosciranjem arheološke građe za ovu knjigu” u napomeni pomenutog teksta, da se “... bez obimnijih arheoloških ispitivanja precizniji zaključci ne mogu sa sigurnošću iznijeti”. Činjenica je da prof. Kovačević u svojoj hipotetičkoj kvalifikaciji ovog lokaliteta ne uočava ranosrednjovjekovni – dukljanski kulturni sloj, koji se jedini iz bogate stratigrafije, koja dokumentuje trajanje života na ovom lokalitetu, mogao pouzdano identifikovati bez ikakvih arheoloških intervencija, zahvaljujući obilju predromaničke kamene plastike koja je, zbog specifičnosti mjesta nalaza, bila uvijek pristupačna golom oku.
Prvi, i do danas jedini, ko bi na osnovu spoznaja stečenih arheološkim istraživanjima mogao, eventualno, potvrditi pretpostavku prof. Kovačevića je prof. V.Korać. Naime, prof. Korać je započeo, još 1972. god, i u više kampanja nastavio, arheološka istraživanja, na i u okolini lokaliteta Martinićka gradina. Nažalost, mimo kraćeg osvrta na trobrodnu baziliku koji je objavio u svojoj knjizi “Između Vizantije i Zapada” i izvještaja objavljenog nakon završetka prve faze istraživanja u “Balcanoslavici”, još uvijek nije objavio rezultate svojih istraživanja. U pomenutom izvještaju “Gradina a Martinići pres de Spuž (au Montenegro)” autor, pored sumarne prezentacije ostataka arhitekture, utvrđuje širi vremenski okvir: “Visoki srednji vijek”, u koji smješta trajanje života na ovom lokalitetu, te iznosi niz konstatacija do kojih je došao tokom istraživanja, od kojih ćemo neke pomenuti u daljem tekstu.
Prvo, uvešćemo onu koja se tiče problema identifikacije lokaliteta (prev.sa franc.): “Kada se govori o zdanjima visokog srednjeg vijeka uglavnom se uzima u obzir čuveno djelo Konstantina Porfirogenita gdje on nabraja gradove u kojima su podignuta ta zdanja. On spominje, u okolini Duklje, između tri naseljena grada, Lontodoklu. Šafarik i Skok vide u drugom dijelu imena riječ koja se odnosi na Duklju, te ovaj grad dovode u vezu sa Dukljom. Nije teško donijeti zaključak da se radi o našoj Gradini kod Martinića.
Ne čini mi se da ovakvoj identifikaciji treba da se da senzacionalno značenje, mislim da je mnogo značajnije da se vodi računa o tome da se pred nama nalazi jedan od rijetkih gradova visokog srednjeg vijeka koji su bili napušteni dosta rano, tako da nije moguće da se rekonstruišu...”

Gradina je spomenik od prvorazrednog značaja, i to ne samo za početke crnogorske istorije i kulture

Prije nego što se pristupi deskripciji lokaliteta biće zanimljivo pomenuti još nekoliko dokumenata u kojima se javljaju nazivi pod kojima je Gradina bila prepoznatljiva u 19.vijeku. Na mapi Teodora Karačaja iz 1838.god. upisana je kao "(Ruine) Gradine de S.Simeone", a na jednoj češkoj mapi koju je izdala "Zaostavština Sv.Ćirila i Metodija" 1854.god. registrovana je pod nazivom "Zricenina gradini Sv. Simeon". U mapi na kojoj su prikazane pozicije Ismail i Derviš-pašine vojske dana 29.jula 1865.god. u Bjelopavlićima, Gradina je registrovana natpisom "Ouvrages demolis".
Martinićka gradina locirana je na površi prirodno zarubljenog brda, uz sam obod istočne strane Bjelopavlićke ravnice, udaljena dva sata hoda od ruševina antičkog municipijuma (municipium) Doklee.
U ravnici ispod ovog brda, u neposrednoj blizini, prepoznatljivi su ostaci antičke arhitekture na više mjesta. Na samom lokalitetu sačuvani su u kontinuitetu, negdje i pet metara visoki be-demi koji se protežu približno prateći liniju preloma bočnih, strmih stana brda i gornje zaravni. Bedemi su sa istočne i zapadne strane perforirani gradskim vratima koja su opskrbljena odbrambenim kulama, zapadna sa jednom većom, okruglom, a istočna vrata sa dvije, manje, polukružne. Po cijelom obodu bedemi su ojačani sa nekoliko manjih, polukružnih i četvorougaonih kula. Cjelokupan fortifikacioni sistem zidan je od pritesanog kamena u krečnom malteru, na način veoma blizak onome u antičkoj Doklei.
Na najvišem dijelu prostora, između bedema, nalaze se ostaci jednog objekta znatnih dimenzija, približno pravougaonog oblika, unutar kojeg su prepoznatljive ruševine više drugih objekata. Za ovaj dio Gradine, prof. Korać kaže da: "... ne mogu da se donesu definitivni zaključci sve dok se ne izvrše arheološka istraživanja". Međutim, u nastavku teksta konstatuje: "ali ne može da se ne nametne zaključak da je ovaj skup podignut po uzoru na monumentalne skupove iz Duklje koji konstituišu forum grada. Ovom formulacijom se sugeriše funkcija pomenutog objekta u okviru cjelovite Gradine. Za sada, međutim, na osnovu mjesta nastanka, načina zidanja, debljine zidova, koja je skoro identična sa bedemima, a kakve ne nalazimo na prostoru foruma u Doklei, te po dominantnoj poziciji koju zauzima na prostoru Gradine i iz odnosa prema ostalim objektima, može se sa sigurnošću ustvrditi da se radi o fortifikacionom objektu. Po svemu sudeći, radi se o najstarijem dijelu, nukleusu, iz kojeg kasnije izrasta Gradina u njenjim gabaritima, kakve ih danas vidimo. Ovaj objekat je u svojoj primarnoj funkciji mogao biti kastel (castellum), vojno utvrđenje, ili postaja na putu Narona - Skadar.
Bez obzira na to koju funkciju je ispunjavao ovaj kastel, pokazuje se logičnom pretpostavka prof. Kovačevića (mada on uzima u obzir cjelokupnu Gradinu). Naime, imajući u vidu činjenicu da se radi o najvećem poznatom fortifikacionom objeku u široj okolini Doklee, da se zaključiti da je taj objekat poslužio kao refugium stanovništvu u vrijeme devastacije rimske Doklee u velikim seobama naroda, a zatim, vrlo brzo, prerastao u grad, kada dobija spoljne bedeme i, kako ćemo vidjeti, episkopalnu crkvu i ostale sadržaje, da bi u 9. vijeku taj grad postao kulturno-administrativno središte sklavinije Duklje. Kao takav je istorijski spomenik prvorazrednog značaja, ne samo za početke crnogorske istorije i kulture, već spada u najznačajnije kulturne spomenike slovenskog juga, pa i znatno šire. Jer, treba naglasiti da je ovo jedini značajniji antički grad Dalmacije koji se, doduše topički izmješten u seobama, našao na prostoru neke od sklavinija, a koja po njemu dobija i ime.
Iako još uvijek nijesu objavljeni rezultati arheoloških istraživanja lokaliteta, ova teza može naći pouzdanu argumentaciju u spoznajama stečenim analizom ostataka arhitektonskih objekata i pripadajuće im dekorativne plastike. Iz ovih razloga, a posebno zbog nezainteresovanosti relevatnih institucija u Republici za ovaj jedinstveni i nezaobilazan spomenik za proučavanje crnogorske istorije, te u želji da u daljem tekstu damo što detaljniju deskripciju i što je moguće cjelovitiju interpretaciju svega onoga što se može uočiti na ovom lokalitetu, ovaj tekst će donekle gubiti na svojoj kompozicijskoj dosljednosti.
Posebnu pažnju u ovom smislu zavrjeđuju dva sakralna objekta, jedan koji se nalazi u okviru bedema na mjestu između unutrašnjeg fortifikacionog objekta i istočne kapije spoljnjeg bedema i drugi, situiran na vrhu brežuljka zvanog Šipkova glavica, nekoliko stotina metara udaljenog od bedema sa zapadne strane, uslovno rečeno u suburbiumu.

Može se zaključiti da se mjesto Salunto nalazilo upravo negdje na prostoru oko Šipkove glavice

ŠIPKOVA GLAVICA: Lokacija druge pomenute crkve, na Šipkovoj glavici indikativna je u pogledu identifikacije vremena njenog nastanka. Ona logički povezuje više antičkih lokaliteta u njenoj neposrednoj blizini. Radi se, naime, o relativno uskom potezu na kojem se javlja najgušća koncentracija ostataka spomenika iz rimskog perioda najrazličitije namjene u cjelokupnoj bjelopavlićkoj ravnici - agera (agger) municipijuma Doklee. U opisu prostranog rimskog groblja, gdje pominje i ostatke crkve na Šipkovoj glavici, Šobajić između ostalog kaže: "Donji dio puta, u polje, od Spuža do Šipkove glavice, gdje smo groblje prikazali dosta je barljiv, jedva se ljeti osuši. Tu sam vidio na nekoliko mjesta ostatke stare kaldrme, divno utesane, može biti još iz grčko-rimskog doba. Tu usred polja, ispod Šipkove glavice put se razdvaja.
"Trasa rimskog puta Narona - Skadar koja nam je poznata iz savremenih itinerara "Tabula Peuntingeriana" i "Itinererium Antonini" prolazila je upravo ovuda. Na osnovu navedenog može se zaključiti da se upravo negdje na ovom prostoru nalazilo mjesto Sallunto koje pominju ovi itinereri. Ovaj podatak će biti važan u dijelu teksta koji se odnosi na interpretaciju imena "velikog naseljenog grada" kod Konstantina Porfirogenita "Tolontodokle".

ARHITEKTURA: Crkva na Šipkovoj glavici je jednobrodna sa narteksom uz čiji zapadni zid su postojali još neki objekti čija funkcija se bez detaljnih arheoloških iskopavanja ne može preciznije odrediti. Iz narteksa, koji je od naosa bio odvojen zidnom konstrukcijom, vjerovatno nošenom stubovima, ulazilo se u dvije bočne prostorije. U južnu, pastoforij (pastophorium), sagrađenu istovremeno sa crkvom; i sjevernu, koja je imala sepulkralnu namjenu, što se da zaključiti na osnovu ostataka sarkofaga pronađenog u njoj. Kontakt zidova ove prostorije sa zidovima narteksa pokazuje da je naknadno sagrađena i da je ulaz iz naosa u nju mogao primarno služiti kao glavni ulaz u crkvu. U ovoj prostoriji je do danas djelimično očuvana podna obloga od jednakih cigala kvadratnog oblika. Uz hor (chorus), sa južne strane, dograđena je još jedna manja prostorija, pod čijim podom je pronađena zidana, zasvedena grobnica. Na sastavu zapadnog zida ove prostorije, vani, i južnog perimetralnog zida, vidljiva je zidana kvadratna osnova, koja je, da se zaključiti na osnovu pada terena sa južne strane, vjerovatno ostatak potporne konstrukcije, kontrafora. Prostrana apsida je formirana u obliku spljoštenog polukruga. Čisto polukružnu formu ima u njoj sagrađen supselij (subsellium), koji je, što se vidi po načinu zidanja i korišćenom materijalu, najvjerovatnije kasnije dozidan. Relativno tanki zidovi, realizovani u opusu insertum (opus incertum), nameću zaključak da crkva nije bila zasvedena, već opskrbljena drvenom stropnom konstrukcijom.
U podu naosa pronađeno je više grobova čija starost se na osnovu njihove konstrukcije (kamene ploče složene bez vezivnog materijala) ne može pouzdano identifikovati. Međutim, uzmemo li u obzir ostatke sarkofaga, zidanu zasvedenu grobnicu i ove grobove, na osnovu načina sahranjivanja moglo bi se, na prvi pogled, zaključiti da je crkva nastala u kasnoantičko doba i da je mogla ostati u funkciji i nakon seobe naroda.

CRKVENI INVENTAR: Iako su morfološke karakteristike arhitekture ovog objekta dosta neosjetljive za precizniju dataciju, na osnovu rasporeda prostora (imamo li u vidu samu činjenicu da se pastoforij nalazio na zapadnoj strani uz narteks) navodi na razmišljanje da je objekat nastao prije polovine šestoga vijeka. U određivanju ovog termina, u konkretnom slučaju se ipak najpouzdanije može dospjeti analizom dekorativne plastike kojom je bio krašen objekat i njegovog oltarskog inventara čiji ostaci su pronađeni prilikom arheoloških iskopavanja. U prostoru hora, u poziciji in situ vidljivi su ostaci temeljne konstrukcije kamenog septuma (saeptum) - oltarske pregrade i shole kontorum (schola cantorum) - pjevnice, čiji se jedan očuvani stubac nalazi u danilovgradskom muzeju. Na frontalnoj strani ovog stupca, koji je bio ugrađen između pluteja (plutei), u plitkom reljefu isklesani su hrišćanski simboli, krst i baklja, što na izvjestan način ukazuje da je mogao nastati do prve polovine šestog vijeka, dakle u vrijeme kada u dekorativnoj plastici skoro u potpunosti iščezavaju klasični antički ornamenti koji bivaju zamijenjeni hrišćanskim simbolima. Ovu dataciju na neki način potvrđuje i konstrukcija oltarske pregrade. Naime, u crkvama Dalmacije, pa i šire do polovine šestoga vijeka, hor su, od naosa, odvajali niski septumi sačinjeni od pluteja i stubića iste visine.

Crkva na Šipkovoj glavici reprezentuje sakralnu arhitekturu koja je nastala prije šestog vijeka

Tek od ovog vremena, u skladu sa promjenom liturgijskog obreda, stupci bivaju produženi stubićima između kojih se postavljao tekstilni zastor, (koji se kasnije gubi) a stubiće povezuje arhitravna greda. Stubac sa Šipkove glavice je na nivou visine pluteja prelazio u stubić, kako o tome svjedoče njegovi ostaci, na osnovu čega bismo nastanak oltarske pregrade mogli hronološki smjestiti u šesti vijek.
Postoje, međutim, dva u cjelini sačuvana kapitela, koji su pronađeni u ovom sakralnom objektu. Njima ćemo, s razlogom, posvetiti posebnu pažnju, jer se na osnovu njih najpreciznije može odrediti datacija nastanka objekta.
Jedan kapitel se nalazio na jednom od dva stupa koji su flankirali ulaz u sjevernu prostoriju. Njihovi bazisi se još uvijek nalaze u poziciji in situ. Od drugog takvog je sačuvan samo dio donje zone. Na osnovu očuvanog kapiteli su dvozoni, naglašene vertikalne kompozicije, sa konkavnim čeonim stranama abakusa. Donju zonu čine četiri akantusova lista sa po tri bočna i jednim centralnim režnjem. Jezičci dva donja režnja se dodiruju sa susjednim listovima formirajući trouglasta udubljenja koja sa izdignutim površinama lista ostvaruju naizmjenični ritam osvijetljenih i osjenčenih površina, što izvlači plasticitet inače potisnut naglašenom stilizacijom. Ovaj način realizacije karakterističan je za produkciju dekorativne plastike petog vijeka. Centralni režnjevi izrastaju iz srednjih, najsnažn-ijih strukova i dominiraju kao vertikalne ose nad cjelokupnom kompozicijom kapitela, a svojim, prema vani savijenim vršcima potenciraju horizontalnu diobu među zonama. I gornja zona je ispunjena istim motivom, s tim što listovi ove izrastaju iz mjesta gdje se dodiruju listovi donje zone. Umjesto centralnih režnjeva na listovima u gornjoj zoni ukomponovane su glave ovnova koje podupiru uglove abakusa. Na rubu abakusa aplikovan je motiv niza talasa, a po njegovoj sredini, sa tri strane, aplikovan je cvijet, dok je na četvrtoj motiv krsta između dvije ptice. Naglašeno izduženi listovi, koji gube plasticitet i naturalističke oblike, karakteristična trouglasta udubljenja na mjestima gdje se dodiruju režnjevi, pojava zoomorfnih motiva, te aplikacija arhaičnog motiva krsta između dvije ptice, rješenja su koja otkrivaju težnju ka dezintegraciji klasičnih uzora i namjeru da se afirmišu motivi novog estetskog obrasca, što karakteriše dekorativnu plastiku petoga vijeka. Na osnovu izloženog kao gornju granicu vremena nastanka ovog kapitela, mogli bismo utvrditi drugu polovinu petoga vijeka.
Drugi kapitel koji je takođe pronađen u ovoj crkvi, iako znatno redukovanijih oblika, ima ishodište u tipu korintskog kapitela, kao i već opisani. To je jednozoni kapitel čiji trup formira osam akantusovih listova iz čijih gornjih režnjeva svakog drugog lista izrasta zvonasti cvjetić sa tučkom koji formira volutu pod uglom abakusa. Abakus je profilisan sa polukr-už-nim izbočinama umjesto abakusnog cvijeta. Iako znatno grublji i plošniji u realizaciji, plastični tretman akantusovih listova ovog kapitela korespon-dira sa istim vrijednostima prvog. Sada se oba kapitela nalaze u danilovgradskom muzeju.
Fragmenti raznovrsnog građevinskog materijala i kamene dekorativne plastike koja se i do danas nalazi rasuta oko ostataka crkve; obli i kanelirani ostaci tijela stubova, jedan očuvani prozorski stubac (drugi, identičan ovome, nalazi se u danilovgradskom muzeju), ulomci pluteja i cigala različitih dimenzija, te krovnog pokrivača (kalipteresi i imbreksi) ukazuju na još veću starost objekta od već pomenutih termina.
Bez pretenzija da se donese precizniji termin nastanka crkve na Šipkovoj glavici, ipak pouzdano možemo ustvrditi da se radi o jednom od najstarijih, do sada poznatih sakralnih objekata koji, zajedno sa doljanskim trikonhosom, reprezentuje sakralnu arhitekturu nastalu prije velikog graditeljskog zamaha šestoga vijeka, za koji su karakteristične prostrane trobrodne jednoapsidalne bazilike.

CRKVA NA MARTINIĆKOJ GRADINI - ARHITEKTURA: Crkva koja se nalazi u prostoru intra muros na lokalitetu Martinićka gradina je trobrodna, troapsidalna bazilika s narteksom. Uz centralnu apsidu, sa obje strane, nalazi se po jedna apsidiola u zidnom tkivu. Bočni brodovi su od glavnog broda, umjesto stubovima ili pilonima, odijeljeni punim zidovima. Kako se vidi na osnovu ostataka sva tri broda po cijeloj dužini, uzdužni zidovi bili su opremljeni kamenim klupama. Komunikacija između brodova ostvarena je sa po jednim uskim prolazom u prostoru hora i sa po jednim prolazom koji je iz bočnih brodova vodio prema vani. Centralni i južni bočni brod, osim ovih prolaza, imalisu komunikaciju i sa narteksom.

Trobrodna bazilika na Martinićkoj gradini bila je adaptacija neke starije, kasnoantičke bazilike

Glavni ulazi u crkvu nalazili su se, jedan, kako o tome svjedoče ostaci, na južnom dijelu narteksa, naknadno zazidan, a drugi se, iako na osnovu nedovoljno jasnih ostataka, da nazrijeti na sredini zapadnog zida narteksa.
U sjevernom dijelu, po čitavoj širini narteksa sazidana je, u istom opusu kao i zidovi crkve, jedna velika grobnica, za koju je Šobajić smatrao da je baptisterij (baptisterium). Egzistenciju ovog pominje i prof. Korać, ali u sjevernom brodu. Danas, međutim, u tom prostoru ne postoji nijedan materijalni elemenat koji bi potvrdio ovu konstataciju.
Na osnovu šavova na južnom i sjevernom perimetralnom zidu u kontaktnoj zoni narteksa i glavnih brodova, da se zaključiti da je narteks, mada na osnovu izvornog arhitektonskog koncepta - naknadno sagrađen. Ovo indicira pretpostavku da su prvo sagrađena tri broda i kao takvi stavljeni u funkciju, a zatim, u relativno bliskom vremenu, dograđen narteks.
Oba bočna broda, kao i srednji, završavala su apsidama, lučnim spolja i iznutra. U centralnoj apsidi nalazi se supselij sa katedrom (cathedra), što zajedno sa egzistencijom baptisterija kojeg pominje prof. Korać, a i bez njega, nedvosmisleno svjedoči da je crkva bila episkopska, što će nam, uz ostale mnogobrojne činjenice, pomoći u identifikaciji ovog objekta, a time i grada u kojem se nalazio.
Kao ni crkva na Šipkovoj glavici, ni ova, po svemu sudeći, nije imala svod, već je gornja konstrukcija, pod krovnim pokrivačem, bila snabdjevena drvenim stropom. Zapadni zid narteksa podignut je pod izvjesnim otklonom u odnosu na ose objekta, čime je narušen osnovni koncept plana pravilnog četvorougaonika. Ova pojava možda indicira respekt prilikom izgradnje same bazilike prema nekom ranije postojećem objektu. Drugo objašnjenje za otklon zapadnog zida (koji nam je poznat i sa episkopalne bazilike na Doklei), s obzirom da je objekat sagrađen na osnovu plana iz kojeg možemo sagledati visok stepen poznavanja geometrije (u proporcijama diobe unutrašnjeg prostora: 1:2:1) - te taj otklon ne bismo mogli pripisati omašci graditelja - može se potražiti u potrebi da se naglasi južna, muška strana hrama (što se kasnije u srednjem vijeku na mnogim crkvama sa tornjevima postizalo naglašavanjem dimenzija južnog tornja).
Bazilika je zidana od lomljenog i pritesanog krečnjaka u sočnom malteru. Kontaktne zone nekih zidova, šavovi, promjene u načinu zidanja, širine zidova i sama konstrukcijska rješenja svjedoče o tome da je objekat nastao u višekratnim građevinskim zamasima različitih, uzajamno bliskih perioda na osnovu izvornog plana, ili je pak, nakon izgradnje djelimično devastirana, a zatim obnavljana.
Ukupni rezultati, tipološke analize objekta, te analize dekorativne skulpture, koja je pronađena u njemu, poslužit će nam da odgonetnemo vrijeme njegovog nastavka i svih promjena koje su se na njemu dešavale. Jedini pokušaj datacije imamo kod prof. Koraća, koji baziliku orijentaciono datira u jedanaesti vijek. Međutim, po našem mišljenju, trobrodne, troapsidalne crkve gabarita, kao što je ova na dukljanskom, pa i na prostoru cijele Dalmacije, teško da su mogle nastati u pomenuto vrijeme. Na cijelom prostoru istočne obale Jadrana i bliskog mu zaleđa gradnja novih trobrodnih bazilika je gotovo potpuno nepoznata. Sve koje znamo da se pripisuju ovom periodu na pomenutom prostoru, a ima ih više, po najsavremenijim naučnim spoznajama adaptacije su starije (kasnoantičke) ranovizantijske bazilike, što je slučaj, kao što ćemo vidjeti, i sa bazilikom na Martinićkoj gradini. Novi talas izgradnje sakralnih građevina ovog tipa na našim prostorima, dolazi tek kasnije, u dvanaestom vijeku, u periodu romaničke obnove i to pod uticajem graditeljstva koje se razvijalo u Lombardiji i u naše krajeve dolazi posredstvom Apulije. Na bazilici u Martinićima, međutim, ne postoji nijednog traga aktivnosti, niti graditeljskih niti skulptorskih, niti bilo kakvih, koje bismo mogli svrstati u period romanike. Ante Šonje nastanak i širenje tipa trobrodne bazilike sa tri lučne apside, čiji su spoljni lukovi razdvojeni segmentima začeljnog zida, a ovom tipu pripada i naša bazilika, smješta u vrijeme poslije prve polovine šestoga vijeka. Dalje, znamo da su istorijske okolnosti koje su nastale nakon seobe naroda uslovile skoro potpuni prekid bilo kakvih graditeljskih aktivnosti sve do početka devetoga vijeka.
Periodizacija koju navodi Šonje za pomenuti tip sakralnih građevina, kako ćemo vidjeti u nastavku teksta, nalazi materijalno uporište i u bazilici na Martinićkoj gradini. U tom vremenu nastalo je ono što uočavamo kao prvu fazu gradnje. Njoj pripadaju do danas očuvani, do metar i po visoki ostaci perimetralnih zidova koji predstavljaju definitivni spoljni izgled objekta.

Pretpostavka da je Martinićka gradina poslužila stanovništvu Doklee kao pribježište je ispravna

Drugoj, pak, fazi, čini se, pripadaju unutrašnje intervencije kojima je suštinski izmijenjen primarni arhitektonski koncept bazilikalnog uređenja unutrašnjeg prostora. Naime, unutrašnji zidovi koji dijele glavni od bočnih brodova realizovani su u istom (insertum) opusu kao i perimetralni, ali od krupnijeg kamenja i znatno su širi, što ukazuje na to da su naknadno podignuti na starijoj strukturi temelja na kojima je, vjerovatno, primarno postojala konstrukcija sa stubovima, koja je sasvim logično odgovarala kasnoantičkom ili ranovizantijskom poimanju bazilikalnog rješenja unutrašnjeg prostora, ili pak, zidanim pilonima, kao lakšoj i jednostavnijoj varijanti, s obzirom na nuždu vremena u kom je građeno. Ovim naknadnim intervencijama jedinstveni primarni koncept bazilikalnog prostora pretvoren je u sistem pojedinačnih komora povezanih relativno uskim prolazima, čime je ostvaren diskontinuitet prostora i eksterijerom najavljenog oblika arhitektonske mase, što je jedna od osnovnih karakteristika arhitekture predromaničkog doba, te ih logički treba pripisati dukljanskom periodu, kada je nastao i cjelokupan pronađeni unutrašnji inventar ove crkve.
Na ovom mjestu treba načiniti jednu važnu digresiju: u arheološkim iskopavanjima, koja su obavljena 1982 - 83. godine u Kotoru i Dubrovniku, u sklopu radova na obnovi i sanaciji spomenika oštećenih zemljotresom 1979. god. otkrivene su najstarije, ranovizantijske katedrale ovih gradova. Obje se, po svojim osnovnim arhitektonskim karakteristikama, tipološki vežu za crkvu na Martinićkoj gradini, i ne samo time, već su sve tri ove crkve episkopske i sve su tri, od svog nastanka do razvijenog srednjeg vijeka, imale identičan istorijski razvoj. One su i jedine otkrivene trobrodne, troapsidalne bazilike u gradovima gornje Dallmacije i sve tri su obnavljane u doba predromanike nakon devestacije koje su se vjerovatno dešavale u velikim seobama naroda ( i dubrovačka i kotorska su, međutim, ponovo sagrađene u velikim obnovama primorskih gradova u vrijeme romanike, ali, na crkvi u Martinićima, kako smo već konstatovali, ne postoje nikakvi tragovi koji bi upućivali na bilo kakve aktivnosti u romaničkom periodu).
Još jedna trobrodna, troapsidalna crkva, skoro identičnih arhitektonskih vrijednosti, pronađena je u Tavancima na sjeveru Crne Gore, i njeni vidljivi ostaci po svemu idu u prilog postavljenoj tezi. Međutim, ova crkva nije doživjela nijednu obnovu, kao što jesu gorepomenute katedrale. A i ova crkva je, s obzirom na njenu tipsku pripadnost i mjesto nastanka mogla biti vjersko središte izbjeglom stanovništvu, u ovom slučaju u to vrijeme devestiranog Municipijuma. S obzirom da se na osnovu, za sada oskudnih, arheoloških nalaza ništa preciznije ne može utvrditi, za nas je zanimljiva činjenica da je i ona kao i katedralna crkva na Martinićkoj gradini nastala kao višekratna gradnja u relativno kratkom vremenu, na izvornom arhitektonskom konceptu. U slučaju crkve u Tavancima prvo je nastao centralni brod, a zatim su dozidani bočni brodovi u istom proporcijskom odnosu kao i u Martinićima - 1:2:1 i narteks. Na osnovu ovoga i za jednu i za drugu bismo mogli donijeti zaključak da su nastale u veoma oskudnim vremenima, te da su, nakon izgradnje jednog po jednog njihovog trakta oni stavljani u funkciju, a zatim dograđivani ostali djelovi.
Potrebno je, takođe, obratiti pažnju na činjenicu da su, za razliku od pomenutih trobrodnih troapsidalnih crkava sve pronađene trobrodne, ali jednoapsidalne crkve, s pastoforijima koji izlaze iz osnovnog pravougaonog koncepta objekta, a koje su građane u starim antičkim gradovima ili na otvorenim prostorima u njihovoj neposrednoj blizini: bazilika A i B u Doklei, budvanska, kdoljanska, Samograd i Lastva Grbaljska, koje su, okvirno, nastale prije ili u vrijeme justinijanske rekonkviste, nakon njihovogrušenja izazvanog društvenim promjenama i devastacijam u velikim sobama naroda, potpuno zamrle i nijesu obnavljane u ranom srednjem vijeku, izuzev bazilike B - tom pitanju ćemo se vratiti u nastavku teksta.
Sa druge strane, vrlo je važna, već rečena činjenica da su pomenute trobrodne, troapsidalne građevine nastale upravo na mjestima koja su u nauci opšteprihvaćena kao pribježišta i u kojima se u tom vremenu okupljalo stanovništvo iz obližnjih antičkih gradova. Od tada ovi refugijumi dobijaju značajni razvojni zamah, pa sa sigurnošću možemo ustvrditi da su dubrovačka, kotorska i martinićka bazilika bile glavni punktovi, prenosioci hrišćanstva iz kasnoantičkih vremena u rani srednji vijek na prostorima gornje Dalmacije, te da je ovaj arhitektonski tip bazilike karakterističan upravo za taj istorijski period. Sve tri su u pomenutom periodu imale i identičnu sudbinu: razloge i mjesto njihovog nastanka(refugijumi), devastacije i obnove. U svjetlu ovih činjenica Kovačevićeva pretpostavka da je Martinićka gradina poslužila odbjeglom stanovništvu Doklee kao pribježište pokazuje se sasvim tačnom. I ne samo to, činjenice govore da je nakon rušenja episkopske crkve (bazilike A) u Doklei, koja, što je arheološki potvrđeno, više nije obnavljana - sagrađena, i to u približno isto vrijeme, nova episkopska crkva na Martinićkoj gradini, koja po svemu sudeći postaje novo središte premještene episkopije iz Doklee, što je osnovna teza ovoga reda.

Bazilika B je jedini arhitektonski spomenik o nastavku života u Duklji nakon

Interesantna, i ujedno indikativna je činjenica da je od svih poznatih trobrodnih jednoapsidalnih bazilika obnovljena jedino tzv. bazililka B u Doklei. Nakon rušenja, unutar njenog prostora sagrađena je jedna krstolika crkva čiji nastanak se različito datira, u osmi ili pak, deveti vijek. S obzirom da u njoj nije pronađen nijedan detalj predromaničke dekorativne plastike, kojom su skoro bez izuzetka krašene sve značajnije crkve u vremenu od početka devetog vijeka, naše je mišljenje da vrijeme njenog nastanka treba smjestiti ranije, u sedmi, osmi vijek. Za nas u ovom trenutku, međutim, i nije toliko važan tačan termin njenog nastanka (u datom vremenskom okviru) koliko činjenica da je ona jedini spomenik arhitekture u arealu grada Doklee koji svjedoči o kakvom - takvom kontinuitetu života nakon njegove devastacije u burnim vremenima velikih seoba. Postavljanjem neizbježnog pitanja zašto nije obnovljena episkopska, hijerarhijski značajna, bazilika A, koja se nalazi u njenoj neposrednoj blizini, dolazi se do logičnog odgovora koji je još jedan od doprinosa postavljenoj tezi: jer je episkopija već obnovljena na relativno bliskom, za ta vremena bezbjednijem mjestu, na Martinćkoj gradini. Krstolika crkva dakle, imala je funkciju održavanja kontinuiteta hrišćanstva za, vjerovatno malobrojne vjernike koji su ostali da žive na prostoru srušenog grada.

CRKVENI INVENTAR: Nalaz crkvenog inventara na gradinskoj crkvi za nauku ima višestruku vrijednost. Osim što daje značajan materijal, proučavanje dekorativne plastike dukljanskog perioda svojom dokumentarnom dimenzijom upotpunjuje mogućnost interpretacije ovog lokaliteta, zbog čega ćemo mu posvetiti više pažnje.
Dakle, u svakom brodu nalazio se oltar. Pronađeni elementi opreme sve tri oltarske pregrade, izlomljeni su doduše u fragmente, ali ih na sreću ima dovoljno da se na osnovu njih mogla realizovati pouzdana rekonstrukcija svih sastavnih elemenata. Sva tri se danas nalaze u danilovgradskom muzeju u završnoj fazi rekonstrukcije, izuzev temeljnih stopa kompletnih oltarskih inventara koji se, još uvijek, nalaze u gradinskoj crkvi u poziciji in situ.
Svi oltari su krašeni ornamentalnim repertoarom predromaničkog doba, što pokazuje da su nastali u dukljanskom periodu, u vrijeme pomenute obnove ovog objekta. Izuzetak, ponovo, čine njihove temeljne stope čiji elementi svojim konstruktivnim vrijednostima, profilima i ornamentima otkrivaju svoje kasnoantičko porijeklo. Te temeljne stope su, možda, pripadale starijim oltarima, dok je još crkva imala prvobitni izgled. Dodatnu informaciju daje nam nesuvisli slijed profila, te upotreba kapitela u funkciji bazisa stubova ciborijuma, što nas navodi na zaključak da je i u ovoj funkciji taj materijal korišćen sekundarno.
Centralni oltarski ansambl sačinjen od septuma, shole kantorum, ambona i ciborijuma predstavlja najrazuđeniji primjer pronađen ne samo na prostorima države Duklje, već i na cijeloj istočnoj obali Jadrana i bliskog mu zaleđa, dakle na prostorima gdje su se u to vrijeme dešavale najznačajnije kulturne aktivnosti na cjelokupnom južnoslovenskom prostoru.
Septum glavnog oltara sačinjavala su dva pluteja užljebljena sa obje strane u stupce, koji, u ravni gornje ivice pluteja prelaze u stubiće sa kapitelima na koje se oslanjala arhitravna greda. Pluteji su uz gornju ivicu obuhvaćeni horizontalnom gredom koja im, zajedno sa stupcima, formira ram. Nad vratima, po sredini septuma, arhitravna greda prelazi u lukove nad svim oltarskim pregradama.
Ispred septuma približno u širini jedne trećine broda nalazila se shola kantorum, čiju kanceli (cencelli) formiraju dva bočna, duža, i dva čeona, kraća pluteja. Kao i kod septuma, i u ovom slučaju pluteji su užljebljeni u stupce, ali njihova visina ne prelazi gornju visinu ivice pluteja.
Ambon, čije mjesto ne možemo preciznije odrediti usljed nedostatka informacija koje nam nude pronađeni fragmenti, najvjerovatnije se nalazio uz sjeverni bočni plutej kancelie. Između centralne apside i septuma, nad mensom, četiri stuba nose četvorostrani ciborijum sa osmostranim piramidalnim krovom. U centralnoj apsidi, kako već pomenusmo, nalazi se supselij sa katedrom.
Od oltarskih cjelina postranih brodova očuvani su ostaci septuma. Oba su komponovana, doduše u dimenzijama i proporcijama koje dozvoljava širina bočnih brodova, kao i septum srednjeg broda, ali bez hirozontalne grede nad plutejima.
Opis plastičnog ukrasa započeli bi deskripcijom sjevernog pluteja septuma južnog broda, koji je, inače jedini skoro u cjelini sačuvan. Frontalno krašena strana ovog pluteja podijeljena je bordurom na dva polja. Gornje, znatno uže, ispunjeno je ornamentalnim motivom troprutih "osmica" i predstavlja likovni pandan pomenutoj izostavljenoj horizontalnoj gredi. Donje polje je ispunjeno u tri vertikalna reda sa po šest troprutih, međusobno propletenih kružnica.

Arhitravna greda crkve na Gradini ispisana je miksom grčkog i latinskog pisma, pri čemu dominira ovo drugo

Drugi, parnjak ovom pluteju, pronađen je samo u fragmentima, ali na osnovu kojih se može sačiniti pouzdana rekonstrukcija cjeline. Po dimenzijama i ornamentalnom ukrasu identičan je prvom. Na osnovu jednog grubo otesanog uskog pojasa na bokovima ovog pluteja, da se zaključiti da su pluteji spoljnim stranama bili ugrađeni u bočne zidove brodova. Sa unutrašnje strane oltarskih vrata, flankirali su ih stupci, od kojih je pronađeno samo nekoliko fragmenata na kojima se vidi da su bili krašeni istim ornamentom kao pluteji.
Takođe u fragmentima pronađena je i arhitravna greda sa nadvratnim lukom koji su kao cjelina, činili gornju konstrukciju septuma. Greda je podijeljena u dva polja; natpisno-donje, omeđeno dvjema uklesanim linijama između kojih teče jednoredni natpis, i gornje, dekorisano specifičnim predromaničkim ornamentom u vidu plamenčića, koji je, po svemu se čini derivat antičkog kimationa. Luk nad oltarskim vratima dekorisan je slično kao i greda, sa tom razlikom što je donji pojas, umjesto teksta, ispunjen ornamentom troprute, dvotračne pletenice sa "okom" u svakom zavijutku, a umjesto ukrasnih linija između polja realizovana je bordura u vidu užeta.
Septum sjevernog broda komponovan je na isti način kao i u južnom, čak je i ornamentalni repertoar skoro identičan. Na plutejima su iste kompozicijske sheme troprute kružnice, razlika se očituje samo u načinu njihovog povezivanja. Na sjevernom pluteju prostor u okviru troprutnih, međusobno učvorenih kružnica ispunjen je ornamentom nalik na spiralu, a na južnom isti prostor ispunjava krstoliki preplet kojim su kružnice povezane. Arhitravna greda i luk nad vratima, umjesto natpisa u donjem polju, bili su ispunjeni troprutom, dvotračnom pletenicom. Na sjevernom pluteju je nedekorisani, nešto širi od ostalih, pojas kojim je plutej vezan za bočni zid nastao zbog potrebe da se pregradi za tu vrijednost širi sjeverni brod i da se ujedno, ispoštuje kompozicijska shema geometrijski strogo odmjerenog ornametnalnog repertoara, te da se sačuva cjelokupna simetrija konstrukcije. Ova "imrovizacija" klesara, proizašla iz potrebe da riješi dati problem, čini se na prvi pogled kao nevažan detalj, međutim navodi nas na razmišljanje da oltarska oprema nije import, već da su pluteji morali biti klesani u radionici koja je u to vrijeme djelovala na prostoru Gradine. Ovom zaključku idu u prilog i rezultati analize kamena kojom je utvrđeno da kamen od kojeg je izrađena cjelokupna oltarska oprema ima ista svojstva kao i kamen sa obližnjeg spuškog kamenoloma.
Svi sastavni elementi septuma centralnog broda, izuzev južnog pluteja, stupca njegovog parnjaka i kapitela kojima su se završavali stubići, od kojih nije pronađen nijedan detalj, sakupljeni su u mnoštvu fragmenata na osnovu kojih je izvedena pouzdana rekonstrukcija cjeline.
Južni plutej, dakle, nedostaje, pronađeni su, međutim, ostaci stubaca i horizontalne grede koji su sa gornje i od strane oltarskih vrata činili njegov okvir. Greda je podijeljena na dva horizontalna pojasa, donji - uokviren jednostavnom bordurom ispunjen je jednim redom troprutih kružnica međusobno učvorenih kao na plutejima južnog broda, a gornji troprutom dvotračnom pletenicom. Dekoracija stupca je identična ispuni donjeg pojasa horizontalne grede. Na stubiću koji na nivou gornje ivice horizontalne grede izrasta iz stupca, uklesan je jednakokraki krst. Cijela površina sjevernog pluteja krašena je međusobno propletenim troprutim kružnicama, čiji je unutrašnji prostor ispunjen spiralnim ornamentom kao na pluteju septuma u sjevernom brodu. Greda nad ovim plutejom po ukrasu je identična već opisanoj sa južnog pluteja južnog broda.
Posebnu dokumentarnu vrijednost predstavljaju fragmenti arhitravne grede septuma centralnog oltara. Ona je realizovana kao i grede oltara bočnih brodova. Podijeljena je u dvije horizontalne zone, donju - natpisno polje, i gornju, koja je ispunjena završnim ornamentom u vidu plamenčića.
Fragmenti natpisa predstavljaju zanimljiv paleografski materijal koji će stručnjacima specijalistima dati puno vrijednih informacija. Nama je, međutim, pažnju skrenula kuriozitetna činjenica da je natpis realizovan mješavinom grčkog i latinskog pisma, u kojoj dominira ovo drugo. Ovakav primjer nije evidentiran ni na jednoj od do sada pronađenih arhitravnih greda na istočnoj obali Jadrana, međutim, kao pojava nije jedinstven na dukljansko - zetskom kulturnom prostoru. U mnoštvu fragmenata sa očuvanim tekstom prepoznajemo cjeline i to: na početku grede nad sjevernim plutejom na kojem natpis počinje sa isklesanim krstićem i grčkim slovima (O TEOS) dok na njenom završnom dijelu, nad južnim plutejom ima uklesan latinski tekst: ET GLORIA BEATO MIXAEL AR, na osnovu čega zaključujemo da je glavni oltar posvećen arhanđelu Mihailu, te da je isti najvjerovatnije bio titular crkve u vrijeme nastanka ovog oltara.

Djelimično rekonstruisani ciborijum iz crkve na Gradini izložen je u danilovgradskom muzeju

Dvije grede nad vratima ovog oltara povezivao je luk od kojeg je pronađen samo jedan fragment na kojem se nalaze ista ukrasna rješenja kao i na gredama koje je povezivao. Na osnovu do sada pronađenih ovakvih lukova (pet primjeraka) na istočnoj obali Jadrana, znamo da su ugrađivani u septume polikonhalnih rotondi, dok su oltarske pregrade u longitudinalnim crkvama u sedamdeset pronađenih slučajeva, umjesto luka imale zabat sa iskrojenim lukom sa donje strane. U tom smislu crkva koju obrađujemo je jedina longitudinalna sa pomenutih prostora, nad čijim oltarskim vratima je bio ugrađen luk. Shvatljivo je da je luk u ovoj funkciji sa estetskog aspekta prikladniji arhitektonskom rješenju polikonhalnih rotondi, međutim, skloniji smo ovoj pojavi potražiti obrazloženje u činjenici da su crkve u kojima je pronađen nadvratni zabat bile najčešće male, sa nedovoljno razvijenim prezbiterijem (presbyterium) u koji se nije mogao ugraditi ciborij, pa njegovu funkciju jednim dijelom, u tom slučaju preuzima zabat. Ovu pretpostavku baziramo na činjenici da je repertoar simbola i ornamenata, te natpis, koji je kao po pravilu posvetni, na zabatima u svim pronađenim slučajevima na istočnoj obali Jadrana skoro identičan sadržaju frontalnih strana ciborijuma sa istih prostora. Dupliranje istih motiva na jednom kompozicijskom sklopu koji čine septum i ciborijum čini se nelogičnim. U našem slučaju nailazimo na primjer njihovog nadopunjavanja u kojem i sagledavamo razlog ugrađivanju lučnog nadvratnika. Naime, pošto ciborijumu sa Gradine nedostaje natpisno polje sa posvetnim natpisom kao što je to slučaj sa kotorskim i ulcinjskim ciborijumom, ovaj luk, sem što je naglašavao ulaz u prezbiterij, imao je i funkciju natpisnog polja sa, vjerovatno, posvetnim natpisom, o čemu svjedoči i jedini njegov pronađeni fragment.
Od ciborijuma su pronađene frontalna i jedna bočna nedekorisana strana njegovog tijela, tri od osam stranica piramidalnog krova, četiri ploče u obliku ravnokrakog trougla kojim su ispunjene praznine u kontaktnoj zoni između osmostrane osnove krova i četvorougaonih tijela ciborijuma, dva kapitela nosača tijela i četiri kasnoantička kapitela koji su u sekundarnoj upotrebi imali funkciju bazisa. Na osnovu ovih elemenata načinjena je sasvim uspješna rekonstrukcija cjeline koja se danas nalazi u danilovgradskom muzeju (izuzev četiri pomenuta kasnoantička kapitela, koji se još uvijek nalaze na lokalitetu u poziciji in situ, što smatramo grubom greškom, ne samo zbog toga što nije realizovana cjelina na jednom mjestu, već zato što je, sa muzeološkog aspekta, osakaćena cjelovitost njegove dokumentarne vrijednosti).
Skoro čitava frontalna, jedina dekorisana, strana tijela ciborijuma pronađena je u osam ulomaka. Njen donji olučeni dio u okviru isklesanog tankog rama ukrašen je sa dvije troprute trake koje se međusobno propliću formirajući sinusoidnu pletenicu čiji najistureniji lukovi prelaze u čvorišta - "perece". Gornju borduru, takođe u tankom isklesanom ramu, čini tropruta dvotračna pletenica nad kojom je, kao i na gredama i na luku, završni ornamentalni friz ispunjen specifičnim ornamentalnim motivom u vidu plamenčića. Na prostoru između ovih bordura realizovan je motiv dva pauna sa krstom između njih. Lijevoj ptici nedostaje glava, međutim, zbog stroge simetrije kompozicionog rješenja, da se zaključiti da i ova, kao i desna, u kljunu drži zmiju. Ovi paunovi, zajedno sa pticom sa ambona su jedini zoomorfni motivi u predromaničkom ukrasnom repertoaru cjelokupnog inventara. Realizovani su kao i sva plastična dekoracija u dvoplošnom reljefu svedenom na najmanju mjeru plasticiteta, kojim dominira linija: perje na vratu u vidu tankih dlačica, trup je ispunjem kvržicama nalik na riblje krljušti, a rep i krila linijama složenim u vidu ribljih kostiju, na krilima znatno sitnijim nego na repu. Prostor ispod trbuha i krila zbog horror-a vacui, koji je tako svojstven predromaničkoj dekorativnoj plastici, ispunjen je stilizovanim listovima.
Oba pronađena, od ukupno četiri kapitela - nosača tijela ciborijuma su identični i rađeni su u rustičnom ravnosrednjovjekovnom maniru po uzoru na korintski izvornik. Donju zonu ovih kapitala čini vijenac od osam palminih listova koji se svojim počecima oslanjaju na torus. Iz središnjih, manjih listova izrastaju dva para tučaka od kojih se unutrašnji povijaju prema vertikalnoj osi formirajući volute koje na mjestu njihovog dodira nose osmolatični abakusni cvijet.

Ugradnjom dijelova stare dukljanske crkve u objekat na Gradini, potvrđivao se kontinuitet episkopije

Dva spoljnja, snažnija tučka povijajući se prema vani formiraju takođe volute na koje se oslanja jednostavni, neprofilisani abakus. Na osnovu nekoliko manjih ulomaka tijela stubova koji su nosili ove kapitele sve što se da zaključiti je, da su bili jednostavni, cilindrični, bez entazisa.
Kako smo već naveli, kao bazisi ovim stubovima poslužila su četiri kasnoantička kapitela, koji, iako su dosta degenerisanih oblika, pripadaju tipu jonskog sloga. Ehinus im je u donjoj ravni spušten skoro ispod donjeg ruba volute. Volute su klesane u plitkom reljefu, njihov potisnuti plasticitet diskretno naglašava fašija čiji kontinuitet na granici ehinusa sa abakusom nije uočljiv zbog naknadnih intervencija grubog pritesavanja ehinusa s namjerom da se kontaktna zona svede na manji prečnik stuba u novoj funkciji. Sredine ehinusa krašene su im šestokrakim i čet-vorokrakim krstovima, a balteus sa dva reda akantusovih listova.
U opisu episkopske bazilike u Doklei i ostataka koji su pronađeni u njoj, Prašniker i Šober opisuju identične kapitele ovima koji se do danas, na žalost, nijesu sačivali, međutim, o istima piše, i što je najvažnije, objavljuje fotografije jednoga u svojoj doktorskoj diseraciji I. Nikolajević Stojković. Još jedan, potpuno identičan ovima, i onima koji se nalaze na Martinićkoj gradini, do danas postoji ugrađen kao spolija u krstolikoj crkvi u obližnjoj Doklei. Na osnovu ovih podataka možemo iznijeti kao sasvim pouzdanu tvrdnju da su kapiteli u sekunardnoj funkciji bazisa - nosača baldahina nad oltarom u episkopskoj crkvi na Martinićkoj gradini, u svojoj primarnoj funkciji pripadali episkopskoj bazilici u Doklei. Ovu činjenicu ne treba tumačiti kao slučajnost koja je eventualno proizašla u nuždi zbog nedostatka materijala u vrijeme izrade starijeg oltara ili predromaničke obnove crkve na Martinićkoj gradini, jer takva nužda nije prepoznatljiva ni na jednom detalju u realizaciji ovako raskošnog predromaničkog skulptorskog zamaha kakav je oltarski inventar ove crkve, pogotovo ne u pomenutom vremenu u kojem antička dekorativna skulptura doživljava posljednji apogej, već je treba tumačiti kao promišljenu namjeru da se ugradnjom ukrasnih elemenata sa stare srušene episkopije u temelje najosjetljivijeg dijela novog objekta na novom mjestu, potvrdi kontinuitet iste episkopije (sličnih primjera je dosta u našoj istoriji i nije ih potrebno sve posebno naglašavati, pomenućemo samo jedan koji najslikovitije prezentira ovu pojavu, a to je znatno kasniji slučaj cetinjske mitropolije, starog i novog Cetinjskog manastira, jednog od središta i nastavljača hrišćanstva - religije čiji se počeci na ovim prostorima upravo vezuju za episkopiju u Doklei - u njegovim kritičnim istorijskim prelomnicama, slučaj sa ugradnjom dekorativnih elemenata sa srušenog u novi, u svrhu potvrđivanja kontinuiteta institucije).
Sljedeći rezultate analize skulpture, dolazimo do još jednog snažnog materijalnog dokumenta koji samo potvrđuje iznešenu tezu do koje smo već došli analizom arhitekture crkve na Martinićkoj gradini, a to je, ponovićemo, da je ova episkopija, po svemu sudeći, nastavljač episkopije iz rimske Doklee, nakon rušenja tzv. bazilike A u tom gradu.
Od shole kantorum pronađena su u ulomcima skoro čitava dva pluteja, bočni duži i čeoni kraći, koji su činili južnu stranu kancelie, te ulomci jednog ambona. Sva tri elementa su krašena istim vegetabilnim ornamentom troprute vriježe koja savijajući se u kružnice prerasta u desetolatične, (negdje i jedanaestolatične) cvjetove. Osnovna kompozicijska shema ovih kružnica bliska je onoj po kojoj su komponovani ornamentalni ukrasi pluteja sva tri septuma. Na mjestima gdje se međusobno dodiruju vriježe, ili gdje iz njih izrastaju vitice, pov-ezana su dva, (negdje i po tri) pruta sa po jednom ili dvije spone.
Na osnovu pronađenih fragmenata ostataka ambona, dvije trouglaste bočnice i čeone konkavne strane, zbog sada nejasne situacije odnosa fundamenta shole kantorum i njeg-ove nadgradnje na sjevernom dijelu, nije moguće u cjelini pouzdano rekonstruisati, niti tačno odraditi mjesto gdje je bio ugrađen. Zbog nejasnosti situacije za sada se može samo iznijeti nekoliko hipotetičkih rješenja. Jedno bi proizašlo iz ranohrišćanske i ranosrednjovjekovne tradicije po kojoj su se amboni ugrađivali uz jedan ili oba bočna pluteja shole kantorum. Kako se na južnom pluteju ne uočava nijedan detalj koji bi ukazivao na konstruktivnu vezu ova dva elementa, u tom slučaju se da pretpostaviti da je ambon bio ugrađen uz sjeverni plutej, od kojeg, nažalost, nije pronađen nijedan fragment koji bi eventualno potvrdio ovakvo mišljenje pa se čak može pretpostaviti da je upravo ambon ujedno ostavljao i funkciju pluteja na tom mjestu, što bi značilo da sjeverni plutej čak nije ni postojao. U ovom smislu indikativna je činjenica da je to jedini element oltarskog inventara od kojeg nije pronađen baš nijedan fragment.

Identifikovani ukrasi i niz fragmenata neutvrđene funkcije, svjedoče o raskošnosti crkve na Gradini

Složenosti rješavanja ovog problema, međutim, dodaje neočekivana koncepcija fundamenta shole kantorum, koji onakav kakav nam se do danas očuvao, ne pokazuje mogućnost postojanja ulaza u sholu kantorum sa njene čeone strane, već upravo sa sjeverne, gdje se treba očekivati mjesto ambonu. Ovakvo viđenje stvari, pak, indicira da je ambon bio ugrađen negdje kao samostalan element izvan perimetra shole kantorum, što bi za ovo vrijeme predstavljalo neobično rješenje, koje bi po našem mišljenju imalo jedino opravdanje u skučenosti prostora između zidova centralnog broda i shole kantorum.
Na zakošenim bočnim stranama ambona aplikovan je već pomenuti motiv vriježe ispod kojeg su realizovani, na sličan način kao na ciborijumu, po jedan paun. Na čeonoj strani, u borduri sa motivom vriježe ukomponovan je krst sa isječenim kracima.
Pored navedenih, prepoznatljivih, ukrasnih elemenata koji su bili sastavni dio interijera katedrale, očuvan je čitav niz sličnih fragmenata čije mjesto i funkcija se još uvijek ne mogu tačno utvrditi, a koji, za sada, mogu samo posvjedočiti o izuzetnom značaju i raskoši ove crkve. Među njima vrijedi pomenuti jednu prozorsku tranzenu i jedan kapitel na čijoj stranici je isklesano slovo "N", koje možda, mada samo djelimično, otkriva anonimnog klesara.

PROBLEM DATACIJE: Precizniju dataciju predromaničke skulpturalne dekoracije samo na osnovu stilskih razvojnih posebnosti, kako na dukljanskim prostorima, tako i uopšte na cijeloj istočnoj obali Jadrana i bliskog mu zaleđa, u vremenskom okviru trajanja stila - od devetog do jedanaestog stoljeća - skoro da je nemoguće provesti. Navešćemo dva najbitnija razloga koji predstavljaju osnovne probleme u određivanju preciznijeg termina nastanka bilo kog elementa predromaničke skulpture u okviru njenog stilskog trajanja u Duklji. Prvi i osnovni je nedovoljno i nesistematsko proučavanje cjelokupnog kulturnog sloja. Drugi, pak, proističe iz karaktera predromaničke skulpture. Iako se ona po načinu koncipiranja ukrasa može klasifikovati u nekoliko grupa, ipak se oni istovremeno pojavljuju u svojoj elementarnoj snazi u svim fazama trajanja stila. Izuzetak čine samo granični vremenski periodi, na početku, kada se primjećuje izvjesna persistencija kasnoantičkih motiva u njihovom prelaznom obliku, i na završetku koji karakteriše pojava ranoromaničkih motiva.
Za sada jedini za dataciju pouzdani elementi jesu eventualno upisani datumi, obično u ktitorski natpis, ili pominjanje neke poznate istorijske ličnosti koje se najčešće pojavljuju u posvetnim natpisima. Iako ovih u našem slučaju nedostaje, mi ćemo ipak pokušati da, mimo navedenih kategorija, utvrdimo okvirno vrijeme nastanka crkvenog inventara katedrale na Martinićkoj gradini, jer mislimo da za to postoje neki relevantni elementi. Naime, cjelokupni ornamentalni repertoar na pomenutom crkvenom inventaru možemo pouzdano podijeliti u dvije izdvojene cjeline. Prvu čine ornamenti aplikovani na sva tri septuma i ciborijum, a drugu oni sa shole kantorum i ambona. Prva cjelina ornamenata zajedno sa djelovima inventara na kom su aplikovani, nastala je, po našem mišljenju, u vrijeme obnove ovog značajnog episkopskog središta, o čemu svjedoči i namjera da se potvrdi kontinuitet obnovljene crkve sa starijom, stavljanjem starijih kasnoantičkih kapitela iz episkopije u Doklei u fundament predromaničkog ciborijuma. U nauci je opšteprihvaćeno mišljenje da obnova porušenih kasnoantičkih sakralnih objekata karakteriše vrijeme koje nastaje tek nakon uspostavljanja koegzistencije raznorodnih etničkih grupacija na datom prostoru, a koje se moglo desiti tek nakon definitivnog pokrštavanja novoprispjelog stanovništva. Dakle, nastanak pomenutog dijela inventara, na osnovu u nauci prihvaćenog mišljenja, možemo locirati u grubi vremenski okvir devetoga vijeka.
Druga cjelina je nastala u kasnijim obogaćivanjima postojećeg inventara koja su najvjerovatnije uslovljena proširivanjem funkcija ovog sakralnog objekta, ili pak, novonastalim zahtjevima obavljanja liturgije. Vrijeme nastanka ove cjeline možemo, pak, okvirno odrediti njenim kompariranjem sa sličnim pojavama na istočnoj obali Jadrana.
Grublju dataciju shole kantorum će nam na izvjesan način olakšati činjenica da je ornamentalni motiv kojim je krašena, jedan od malo predromaničkih motiva koji je tokom svog trajanja imao čitav niz mijena, od kojih jedna u inoviranoj varijanti traje i tokom romaničkog perioda. Ima antičko porijeklo, a modifikovan se pojavljuje u devetom vijeku, doduše u prostijoj formi - primjer je fragment tegurijuma sa pomenom hrvatskog vladara Muncimira koji je vladao 892 - 910. god, a masovnije, ali sa inovacijama: shematizovane rozete zamjenjuju zoomorfni motiv - primjer crkve Svetog Tome u Kutima, pojavljuje se u jedanaestom vijeku.

Grad na Gradini je onaj koji pisani izvori pominju kao Diokliju, a u jednom slučaju i kao Lontodoklu

Tendencije ka naturalističkoj realizaciji vitica i njihovog povezivanja pomoću spona umjesto preplitanjem, što smatramo bitnom inovacijom u odnosu na pomenuti fragment tegurijuma, s jedne, i nedostatak zoomorfnih motiva, koji se masovnije javljaju sa pojavom figure u jedanaestom vijeku, s druge strane, navodi nas na pretpostavku da su shola kantorum i ambon nastali vjerovatno u desetom vijeku. Pomenuti elementi su ujedno posljednji materijalni dokazi graditeljskih i skulptorskih aktivnosti na lokalitetu Gradine. Između termina njihovog nastanka i velike romaničke obnove gradova na našim prostorima, kojom se obilježava početak poznog srednjeg vijeka, a koja ni u jednom detalju nije ostavila traga u ovom gradu, treba tražiti vrijeme prestanka života u njemu.
Početke i trajanje ovog grada, posredstvom ostataka arhitekture i skulpture, možemo pratiti od rimskog perioda, kada je imao funkciju kastela na putu Narona - Skadar, do vremena u kom postaje refugijum - grad koji nakon tzv. seobe naroda, uporedo sa procesom prestanka života u obližnjoj Doklei prerasta u značajno urbano naselje sa episkopskim središtem.
Uzimajući sve navedene činjenice u razvojnoj liniji gradnje, na Martinićkoj gradini prepoznajemo matricu nastanka svih ranosrednjovjekovnih gradova koji stasavaju u blizini poznatih rimskih municipija nakon njihova raspada. U ovom smislu pokazuje se, kako smo već naveli, da rezultati analiza arhitekture i skulpture čine Kovačevićevu pretpostavku da je grad na Martinićkoj gradini nastao iz refugijuma grada Doklee, sasvim realnom.

IDENTIFIKACIJA I PISANI IZVORI: Nakon iznešenih neposrednih činjenica, postavlja se pitanje identifikacije ovoga grada. Po našem mišljenju, na osnovu svega navedenog, sasvim sigurno možemo ustvrditi da se radi o gradu koji se u nekoliko pisanih izvora nastalih u ranom srednjem vijeku pominje pod imenom Dioklija, u jednom slučaju (to) Lontodokla. Dakle o gradu, nasljedniku municipalnih institucija, crkvenih institucija i imena antičkog grada Doklee. Već sami rezultati analize arhitekture i skulpture sa Martinićke gradine daju potpun odgovor na, u nauci suštinsko pitanje: da li se ranosrednjovjekovni grad Dioklija koji se, kako rekosmo, pominje u nekoliko dokumenata nastalih nakon devastacije Doklee nalazio na prostorima areala rimske Doklee, ili je, pak, "dislociran" na novo bezbjednije mjesto. U cilju provjere teze do koje smo dospjeli proučavanjem ostataka arhitekture i skulpture na lokalitetu Martinićke gradine, a koji nedvosmisleno ukazuje da su sve bitne funkcije grada Doklee dislocirane na ovo mjesto, komparirat ćemo podatke stečene u ravni materijalnih izvora sa podacima koje nam daju posredni, pisani izvori.
Najstariji dokument u kojem se pominje grad Dioklija kao episkopija, je spisak sufragana dračke arhiepiskopije, tzv. "Notitia episcopatum". Njegova vrijednost za nauku je višestruka. Prije svega ukazuje na egzistenciju grada Dioklije nakon seobe naroda, a zatim je bitan podatak da se ova episkopija pominje zasebno od barske. Poznato je da se u dokumentima od jedanaestog vijeka, od vremena kada je nastala barska arhiepiskopija, dioklijska episkopija pominje zajedno sa njom, čime se htjelo sugerisati da je barska arhiepiskopija nastavljač dioklijske. Ovo se moglo dogoditi samo nakon vremenskog termina u koji bismo mogli smjestiti prestanak postojanja episkopije u Diokliji, a time i gašenje života u gradu. Zbog iščezavanja imena Dioklija, kako za grad, tako i za državu, u dokumentima iz jedanaestog vijeka, i afirmacijom novog imena za državu - Zeta, ovaj vijek se u nauci uzima kao vrijeme u kojem je zamro život u gradu Diokliji. Materijalnu potvrdu ovoj hipotezi, međutim, ne mož-emo pronaći u spoznajama stečenim dosadašnjim arheološkim istraživanjima na prostorima rimskog municipijuma Doklee. Uprkos činjenici da je potpuno istražena episkopska crkva u Doklei, kako smo već rekli, nije pronađen nijedan, čak ni marginalni detalj koji bi potvrdio njeno trajanje u vrijeme ranog srednjeg vijeka. Međutim, u podacima koje nam pruža lokalitet na Martinićkoj gradini, naprotiv, ne samo da je potvrđena egzistencija episkopske crkve, već i vrijeme prestanka njenog funkcionisanja, koje u potpunosti odgovara istorijskom vremenu iščeznuća imena Dioklija, dakle i grada, nakon čega se njegovo ime afirmiše samo u složenici imena nove, barske nadbiskupije. U svjetlu ovih činjenica dubrovačka legenda o nastanku dubrovačke arhiepiskopije ne samo da dobija materijalnu osnovu, već nam daje precizniji vremenski termin rušenja grada Dioklije. Po ovoj legendi, koja nam je poznata preko nekoliko kasnijih zapisa, dioklijski arhiepiskop Ivan je pred Samuilovim osvajanjima Dalmacije, kojom prilikom je porušen i grad Dioklija, izbjegao u Dubrovnik. Nakon smrti dubrovačkog episkopa, na njegovo mjesto izabraše dukljanskog arhiepiskopa Ivana, a pošto se smatralo - gdje stoluje arhiepiskop, tu je arhiepiskopija, povišiše dubrovačku episkopiju na rang arhiepiskopije.

Konstantin Porfirogenit je još u X vijeku pisao o gradu To Lontodokli u kojem su živjeli - Dukljani

Nama je dragocjen podatak vremenski termin rušenja grada, jer sasvim odgovara materijalnoj stvarnosti na Martinićkoj gradini. Postojalo je više pokušaja da se ubicira pomenuta dioklijska episkopija, međutim, svi su bazirani na pukim nadomišljanjima. Jedina, koja bi na osnovu materijalnih dokaza mogla nositi ovu atribuciju je episkopska crkva sv. Mihaila na Martinićkoj gradini.
Sljedeći pisani izvor koji nam se sačuvao datira iz polovine desetog vijeka i donosi mnogo više podataka. U trideset petoj glavi svoga djela "De administrando imperio", autor, car Konstantin Porfirogenit (913-959) u kratkom opisu sklavinije "Dioklije" pominje nenaseljeni grad "Diokliju" u njoj (pri čemu se ovaj naziv afirmisan od četvrtog vijeka odnosi na Dokleu), koji je sagradio car Dioklicijan, po kojem je cijela zemlja dobila ime. U istoj glavi Porfirogenit između tri velika naseljena grada u kojima žive Dukljani, pominje grad - "To Lontodokla". Podatak da je u vrijeme (približno 948. god), pisanja pomenutog djela, grad koji je navodno sagradio Dioklecijan, misli se na Dokleu, pust i nenaseljen, je istinit, što je i arheološki potvrđeno. Njegova dokumentarna vrijednost je u tome što nam definitivno uskraćuje sve iluzije o traganju za ranosrednjovjekovnom Dioklijom na prostorima atničke Doklee. Punu svjetlost za rasvjetljavanjem pitanja da li se život iz antičke Doklee nakon seoba preselio na neko drugo mjesto ili ne, predstavlja pomen velikog naseljenog grada To Lontodokle u kojem žive Dukljani. U nauci o ovom gradu postoje različita mišljenja. No uprkos njihovim razlikama, svi stoje na jednom stanovištu, a to je da je naziv To Lontodokla kompozitum nastao spajanjem dva naziva. U drugom dijelu ovog naziva svi prepoznaju naziv municipijuma Doklee. Dakle, u 35. glavi DAI pored pomena nenaseljenog grada Dioklije, pominju se, pod istim imenom, odnosno kompozitnim nazivom, čiji jedan korijen ima ishodište u njemu, sklavinija i veliki naseljeni grad. Iz ovoga proizilazi da pomenutu episkopiju i grad Diokliju iz navedenog spiska dračkih sufragana ne možemo poistovjetiti sa, u to vrijeme napuštenim gradom, Porfirogenitovom Dioklijom = Dokleom - već sa naseljenim velikim gradom To Lontodoklom. Ako je to zaista tako, postavlja se pitanje zašto se episkopija, a time i grad u dokumentu koji je nastao ranije, u vrijeme vladavine oca Konstantina Porfirogenita, pojavljuje pod nazivom koji nam je poznat iz svih ostalih dokumenata, a u mlađem, spisu DAI, pod nazivom koji se pominje samo na ovom mjestu. Odgovor na ovo pitanje možemo potražiti u neodoljivoj potrebi "enciklopediste" Konstantina Porfirogenita da se, ili, bavi etimologijom, kao i kod mnogih naziva koje navodi u svom djelu DAI, ili pak, u skladu sa tim porivom, upotrebljava izvorne nazive koji nijesu bili frekventovani u njegovom vremenu. U konkretnom slučaju smatramo da se pisac DAI poslužio nazivom koji je zaista ranosrednjovjekovna Dioklija mogla imati u jednom vremenskom usjeku. Rezultati toponomastičke analize naziva To Lontodokla indiciraju vezu sa našim zaključcima baziranim na rezultatima analize skulpture i arhitekture na Martinićkoj gradini. Naime uzmemo li da je naziv To Lontodokla zaista kompozitum u čijem drugom dijelu se krije korijen naziva Doklea, prvi korijen bi po našem mišljenju proizašao iz naziva Sallunto, a koji je po mišljenju stručnjaka takođe kompozitni naziv. Dakle, mišljenja smo da je povezivanjem naziva napuštenog grada Doklee i drugog korijena kompozitnog naziva Sallunta, nastao novi kompozitni naziv Lontodokla. Po pravilima grčkog jezika, kojim je napisan DAI, zbog adaptacije karakteru jezika, ispred naziva stranog porijekla pridaje se član za neutrum "to". Novonastali naziv preseljenog grada Doklee na prostor Sallunta mogao je biti u upotrebi u periodu tranzicije gradskih i crkvenih institucija i života uopšte, da bi se u periodu paralelnog trajanja života na obadvije lokacije razlikovali imenima. Nakon, uslovno rečeno, potpunog prestanka života na prostoru antičke Doklee, prvi dio naziva kojim je bila specifikovana nova lokacija, gubi svoj smisao, pa se ponovo afirmiše stari naziv Dioklija, koji je zbog predanja, kako je već rečeno da je ovaj grad sagradio Dioklecijan, u upotrebi od 4. vijeka. Još jednom podsjećamo da i prof. Korać na neposredan način ukazuje na mogućnost da se lokalitet na Martinićkoj gradini može povezati sa pomenutim nazivom Lontodokla, nakon čega, u sljedećoj rečenici sugeriše da ovakvom mišljenju ne treba dati senzacionalan značaj.

Od dana Svetolikovog krunisanja nastade običaj da se u toj crkvi ustoličuju svi dukljanski kraljevi


"Ljetopis popa Dukljanina", tačnije hronika "Regnum Sclavorum" barskog prezbitera u pogledu identifikacije same Gradine, kao i istorijskih procesa koji su uslovili nastanak ovoga grada, te vremena i prostora koji su dali specifičan profil njegovoj posljednjoj ranosrednjovjekovnoj fazi razvoja, za nauku ima neprocjenjivu vrijednost, zbog čega ćemo joj posvetiti punu pažnju. Pažljivim čitanjem može se pretpostaviti da se i u ovom djelu na posredan način pominju dva grada pod istim imenom - Dioklija. U prvom slučaju to je "Civita Dioclitiana" koja se pominje u okolnostima smrti kralja Svetopeleka u IX glavi, a u kojoj prepoznajemo grad i episkopiju koji se pominju u pomenutom spisku dračkih sufragana, to jest "veliki naseljeni grad" - "Lontodokla". Drugi pomen imena grada Dioklije pojavljuje se u okolnostima rata između raškog župana Vukana i dukljanskog kralja Dobroslava: "Commisso denique bello in Dioclia supra fluvium, qui Moracija dicitur, cecidit pars populi regis Dobroslavi et ipse captus est. Post haec Cocciaparus cum Belcano mittentes vinculatum regem Dobroslavus in Rassam, venerunt et obtinuerunt Zentam...". Tačnijim određivanjem lokacije, i na osnovu konteksta, može se sasvim pouzdano utvrditi da se pomenuto ime veže za rimski municipijum Dokleu, a ne za naziv države, kako bi se moglo shvatiti iz pogrešnog prevoda ovog dijela teksta u Lučinom izdanju djela barskog prezbitera. Zanimljivo je da ga, pominjući ovaj grad, autor djela bliže određuje samo geografskim odrednicama, a ne uobičajenom kategorijalnom atribucijom: urbs, civitas, castellum, koje barski prezbiter najčešće koristi pri pomenu raznih aglomeracija. Moglo bi se zaključiti da je ovo namjerno učinjeno, s razlogom da se pokaže razlika između živog grada "civita Dioclitiana", s jedne strane, i porušenog i napuštenog grada, sa iščezlim civilnim i crkvenim institucijama, kojeg ne može identifikovati pomenutom kategorijalnom atribucijom, već samo geografskim položajem.
U slijedu ovih činjenica, crkvu na Martinićkoj gradini možemo poistovjetiti sa crkvom koju pominje barski prezbiter u već pomenutoj IX glavi svog djela: "Vladao je veoma sveti kralj četrdeset godina i četiri mjeseca. Izrodio je sinova i kćeri, a preminuo je sedamnaestog marta i bio je sahranjen u crkvi Svete Marije u Dukljanskom gradu, dostojno i uz veliki svečani sprovod. Tada narod koji se bijaše sakupio naricaše ga plačući, pa u istoj crkvi u kojoj je bio sahranjen uzdigne njegovog sina Svetolika, koga tu arhiepiskop i episkopi posvetiše i okruniše. Baš od onog dana nastao je običaj da se u istoj crkvi biraju i ustoličuju svi kraljevi ove zemlje". Pa i da nam ove dragocjene podatke nije ostavio barski prezbiter, na osnovu svega iznešenog, crkva na Martinićkoj gradini je jedini sakralni objekat sa prostora države Duklje koji svojim arhitektonskim rješenjem i razvijenim oltarskim programom pokazuje da su se sadržaji koje pominje barski prezbiter, mogli odvijati u ovoj crkvi. Pored svega što smo iznijeli u tekstu o ovoj katedrali i gradu u kojem se nalazi, zbog boljeg pojašnjenja iznijet ćemo i mišljenje prof. Vojislava Koraća: "Slika znatnog privrednog, političkog, verovatno i crkvenog središta nazire se u Gradini u Martinićima, kod Spuža (u oblasti kod Titograda). Ovaj spomenik privlači pažnju iz više razloga. U prvi mah možda refugijum grada Duklje (rimska Doclea), kasnije postaje očigledno važno središte. Srazmerno velika površina na vrhu brda utvrđena je dugim ravnim zidovima i polukružnim kulama, u čemu se vidi rimska antička tradicija. U sredini te površine, na njenom najvišem delu, nalazi se glavna skupina građevina, koja je organizovana po uzoru na antički forum u gradu Duklji. Ostaci bazilike, čiji plan dajemo na našoj tabli bazilika, privlače pažnju time što pokazuju da je u pitanju izuzetni kultni objekat. U srazmerno malom prostoru ostvaren je program velikih kultnih građevina opšteg tipa: u srednjem delu je razvijen oltarski prostor (glavni oltar, sa menzom i ciborijumom, sa episkopskom katedrom, i bočna odeljenja, verovatno proskomidije i đakonikona); ispred oltarske pregrade nalazili su se solea i ambon, a duž zidova zidana sedišta; u bočnim brodovima bile su organizovane posebne crkve. Uz to, u severnom brodu je bila naročito opremljena krstionica. Tri broda naosa na zapadoj strani su povezana narteksom, u čijoj se severnoj strani nalazi velika zidana grobnica, verovatno namenjena donatoru. Interesantnosti bazilike su kameni plastični ukras, u kome se nastavlja rad lokalnih majstora i jednovremena pojava grčkih i latinskih napisa u kamenu. Baziliku smo orjentaciono datovali u XI vek.

Arhitektura crkve na Gradini upućuje na donatorovo nastojanje, da u mogućem, dostigne najviše obrasce

"Gde treba tražiti izvore ove bazilike? Čini mi se da je u njenoj dosta jednostavnoj arhitekturi ravnih kamenih zidova primaran bio program prostora; utisak je da se nastojalo da se po svaku cenu ostvari potpuna shema funkcija nekog od najvećih tada poznatih kultnih objekata hrišćanskog sveta. Ovaj podatak mnogo govori o donatoru: on je nastojao da u onome što se ovde gradilo dosegne, u nekim mogućim, sopstvenim merama, najviše obrasce".
Pored svih karakteristika ove građevine na koje ukazuje prof. Korać, a koje smo po našem mišljenju već sasvim dovoljno obradili, u ovom dijelu teksta mi ćemo se osvrnuti samo na one koje bi se na neki način mogle povezati za iznešeni dio teksta barskog prezbitera.
Pretpostavka da je velika grobnica u narteksu namijenjena donatoru je sasvim razumljiva, jer je osoba koja je u njoj sahranjena očito imala veliku važnost, što se da zaključiti ne samo po položaju i veličini same grobnice, već i iz podataka koje možemo nazrijeti iz šavova na zidnim platnima, koji govore da je ovom grobnicom najvjerovatnije izmijenjen sistem komunikacija u samoj crkvi. Vjerovatno je, kada je ona sagrađena, zatvoren zapadni portal i otvoren drugi sa južne strane narteksa, da bi se prilikom ulaska u crkvu dao odgovarajući pijetet sadržaju groba. Ovo bi bio jedini mogući način kako bismo, bar za sada, objasnili postojanje tragova dva ulaza u narteks, jednog sa zapadne i jednog sa južne strane. Prihvatanjem Koraćeve pretpostavke da se zaista radi o grobu donatora, dodali bismo i naše mišljenje koje proizilazi iz nekih elemenata analize zidnog tkiva samog narteksa i grobnice (narteks je naknadno dograđen uz crkvu, a grobnica u njemu još kasnije), da je grobnica bila namijenjena donatoru - obnovitelju, a ne donatoru izvorne građevine, a uvažavajući i podatke iz citata djela barskog prezbitera, pokazuje se da bi pomenuti grob mogli povezati sa imenom kralja Budimira - Svetopeleka kojem autor pripisuje zasluge pokrštavanja južnih Slovena. Ovome u prilog ide i u nauci prihvaćena činjenica, koju smo već pomenuli, da su nakon pokrštavanja novoprispjelog paganskog stanovništva prvo bila obnavljana porušena i oskrnavljena kultna središta na prostorima gdje je boravilo starosjedilačko stanovništvo. O tome nam daje informaciju i barski prezbiter: "Po završeku sinoda, dvanaestog dana, kralj bi okrunjen rukom Honorija, vikara, kardinala i episkopa, i to na način rimskih kraljeva, što izazva veliku radost kod naroda i u čitavoj njegovoj kraljevini. Zatim je kralj naredio da se posvete arhiepiskopi: jedan u Saloni, a drugi u Duklji. Isto tako je bilo posvećeno i veoma mnogo episkopa, a crkve koje su bile porušene i oskvrnute ponovo su sagrađene i osvećene". Prepustimo li istoričarima crkve problem egzistencije arhiepiskopije u Diokliji, posmatran u svjetlu podataka koje nam pruža Gradina u Martinićima, mi ćemo akcentirati važnost posljednje citirane rečenice, jer dešavanja koja iznosi, vezujemo za cjelokupne graditeljske aktivnosti obnove crkve i nastanak oltarskog inventara koji je nastao u okviru izdvojene prve faze. Iako se, za sada, uzajamno optimalno povezuju podaci temeljeni na materijalnoj osnovi i citiranom pisanom izvoru, ipak bi za cjelovitost zaključka o pomenutom grobu bili presudni rezultati arheoloških iskopavanja same grobnice. Nažalost, grobnica je provaljena, a devastiranje lokaliteta od strane savremenih vandala traje i danas, pa se treba pribojavati da je već nestao, za nauku tako važan, njen sadržaj.
Razuđenost unutrašnjeg programa, o kojem prof. Korać kaže da je nastao sa namjerom da se ostvari potpuna shema funkcija nekog od najvećih tada poznatih kultnih objekata hrišćanskog svijeta, sama po sebi govori da se u ovoj crkvi mogao obavljati čin krunisanja o kojem govori barski prezbiter. U pravcu ovog razmišljanja možda su najindikativnije zidane klupe duž uzdužnih zidova, koje, onog koji na njima sjedi ne orjentišu u pravcu oltara već prema središtu broda, to jest prema prostoru ispred oltara gdje se i obavlja čin krunisanja.

U pristupu ranom sreddnjem vijeku nauka, na žalost još preferiše izvore koji daju prostor maštanju

Poistovjećivanju pomenutih crkava suprotstavlja se jedino činjenica da je ona koju pominje barski prezbiter posvećena bogorodičnom kultu, a kako znamo na osnovu teksta sa arhitravne grede septuma, glavni oltar u crkvi na Martinićkoj gradini bio je posvećen kultu Sv. Arhanđela Mihaila, na osnovu čega bi se sasvim logično moglo pretpostaviti da je on bio i titular same crkve. Prihvatajući čitav slijed činjenica koje smo iznijeli, obrazloženje ove činjenice možemo sagledati jedino u pretpostavci da je crkvi vremenom, prilikom njenih obnova, promijenjen titular, što nije rijedak slučaj, te da je barski prezbiter oslovljava po imenu starijeg, za kojeg možemo potražiti obrazloženje u istorijskim okolnostima u kojima je nastala ova crkva.
Znamo da se nakon sabora u Efesu, kada je definitivno ustanovljen Bogorodičin kult, on dominantno širio na prostorima cijelog carstva, i da se pod ovim kultom odvijala Justinijanova rekonkvista, tokom čijeg trajanja i nakon nje su građene mnoge crkve. Kako episkopska crkva u Doklei ima ugrađene pastoforije na istočnom dijelu građevine, uz samu oltarsku apsidu, ovaj objekat je mogao biti sagrađen samo u vrijeme, uslovno rečeno, nakon Justinijanove reforme. Zbog toga bismo joj, shodno vremenu u kojem je nastala, ili kada su joj, eventualno, samo dozidani pastoforiji - a tom prilikom je morala biti ponovo osvećena - kao i zahvaljujući informaciji koju nam daje djelo "Regnum sclavorum" mogli prisuditi sv. Mariju kao titulara. Ubrzo zatim, međutim, sjedište episkopije je preseljeno na lokalitet Martinićke gradine, čime je prenešen i kult. Zanimljivo je da su i kotorska i dubrovačka katedrala, koje su kako smo već iznijeli, od njihova nastanka u ranovizantijskom periodu, do početka razvijenog srednjeg vijeka, imale identičnu istorijsku sudbinu kao i katedrala na Martinićkoj gradini, bile posvećene istom kultu. Posljednja od njih nakon obnove u devetom vijeku, kada je nastala i pomenuta oltarska pregrada, bila je posvećena novom, u to vrijeme na našim prostorima, najrasprostranjenijem kultu arhanđela Mihaila (titulara, primjera radi, mijenja i nova kotorska katedrala). O obnovi i ponovnom posvećivanju govori i pomenuti citat: "... a crkve koje su bile porušene i oskvrnute ponovo su sagrađene i osvećene". U stručnoj literaturi se, po našem mišljenju sasvim pogrešno, sa crkvom koju pominje barski prezbiter, identifikuje krstolika crkva u Doklei.
Kako se u našoj nauci, nažalost, još uvijek u pristupu proučavanja, ne samo djela barskog prezbitera već i cjelokupne naše istorije, a pogotovo njenog ranog srednjega vijeka, po kojoj pomenuto djelo skoro u cjelosti ima legendarni karakter, preferiše posredna, pisana dokumentacija, koja daje više prostora nadomišljanjima u odnosu na materijalnu, kojom je stvarnost ontološki dokumentovana, mi ćemo na ovom mjestu, još jednom, pokušati da ukažemo na neke vrijednosti "Ljetopisa popa Dukljanina" koje su izražene, nekad možda samo jednom rečenicom, koja definiše istorijski proces ili stanje stvari od jedinstvenog značaja za nauku, a koji se mogu materijalno potvrditi na lokalitetu Martinićka gradina. U ovom smislu rečenica iz pomenutog djela: "Ali hrišćani, vidjevši da su izloženi velikoj nevolji progonstva, okupiše se, počeše na planinskim vrhovima i zaštićenijim mjestima podizati, kako mogahu, utvrđenja i kuće, kako bi na taj način, dok božjom pomoći ne budu oslobođeni, bili izvan njihovog dometa", baca tračak svjetlosti na dio najtamnijeg perioda naše istorije. Na samom početku stoji vrijeme za koje vežemo događaje koje grubo možemo smjestiti u period između dešavanja u kojima se definitivno raspadaju velike municipalne zajednice antičkog svijeta, pojave novih naselja ranosrednjovjekovnog tipa, a drugom kraju tog vremena, kako smo već utvrdili, pripadaju najveći graditeljski zamasi na ovom lokalitetu. Sama formulacija iz citirane rečenice: "... kako mogahu" - ukazuje na tjeskobu vremena i ekonomskih mogućnosti u kojima su ova naselja nastajala, a koju na izvjestan način vidimo i u zaključcima prof. Koraća, koji, kako smo već naveli, kaže da je katedralna crkva na Martinićkoj gradini sagrađena u skromnim gabaritima i jednostavnom graditeljskom rješenju s jedne strane, i sa njenim unutrašnjim sadržajima, koji su zbog važnosti središta nastali sa pretenzijama da se ostvari funkcionalna shema nekog od najvećih kultnih središta hrišćanskog svijeta.

Dokumentarna snaga Martinićke gradine uslovljava novu interpretaciju starije crnogorske istorije

I sam proces izgradnje ovog objekta takođe dokumentuje pomenutu tjeskobu, naime, vertikalni šavovi u kontaktu zidnog tkiva narteksa sa ostatkom hrama svjedoče da je, iako na osnovu izvornog arhitektonskog koncepta, što potvrđuje proporcijska shema, identičan građevni opus i analiza maltera - ipak nastao u više graditeljskih etapa: prvo su sagrađeni brodovi a zatim narteks. Na osnovu iznešenog, da se zaključiti da je nakon prve faze izgradnje hrama, zbog nužde vremena u kojem je nastala, taj dio odmah stavljen u funkciju a zatim dograđivan narteks. Iste tragove pokazuje, kako smo već naveli, i pomenuta crkva u Tavanicama, sa razlikom što je u njoj nastao prvo srednji brod, a zatim bočni brodovi i narteks. Činjenica je da nastajanje pojedinih objekata koji su zahtijevali više napora, tako i cijelog grada na Martinićkoj gradini, kao i drugih ranosrednjovjekovnih gradova, treba sagledavati kao proces dužeg vremenskog trajanja, a ne na prečac, kako bismo to mogli shvatiti doslovnim tumačenjem sadržaja pisanih izvora. Same preduslove za njihovo nastajanje i samo nastajanje treba sagledavati paralelno sa procesom odumiranja antičkih gradova, jer malo koji grad je u istoriji zamro zbog destruktivnog djejstva, požara, zemljotresa ili pak prolaza osvajačkih vojski. Odumiranje grada nastaje tek kada prestanu funkcionisati razlozi njegovog nastanka i trajanja, što je uslovljeno mnogo širom lepezom istorijskih činilaca; isti slučaj je, ali u obrnutom smislu i sa nastajanjem novih. Proces dezurbanizacije antičkih gradova započet je već Karakalinim dekretom, nakon kojeg se na prostorima pagusa intenzivnije razvijao život. Zatim treba imati u vidu i strahove koji su remetili dotadašnji način života u gradovima a koji su izazvani gotskim osvajanjima u petom vijeku, čime su se stvarali preduslovi za definitivno topičko izmještanje gradova u vrijeme Avaro-Slovenskih seoba, čime je zadat definitivan udarac mnogim antičkim gradovima. Ovakvom viđenju stvari ide u prilog već pomenuta činjenica da je na užem prostoru oko ranosrednjovjekovnog grada na Martinićkoj gradini, i unutar nje same, identifikovana najveća koncentracija antičkih lokaliteta najrazličitijih sadržaja, u najširem zaleđu municipijuma Doklee.
U sljedećoj riječenici nakon citirane, barski prezbiter govori o progonstvu hrišćana u vrijeme vladavine "četiri zla kralja", ne želeći se zamarati pričanjem o njihovim zlim djelima, "tim prije što se žurimo da izlažemo o boljim i ugodnijim događajima i stvarima". Ovaj sadržaj teksta treba simbolički povezati, pogotovo što nam ne daje nikakve jasnije podatke o njemu, sa vremenom koje je zasigurno donijelo dosta nevolja starosjedilačkom stanovništvu, a u kojem zamiru sve stvaralačke aktivnosti, i u kojem arheologija raspoznaje samo destruktivne aktivnosti, koje su vidljive i na lokalitetu Martinićke gradine.
Nakon pokrštavanja novoprispjelog stanovništva o kojem govori barski prezbiter, uspostavljaju se etnička koegzistencija, teritorijalna podjela zemlje i nova vlast u njoj, nakon koje se stvaraju svi preduslovi za obnove i novo stvaralaštvo koje istoričari umjetnosti prepoznaju kao predromaničku epohu.
I ovako arheološki neistražen, lokalitet na Martinićkoj gradini zbog bogatstva materijala koji daje tako dragocjene podatke zavrjeđuje najhitniju i punu pažnju relevantnih institucija. Već sada se jasno vidi da će svojom dokumentarnom snagom ne samo baciti svjetlost na najtamniji dio naše istorije, već će, kako se pokazuje, usloviti i reinterpretaciju postojećih spoznaja o starijoj crnogorskoj istoriji. On ne samo da daje novi ugao posmatranja egzistencije i lokacije ranosrednjovjekovnog grada Duklje i dukljanske arhiepiskopije, već i valorizaciju dukljanskog kulturnog sloja (predromanički period u istoriji umjetnosti) čime zadire u srž kulturnog identiteta recentnog stanovništva Crne Gore.

(Kraj)