|
|
|
|
Milica Nikolic, Beograd 2003. Seminarski rad iz predmeta antropologija etniciteta: UTICAJ UVODJENJA NJEMACKE MARKE, KAO PARALELNE VALUTE U CRNOJ GORI NA FORMIRANJE NACIONALNOG IDENTITETA CRNOGORACA Od 6. novembra 1999. njemacka marka u Crnoj Gori je i zvanicno postala paralelna valuta novom jugoslovenskom dinaru. Ovom odlukom je samo legalizovano postojece stanje, jer se njemacka marka vec koristila kao nezavisna paralelna valuta, da bi nakon samo godinu dana, potpuno istisla dinar i postala jedina valuta u Crnoj Gori. Crna Gora je u projekat dvovalutnog sistema usla sa oko 100-120 miliona maraka koje je u startu obezbijedilaVlada Republike Crne Gore, i sa 150-250 miliona maraka, koje su se po misljenju strucnjaka nalzile u sferi sive ekonomije. Iako su crnogorske vlasti isticale da je ovaj eksperiment iskljucivo ekonomske prirode, nerijetki su bili komentari u medijima u Crnoj Gori ali i sire, da je ovaj postupak samo korak dalje na putu odvajanja Crne Gore od Srbije. Medjutim, analize su pokazale da je dvovalutni sistem ( kasnije jednovalutni ) u Crnoj Gori postigao zeljene rezultate, vec nakon mjesec dana. Iako je prvi mjesec dana nakon stupanja na snagu ove odluke protekao u znaku povecenja svih cijena ( nekih cak i do 100% ), u naredna dva mjeseca stanje se stabilizovalo i cijene su se ucvrstile. Ovo poboljsanje osjetili su gradjani na sopstvenoj kozi, jer su po prvi put nakona ko zna koliko vremena, mogli da planiraju kako da razvuku zaradjeni novac, do sledece plate, bez bojazni da ce mozda vec sledeceg dana marka skociti i da zaradjeni novac nece vrijediti skoro nista. Prema izjavi tadasnjeg crnogorskog premijera, Filipa Vujanovica, objavljenoj u «Vijestima», crnogorska Vlada je ovim postupkom htjela da zastiti narod od prevelike inflacije, koja se na teritoriju ove republike prelivala iz Srbije, a ta inflacija je bila izazvana nekontrolisanim i nezakonskim stampanjem novca u topciderskoj stampariji. Novi sistem je smanjio godisnju inflaciju na 20%, a ta cifra bi bila jos niza da nije bilo sabotaze iz Srbije, u kojoj je u to vrijeme inflacija dostizala i do 120%. Prosjecna crnogorska zarada je bila veca za 50% nego u Srbiji. Cifre govore same za sebe. Zajedno sa dinarom iz monetarne sfere je uklonjen i Milosevicev uticaj u toj oblasti u Crnoj Gori. Naravno, na ovu odluku crnogorske Vlade, beogradske vlasti su negativno reagovale, sto je i bilo za ocekivati. Naime, tadasnji jugoslovenski predsjednik, Slobodan Milosevic, uveo je ekonomske sankcije prema Crnoj Gori, tj. Zabranio je prevoz prehrambenih artikala u Crnu Goru, sto je kod crnogorskog naroda izazvalo jos vece ogorcenje. Medjtim, umjesto da ove sankcije djeluju negativno na crnogorsku ekonomiju, one su izazvale suprotan efekat. Naime, usled ove odluke Vlade Srbije, Crna Gora se okrenula susjednim, bivsim jugoslovenskim republikama i ostavrila dobru saradnju sa Slovenijom, Bosnom i Hercegovinom, Hrvatskom.... Savezne vlasti i mediji u Beograu, ocijenili su izbacivanje dinara iz platnog prometa Crne Gore kao nezakonit potez i jos jedan znak udaljavanja Crne Gore od Srbije. Vlasti u Srbiji, smatrale su da je ova odluka dovela u pitanje opstanak zajednicke drzave i shvatile je kao direktnu provokaciju upucenu rezimu u Srbiji. Stvar se dalje komplikuje. Promjena valute je uzrokovala nastajanje Centralne banke Crne Gore, koja se izdvojila (ili odvojila) od Narodne banke Jugoslavije, sto je takodje izazvalo nezadovoljstvo vlasti u Beogradu, jer po statutu, jedna drzava ne moze imati dvije centralne banke. Savjetnik crnogorskog predsjednika tada, izjavio je da Crna Gora prije svega zeli da obezbijedi odvojeni, posebni privredni prostor i podsjetio da su crnogorske vlasti, vec tada same naplacivale svoje carine, ali da ovaj postupak ne mora obavezno da znaci otcjepljenje, medjutim ukoliko Srbija nastavi da donosi odluke koje se ticu obje republike, bez ucesca Crne Gore, to moze poprimiti takav efekat. Na ovaj nacin, postignut je ekonomski suverenitet, koji je preduslov za bolji zivot, odnosno integraciju u evropsku zajenicu, sa ili bez Srbije. Prema rijecima savjetnika za finansije crnogorskog predsjednika, Stiva Henkea, sve ovo kao i mnogi drugi dogadjaji koji su uslijedili kasnije, nezadovoljstvo crnogorskih vlasti ali i naroda, uslijedili su iz utpijske i diktatorske politike tadasnjeg jugoslovenskog predsjednika i njegovog rezima. Stiv Henke je bio savjetnik jugoslovenskog predsjednika pocetkom 90-ih, te je tako, kako kaze, bio ocevidac Milosevicevih blokada svih pokusaja sprovodjenja trzisno-privrednih reformi. Na pitanje novinara iz «Monitora» da li je sopstvena valuta precica na putu za crnogorsku nezavisnost, Veselin Vukotic, autor «Ekonomske platforme za redefinisanje odnosa Srbije i Crne Gore» koju je crnogorska vlast ponudila vlastima u Beogradu, odgovorio je da konvertabilnost nije znak drzavnosti, vec spada u korpus ljudskih prava koja su ugrozena slabom valutom ( u ovom slucaju dinarom ). U tim pregovorima za redefinisanje odnosa, Djukanovic je od Beograda trazio: saglasnost da Crna Gora preuzme kontrolu nad jedinicama Jugoslovenske Narodne Armije stacioniranim u Crnoj Gori, posebnu medjunarodnu i konvertabilnu valutu i druge mjere koje ce zapravo odvojiti crnogorsku privredu od srbijanske. Sad se postavlja pitanje, da li je to odvajanje dobro ili lose i za koga je dobro a za koga lose? Srbiji nikako nije odgovaralo odvajanje od Crne Gore, jer bi se tako lisila jedinog izlaza na more i ostala bi okruzena neprijateljskli nastrojenim zemljama – ili bivsim jugoslovenskim republikama, ili clanicama NATO pakta. Uz to, Crna Gora je bila jedini put kojim su naftni tankeri ulazili na teritoriju Srbije. Prema rijecima Miroslava Ivanisevica, tadasnjeg crnogorskog ministra finansija, Crna Gora se nasla u dilemi da li da trpi monetarne udare i posledice inflacije iz Srbije ili da obezbijedi sopstvenu makroekonomsku stabilnost, pri cemu se Crna Gora odlucila za drugu opciju. Dzon Hulsamn, analiticar evropske ekonomije u fondaciji Hertidz, smatra da je Milosevic uvodjenje dvovalutnog sistema s pravom shvatio kao bodez uperen u njegovo srce, jer je Djukanovic pokusao da putem ekonomije preoblikuje geopolitiku podrucja. Odnosi izmedju dvije republike su jos vise pogorsani agresijom NATO-a na Jugoslaviju, kada je crnogorski predsjednik uspio da u velikoj mjeri izdejstvuje zatitu za Crnu Goru, koja je u odnosu na drugu republiku ostala relativno neostecena. Jedni su to ocijenili kao kukavicluk i govorili da i Crnu Goru treba bombardovati koliko i Srbiju zbog saosjecanja i duha zajednistva, drugi su pak blagosiljali predsjednika, sto je uspio u pomenutoj namjeri. Naravno, sva ova zbrka je izazvala ogromnu pompu, kao u medijima,tako i medju gradjanima. Glavni kriterijum za mnogobrojne komentare bilo je politicko ubjedjenje ili partijska opredijeljenost, pa su se u skladu sa tim iznosili stavovi o novonastaloj situaciji. Pretezno svi dnevni listovi i nedjeljnici drze stranu jednoj od partija pa tako nekriticki i neprofesionalno objavljuju raznorazne clanke koji su cesto zasnovani na lazima ili pak imaju samo istinitu osnovu koju je «novinar» ukrasio i doradio. Tako su na pr. za podatak sa koliko je novca Vlada Crne Gore usla u projekat dvovalutnog sistema sve dnevne novine razlicito pisale, a sad kome cete da vjerujete zavisi od vas samih i vaseg partijskog ubjedjenja. Promjena valute tj. uvodjenje dvovalutnog isitema bio je inteligentan nacin da se ujedine tri crnogorske politicke frakcije, kaze Hulsman: jedna manjina koja je podrzavala Milosevica, druga manjina koja je podrzavala nezavisnost Crne Gore, i vecina koja je podrzavala opstanak u federaciji sa Srbijom, uz labavije odnose. Kada se jednom sistem stabilizovao na cvrstoj osnovi njemacke marke, on je takav i ostao. Gradjani su bili prezasiceni inflacijom koja je dolazila iz Srbije a njihovi dinarski racuni su nestajali a devizni rasli... Naravno, svi ovi dogadjaji a posebno promjena valute, doprinijeli su udaljavanju dvije republike, ali i dva naroda. Da li su za to krive vlasti u Beogradu ili u Podgorici i da li uopste treba traziti krivca za ovaj proces, koga je mozda i trebalo ocekivati nakon raspada SFRJ ? To su samo jos neka od pitanja na cije odgovre treba jos cekati... Bilo kako bilo, dinar u konkurenciji sa markom nije imao nikavih izgleda i postepeno je nestajao. Ukoliko bi se slucajno nasao u necijem dzepu, taj neko bi tezio da ga se sto prije oslobodi. Najglasniji kriticari ove vladine odluke bili su poslanici SNP-a i LSCG-a. Poslanici SNP-a su ovaj postupak tumacili kao direktan znak nastojanja Vlade Crne Gore, da se udalji od Srbije, dok su poslanici LSCG-a smatrali da je to kukavicluk i nesposobnost da se osnuje posebna crnogorska valuta. Ipak, ti isti poslanici se nijesu bunili protiv sustanja «markica» u njihovim dzepovima. Stanje bi bilo jos bolje da pojedini bankari, kako je izjavio Milo Djukanovic, koji su se kleli u crnogorski drzavni projekat, nijesu dinare izbacili na ulice i tako manipulisuci crnim kursom, ugrozili rezultate monetarnog rezima. Politicki optimizam sa kojim Vlada i drazava objavljuju svoje odluke, ne garantuje zeljene rezultate bas zbog tih stvari, pa se i dileri fizicki tjeraju sa ulica. Na pitanje postavljeno crnogorskom Parlamentu, da li Crna Gora zeli da bude medjunarodno priznata kao nezavisna drzava, formulisan je odgovor: «Odlukom Berlinskog kongresa iz 1878., velike sile su Crnu Goru jednoglasno priznale kao nezavisnu i samostalnu drzavu tj. Priznao se njen subjektivitet i suverenitet. Kao takva Crna Gora se razvijala do kraja prvog svjetskog rata, kada njen suverenitet nije prestao, vec je nastvio da se razvija kao integralni dio suvereniteta nove drzave. Ukoliko dodje do raspadanja SRJ, suverenitet i drzavni subjektivitet Crne Gore nastavljaju da zive u svom originalnom obliku i sadrzini». Jos jednom se na djelu pokazala specificnost Crne Gore gdje se na osnovu monetarne suverenosti navodno gradi drzava, iako je obicno obrnuto tj. drzavna suverenost uzrokuje monetarnu. Beograd, januar 2003. Milica Nikolic |